Ο Terence McKenna και η θεωρία Timewave Zero: Μια παράξενη μαθηματική χαρτογράφηση της ιστορίας προς το μηδέν. Μήπως ο χρόνος δεν κυλά, αλλά συγκλίνει;
Ο Terence McKenna και η θεωρία Timewave Zero: Μια παράξενη μαθηματική χαρτογράφηση της ιστορίας προς το μηδέν. Μήπως ο χρόνος δεν κυλά, αλλά συγκλίνει;
Υπάρχουν ορισμένες ιδέες που δεν χρειάζεται να είναι επιστημονικά αποδεδειγμένες για να αποκτήσουν μια ιδιαίτερη θέση στην ιστορία των ανθρώπινων αναζητήσεων. Αρκεί να κατορθώσουν να θέσουν ένα ενοχλητικά γοητευτικό ερώτημα, ένα ερώτημα που συνεχίζει να επιστρέφει ακόμη και όταν οι αρχικές απαντήσεις έχουν αμφισβητηθεί. Η Timewave Zero, η περίφημη θεωρία του Terence McKenna για την «καινοτομία» μέσα στον χρόνο, ανήκει ακριβώς σε αυτή την παράξενη κατηγορία. Πρόκειται για ένα εγχείρημα που κινείται στα όρια ανάμεσα στη φιλοσοφία, την εσωτερική παράδοση, την ψυχεδελική σκέψη, την ιστοριογραφία, τα μαθηματικά και την υπολογιστική αναπαράσταση, επιχειρώντας να αντιμετωπίσει την ιστορία όχι ως μια απλή ακολουθία γεγονότων, αλλά ως ένα δυναμικό πεδίο που παρουσιάζει επαναλαμβανόμενες μεταβολές στην πυκνότητα της «καινοτομίας». Στο τέλος αυτής της παράξενης καμπύλης βρισκόταν ένα σημείο όπου η καινοτομία θα έφθανε θεωρητικά στο απόλυτο όριό της. Το σημείο αυτό έγινε γνωστό ως Timewave Zero και συνδέθηκε τελικά με την 21η Δεκεμβρίου του 2012, μια ημερομηνία που έμελλε να αποκτήσει σχεδόν μυθολογική διάσταση στην εναλλακτική σκέψη των τελευταίων δεκαετιών.
Ο Terence McKenna δεν υπήρξε ποτέ ένας συμβατικός ερευνητής. Ήταν συγγραφέας, εθνοβοτανολόγος, εξερευνητής της ψυχεδελικής εμπειρίας και ένας από τους πλέον χαρακτηριστικούς διανοητές της αντισυμβατικής κουλτούρας του 20ού αιώνα. Το ενδιαφέρον του για τα ψυχεδελικά φυτά, τις αρχαίες παραδόσεις, τη σαμανική εμπειρία και τη σχέση ανθρώπου και συνείδησης τον οδήγησε σε ένα ευρύτερο ερώτημα, μήπως ο ανθρώπινος πολιτισμός βρίσκεται μέσα σε μια διαδικασία επιτάχυνσης; Μήπως η ιστορία δεν εξελίσσεται γραμμικά, αλλά παρουσιάζει περιόδους κατά τις οποίες η εμφάνιση νέων ιδεών, τεχνολογιών, πολιτικών ανατροπών και πολιτισμικών μετασχηματισμών γίνεται ολοένα πυκνότερη; Και αν πράγματι συμβαίνει κάτι τέτοιο, θα μπορούσε άραγε να αποτυπωθεί μαθηματικά; Αυτή ακριβώς η τελευταία ερώτηση αποτέλεσε το πέρασμα από την καθαρά φιλοσοφική διαίσθηση σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα πειράματα της εναλλακτικής γνωσιολογίας.
Η ιστορία της Timewave Zero δεν ξεκινά στην πραγματικότητα το 2012. Οι ρίζες της βρίσκονται αρκετές δεκαετίες νωρίτερα, όταν ο Terence McKenna και ο αδελφός του Dennis McKenna επεξεργάζονταν τις ιδέες που θα κατέληγαν στο βιβλίο “The Invisible Landscape”, το οποίο κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1975. Στο επίκεντρο της προσπάθειας βρισκόταν το αρχαίο κινεζικό “I Ching”, ή “Βιβλίο των Αλλαγών”, ένα κείμενο που εδώ και αιώνες χρησιμοποιείται ως σύστημα συμβολικής και μαντικής περιγραφής της μεταβολής. Για τον McKenna, όμως, το “I Ching” δεν αποτελούσε απλώς ένα μαντικό εργαλείο. Υπέθεσε ότι η διάταξη των 64 εξαγραμμάτων του, γνωστή ως ακολουθία King Wen, μπορούσε να περιέχει μια μαθηματική δομή που σχετιζόταν με την ίδια τη φύση της αλλαγής. Από αυτή την τολμηρή υπόθεση ξεκίνησε μια αλυσίδα μετασχηματισμών που τελικά οδήγησε στην Timewave.
Εδώ βρίσκεται ίσως το πρώτο σημείο όπου η θεωρία αποκτά πραγματικό ενδιαφέρον. Ο McKenna δεν έλεγε απλώς ότι «ο χρόνος επιταχύνεται». Προσπάθησε να κατασκευάσει μια μαθηματική αναπαράσταση αυτής της υποτιθέμενης επιτάχυνσης. Η βασική έννοια ήταν η «novelty», δηλαδή η καινοτομία ή η εμφάνιση πραγματικά νέων καταστάσεων. Στην αντίθετη πλευρά τοποθετούσε την «habit», την έξη, την επανάληψη, τη σταθερότητα και την αναπαραγωγή ήδη υπαρχόντων μορφών. Ο χρόνος, σύμφωνα με αυτή τη σύλληψη, δεν είναι ένα ουδέτερο δοχείο μέσα στο οποίο συμβαίνουν γεγονότα. Είναι ένα πεδίο όπου οι τάσεις προς την καινοτομία και την επανάληψη παρουσιάζουν διακυμάνσεις. Όταν η καμπύλη της Timewave κατεβαίνει, η καινοτομία υποτίθεται ότι αυξάνεται. Όταν ανεβαίνει, αυξάνεται η τάση προς την «έξη». Ο ίδιος ο McKenna περιέγραφε τη σχέση αυτή ως μια διαρκή παλινδρόμηση ανάμεσα στο νέο και στο ήδη γνωστό.
Η λέξη «καινοτομία», ωστόσο, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Δεν αναφερόταν αποκλειστικά σε εφευρέσεις ή επιστημονικές ανακαλύψεις. Στο σύστημα του McKenna μπορούσε να αφορά οποιοδήποτε γεγονός προκαλεί σημαντική αλλαγή στις σχέσεις ενός συστήματος, μια πολιτική επανάσταση, μια νέα τεχνολογία, μια μεταβολή στην ανθρώπινη κοινωνική οργάνωση, μια νέα θρησκευτική ιδέα ή ακόμη και μια ευρύτερη πολιτισμική μετάβαση. Η ιστορία, με αυτή την έννοια, θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα τεράστιο πεδίο συσσώρευσης και μετασχηματισμού πληροφορίας. Όσο πλησιάζουμε προς το υποτιθέμενο τελικό σημείο, οι μεταβολές θα γίνονταν ολοένα πυκνότερες, μέχρις ότου η ίδια η διάκριση ανάμεσα στο παλαιό και το νέο να χάσει το νόημά της.
Αυτή η ιδέα δεν ήταν εντελώς αποκομμένη από ευρύτερες φιλοσοφικές συζητήσεις. Ο McKenna είχε επηρεαστεί από τον Alfred North Whitehead και την αντίληψη μιας πραγματικότητας που δεν αποτελείται από ακίνητα πράγματα αλλά από διαδικασίες, γεγονότα και γίγνεσθαι. Παράλληλα, επηρεάστηκε από την ψυχεδελική εμπειρία, τον σαμανισμό και την πεποίθηση ότι η ανθρώπινη συνείδηση ενδέχεται να διαθέτει τρόπους πρόσβασης στην πραγματικότητα που η συμβατική επιστημονική κοσμοαντίληψη αφήνει εκτός. Στο δικό του πνευματικό σύμπαν, η ιστορία της ανθρωπότητας μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως ένα είδος εξελικτικής διαδικασίας, κατά την οποία η πληροφορία, η συνείδηση και η πολυπλοκότητα αυξάνονταν συνεχώς.
Το κρίσιμο βήμα, όμως, ήταν η μετάφραση της ακολουθίας του “I Ching” σε αριθμητική δομή. Η Timewave βασίστηκε σε δεδομένα που προέκυπταν από τις μεταβολές μεταξύ των εξαγραμμάτων της ακολουθίας King Wen. Η διαδικασία αυτή παρήγαγε ένα σύνολο 384 αριθμητικών τιμών, το οποίο στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία μιας κυματομορφής. Η κυματομορφή δεν ήταν απλή γραμμική γραφική παράσταση. Ο McKenna την επεξεργάστηκε με τρόπο που δημιουργούσε επαναλήψεις σε διαφορετικές κλίμακες, έτσι ώστε η μικρή δομή να επαναλαμβάνεται μέσα στη μεγαλύτερη. Εδώ εμφανίζεται η έννοια του fractal, της αυτοομοιότητας και της επαναληπτικής δομής. Το αποτέλεσμα ήταν μια καμπύλη που μπορούσε να απεικονιστεί για τεράστια χρονικά διαστήματα, από δεκάδες χιλιάδες χρόνια έως ακόμη και πολύ μικρότερες χρονικές κλίμακες.
Η ιδέα αυτή ήταν ιδιαίτερα γοητευτική επειδή δημιουργούσε μια εντυπωσιακή εικόνα, αν η ιστορία παρουσιάζει επαναλαμβανόμενα μοτίβα σε διαφορετικές κλίμακες, τότε ένα γεγονός σε μια μεγάλη χρονική περίοδο μπορεί να έχει μικρότερες αναλογίες μέσα σε πολύ μικρότερες περιόδους. Η Timewave, λοιπόν, δεν ήταν απλώς μια γραμμή που έδειχνε πόση καινοτομία υπάρχει σε μια δεδομένη στιγμή. Ήταν μια προσπάθεια να περιγραφεί η ίδια η μορφολογία της ιστορικής αλλαγής. Ένας πόλεμος, μια επανάσταση ή μια τεχνολογική ανακάλυψη δεν θεωρούνταν απλώς μεμονωμένα γεγονότα. Θα μπορούσαν να αποτελούν εκδηλώσεις μιας βαθύτερης χρονικής δομής.
Από εδώ ξεκινά και το πιο συναρπαστικό αλλά ταυτόχρονα το πιο ευάλωτο τμήμα της θεωρίας. Αφού κατασκευάστηκε η κυματομορφή, έπρεπε να αντιστοιχιστεί σε πραγματικό ιστορικό χρόνο. Δηλαδή, έπρεπε να αποφασιστεί ποια ημερομηνία του πραγματικού κόσμου αντιστοιχεί στο τέλος της καμπύλης. Και εδώ εμφανίζεται η περίφημη «Zero Date». Η μαθηματική κατασκευή από μόνη της δεν καθορίζει υποχρεωτικά μια συγκεκριμένη ιστορική ημερομηνία. Για να μετατραπεί η αφηρημένη μαθηματική συνάρτηση σε ιστορικό ημερολόγιο, χρειάζεται ένα σημείο αγκύρωσης. Ο Peter Meyer, ένας από τους ανθρώπους που συνέβαλαν σημαντικά στην υπολογιστική υλοποίηση της Timewave, έχει επισημάνει ακριβώς αυτή τη διάκριση, η μαθηματική συνάρτηση και η ερμηνεία της ως χάρτη της ανθρώπινης ιστορίας δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Ο McKenna κατέληξε στην 21η Δεκεμβρίου 2012 ως το υποτιθέμενο σημείο μηδενισμού της Timewave. Η συγκεκριμένη ημερομηνία είχε τεράστια συμβολική δύναμη επειδή συνέπιπτε με την ημερομηνία που είχε ήδη συνδεθεί, στη σύγχρονη δυτική κουλτούρα, με το τέλος ενός μεγάλου κύκλου του ημερολογίου των Μάγια. Στο αφήγημα του McKenna, αυτή η σύμπτωση δεν ήταν τυχαία. Υποστήριζε ότι η ημερομηνία είχε προκύψει από την ίδια την προσπάθεια αντιστοίχισης της κυματομορφής με σημαντικά ιστορικά γεγονότα και ότι μόνο αργότερα διαπιστώθηκε η σύνδεσή της με το ημερολόγιο των Μάγια. Σε ομιλίες του μάλιστα παρουσίαζε την 21η Δεκεμβρίου ως το σημείο στο οποίο η Timewave θα έφθανε σε απόλυτο μηδενισμό.
Ακριβώς εδώ, όμως, αρχίζει το μεγάλο πρόβλημα της θεωρίας. Το γεγονός ότι μια μαθηματική καμπύλη μπορεί να αντιστοιχιστεί σε ένα σύνολο ιστορικών γεγονότων δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η καμπύλη προβλέπει αυτά τα γεγονότα. Εάν γνωρίζουμε εκ των προτέρων τις σημαντικές ημερομηνίες της Ιστορίας, είναι πολύ εύκολο να αναζητήσουμε εκ των υστέρων σημεία της καμπύλης που μοιάζουν να συμπίπτουν μαζί τους. Το πρόβλημα αυτό είναι γνωστό σε πολλές μορφές ανάλυσης δεδομένων ως overfitting ή, σε πιο απλή γλώσσα, ως αναζήτηση μοτίβων μέσα σε δεδομένα αφού γνωρίζουμε ήδη το αποτέλεσμα. Η Timewave είχε ακριβώς αυτή την ευπάθεια.
Ο μαθηματικός Matthew Watkins ήταν ένας από τους ανθρώπους που άσκησαν μια από τις πιο σοβαρές κριτικές στη θεωρία. Η δική του ένσταση δεν ήταν απλώς ότι ο McKenna «έκανε λάθος». Ήταν βαθύτερη, υποστήριξε ότι ο τρόπος κατασκευής της κυματομορφής περιλάμβανε επιλογές που δεν προέκυπταν αναγκαστικά από το “I Ching” και ότι δεν υπήρχε λογική μαθηματική βάση για να θεωρηθεί το αποτέλεσμα μέτρηση μιας αντικειμενικής ποσότητας που μπορούσε να ονομαστεί «καινοτομία». Ο Watkins επιχείρησε μάλιστα να συμπυκνώσει τη θεωρία σε μαθηματική μορφή, ώστε να εξετάσει αν οι ισχυρισμοί της μπορούσαν να στηριχθούν ανεξάρτητα από το γοητευτικό φιλοσοφικό αφήγημα που τους περιέβαλλε.
Η κριτική αυτή είναι θεμελιώδης επειδή αποκαλύπτει τη διαφορά ανάμεσα σε ένα μαθηματικό αντικείμενο και σε μια επιστημονική θεωρία. Μπορεί να δημιουργηθεί μια απολύτως συνεπής μαθηματική συνάρτηση χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η συνάρτηση περιγράφει κάποιο φυσικό φαινόμενο. Ένα μοντέλο μπορεί να έχει εντυπωσιακή εσωτερική γεωμετρία και παρ’ όλα αυτά να μην έχει εξωτερική εγκυρότητα. Για να αποκτήσει επιστημονική αξία, θα έπρεπε η Timewave να κάνει προβλέψεις που να μπορούν να ελεγχθούν ανεξάρτητα, πριν από την εμφάνιση των γεγονότων. Εκεί ακριβώς το εγχείρημα δυσκολεύεται.
Και πάλι όμως, η Timewave δεν πρέπει να απορριφθεί τόσο εύκολα ως μια απλή αριθμολογική φαντασίωση, αν θέλουμε να κατανοήσουμε πραγματικά γιατί εξακολουθεί να προκαλεί ενδιαφέρον. Η γοητεία της βρίσκεται περισσότερο στην ερώτηση παρά στην απάντηση. Ο McKenna έθεσε με έναν υπερβολικό αλλά δημιουργικό τρόπο ένα ζήτημα που απασχολεί πράγματι τη φιλοσοφία της ιστορίας, υπάρχει κάποια κατεύθυνση στην ανθρώπινη εξέλιξη; Η τεχνολογική ανάπτυξη δημιουργεί πραγματική επιτάχυνση της αλλαγής; Η πληροφορία συσσωρεύεται με τρόπο που μεταβάλλει τη φύση του χρόνου όπως τον βιώνουμε; Και μπορεί η ανθρώπινη Ιστορία να παρουσιάζει δομές που δεν είναι ορατές όταν κοιτάζουμε μόνο μεμονωμένα γεγονότα;
Η αίσθηση ότι «ο χρόνος επιταχύνεται» είναι άλλωστε πολύ παλαιότερη από τον McKenna. Οι άνθρωποι σε διαφορετικές εποχές έχουν αισθανθεί ότι ζουν σε περίοδο πρωτοφανούς αλλαγής. Αυτό που διαφοροποιεί τον McKenna είναι η προσπάθειά του να μετατρέψει αυτή την υποκειμενική αίσθηση σε γραφική παράσταση. Στην εποχή της πληροφορικής, αυτή η ιδέα απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη δύναμη. Όταν μέσα σε λίγες δεκαετίες εμφανίζονται το διαδίκτυο, τα κινητά τηλέφωνα, τα κοινωνικά δίκτυα, η τεχνητή νοημοσύνη και μια παγκόσμια οικονομία πληροφοριών, η ανθρώπινη εμπειρία πράγματι μοιάζει να συμπυκνώνεται. Το γεγονός αυτό δεν επιβεβαιώνει την Timewave, αλλά εξηγεί γιατί η γλώσσα της εξακολουθεί να μοιάζει παράξενα επίκαιρη.
Είναι σημαντικό επίσης να ξεκαθαρίσουμε τι ακριβώς υποστήριζε ο McKenna για το μηδέν. Το μηδέν δεν σήμαινε απλώς καταστροφή ή το τέλος του κόσμου με τη συμβατική έννοια. Στη θεωρητική του γλώσσα, ήταν το σημείο στο οποίο η novelty θα έφθανε στη μέγιστη δυνατή πυκνότητα. Η έννοια του «eschaton», δηλαδή του τελικού σημείου της ιστορικής διαδικασίας, συνδεόταν με την ιδέα μιας κατάστασης όπου οι διαφορές ανάμεσα σε προηγούμενες ιστορικές μορφές θα συμπυκνώνονταν σε μια ακραία μετάβαση. Σε ορισμένες από τις περιγραφές του, ο McKenna χρησιμοποιούσε σχεδόν κοσμολογική γλώσσα, μιλώντας για ένα είδος τελικού ορίου όπου ο χρόνος, η πληροφορία, η συνείδηση και η αλλαγή θα έφθαναν σε μια άγνωστη κατάσταση.
Η 21η Δεκεμβρίου 2012, επομένως, έγινε το μεγάλο τεστ. Για πολλούς ανθρώπους που γνώριζαν την Timewave κυρίως μέσα από τη δημοφιλή κουλτούρα, η θεωρία είχε μετατραπεί σε πρόβλεψη για μια κυριολεκτική αποκάλυψη. Αυτό όμως είναι απλουστευτικό. Ο McKenna συχνά χρησιμοποιούσε πιο σύνθετη γλώσσα, μιλώντας για μεταβολή, συμπύκνωση και ακραία καινοτομία, όχι απαραίτητα για μια ταινία καταστροφής όπου ο ουρανός θα άνοιγε στις 23:59. Παρ’ όλα αυτά, η ίδια η δομή της θεωρίας, και κυρίως η σύνδεση με μια συγκεκριμένη ημερομηνία, δημιούργησε αναπόφευκτα προσδοκίες που ξεπερνούσαν τις πιο προσεκτικές διατυπώσεις της.
Και η ημερομηνία πέρασε. Ο κόσμος δεν σταμάτησε, η ιστορία δεν κατέρρευσε σε μια singularity και δεν εμφανίστηκε κάποια σαφώς αναγνωρίσιμη κατάσταση «απόλυτης καινοτομίας». Αυτό αποτελεί σοβαρό πρόβλημα για οποιαδήποτε ερμηνεία της Timewave ως κυριολεκτικής προγνωστικής θεωρίας. Η μεταγενέστερη υπεράσπισή της ως απλής μεταφοράς ή ως φιλοσοφικού μοντέλου είναι πολύ πιο ασφαλής, αλλά ταυτόχρονα απομακρύνει το εγχείρημα από τον αρχικό του ισχυρισμό ότι η κυματομορφή μπορούσε να αποτυπώσει αντικειμενικές χρονικές τάσεις.
Υπάρχει όμως μια ακόμη λεπτομέρεια που κάνει την υπόθεση περισσότερο ενδιαφέρουσα. Η σχέση ανάμεσα στην Timewave και την ημερομηνία του 2012 δεν είναι τόσο μαθηματικά αναπόφευκτη όσο συχνά παρουσιάζεται. Ο Peter Meyer, ο οποίος ασχολήθηκε συστηματικά με τη μαθηματική και υπολογιστική πλευρά της θεωρίας, έχει εξηγήσει ότι η Timewave ως μαθηματική συνάρτηση δεν απαιτεί από μόνη της την 21η Δεκεμβρίου 2012. Η ημερομηνία είναι αποτέλεσμα της επιλογής του σημείου αντιστοίχισης ανάμεσα στη μαθηματική καμπύλη και τον ιστορικό χρόνο. Αυτό σημαίνει ότι το διάσημο Zero Date δεν αποτελεί μαθηματικό θεώρημα. Είναι ερμηνευτική αγκύρωση.
Αυτή η διάκριση έχει τεράστια σημασία. Αν η ημερομηνία μπορεί να αλλάξει χωρίς να αλλάξει ο μαθηματικός πυρήνας της θεωρίας, τότε δεν μπορούμε να πούμε ότι η μαθηματική διαδικασία «προέβλεψε» την 21η Δεκεμβρίου 2012 με τον ίδιο τρόπο που μια φυσική θεωρία προβλέπει μια έκλειψη. Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο περίπλοκη επειδή η χρονολόγηση και η ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων δεν είναι ουδέτερη διαδικασία. Τι θεωρείται σημαντικό γεγονός; Ποια ιστορία χρησιμοποιούμε; Ποια γεγονότα αγνοούμε; Ποιοι πολιτισμοί εκπροσωπούνται; Πώς μετράται η καινοτομία; Όλα αυτά αποτελούν αποφάσεις που δεν λύνονται απλώς με μια εξίσωση.
Αυτό το σημείο είναι ιδιαίτερα σημαντικό για μια σύγχρονη ανάγνωση του McKenna. Η ιστορία που χρησιμοποιούσε στις παρουσιάσεις της Timewave είχε συχνά έντονα δυτικοκεντρικό χαρακτήρα. Πολέμοι, επαναστάσεις, αυτοκρατορίες, επιστημονικές ανακαλύψεις και τεχνολογικές αλλαγές εμφανίζονταν ως χαρακτηριστικοί δείκτες ιστορικής καινοτομίας, ενώ άλλες μορφές κοινωνικής και πολιτισμικής αλλαγής μπορούσαν να μείνουν στο περιθώριο. Κριτικές που διατυπώθηκαν ήδη από την εποχή της δημοτικότητας της θεωρίας επισήμαναν ότι η επιλογή των ιστορικών γεγονότων προς σύγκριση μπορούσε να επηρεάσει σημαντικά την εικόνα της επιτυχίας της Timewave.
Κι εδώ βρίσκεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αντιφάσεις της θεωρίας. Ο McKenna ήθελε να περιγράψει μια παγκόσμια, σχεδόν κοσμική διαδικασία, αλλά για να την εντοπίσει χρησιμοποιούσε ανθρώπινα ιστορικά δεδομένα, τα οποία είναι αναπόφευκτα επιλεκτικά. Η Ιστορία δεν είναι ένας ουδέτερος πίνακας δεδομένων. Είναι το αποτέλεσμα καταγραφής, επιλογής, μνήμης, εξουσίας και ερμηνείας. Επομένως, ακόμη και αν υπήρχε μια πραγματική διακύμανση της «καινοτομίας», θα χρειαζόταν πρώτα να οριστεί με τρόπο που να μπορεί να μετρηθεί ανεξάρτητα από τις προσωπικές μας προσδοκίες.
Παρά τα προβλήματα αυτά, η Timewave παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα που αξίζει να αναγνωριστεί, ο McKenna δεν έμεινε μόνο στη φιλοσοφική ρητορική. Επιχείρησε να κατασκευάσει λογισμικό που θα μπορούσε να παράγει τους χάρτες της Timewave. Ο Peter Meyer ανέπτυξε προγράμματα τα οποία επέτρεπαν στους ερευνητές να βλέπουν την κυματομορφή σε διαφορετικές χρονικές κλίμακες. Στις δημόσιες παρουσιάσεις του McKenna, η διαδικασία αυτή είχε σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα. Ένας υπολογιστής παρήγαγε την κυματομορφή και ο McKenna τοποθετούσε πάνω της ιστορικά γεγονότα, προσπαθώντας να εξετάσει εάν οι έντονες πτώσεις της καμπύλης αντιστοιχούσαν σε περιόδους αυξημένης ιστορικής αλλαγής.
Αυτό είναι ίσως το σημείο όπου η Timewave γίνεται περισσότερο ενδιαφέρουσα ως πολιτισμικό αντικείμενο παρά ως επιστημονική θεωρία. Βρισκόμαστε στη δεκαετία του 1980 και του 1990, όταν η προσωπική πληροφορική μόλις αρχίζει να μεταμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την πληροφορία. Ένας ψυχεδελικός ερευνητής χρησιμοποιεί έναν υπολογιστή για να αναζητήσει ένα κρυφό μοτίβο στην ιστορία και συνδέει το αποτέλεσμα με ένα αρχαίο κινεζικό μαντικό κείμενο. Είναι ένα παράξενο τρίγωνο, αρχαία συμβολική παράδοση, σύγχρονος υπολογισμός και ψυχεδελική φιλοσοφία. Ακόμη κι αν η εξίσωση δεν περιγράφει τη φυσική δομή του χρόνου, το ίδιο το εγχείρημα αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα του τρόπου με τον οποίο η εναλλακτική σκέψη προσπάθησε να γεφυρώσει κόσμους που η ακαδημαϊκή επιστήμη κρατούσε χωριστούς.
Η Timewave μπορεί επίσης να ιδωθεί ως μια πρώιμη μορφή «υπολογιστικής μεταφυσικής». Σήμερα έχουμε συνηθίσει στην ιδέα ότι μεγάλα σύνολα δεδομένων μπορούν να αποκαλύψουν κρυφά μοτίβα. Μηχανική μάθηση, αλγόριθμοι πρόβλεψης και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης αναζητούν συσχετίσεις που συχνά δεν είναι άμεσα ορατές στον άνθρωπο. Ο McKenna, με έναν εντελώς διαφορετικό και πολύ λιγότερο αυστηρό τρόπο, έκανε κάτι που θυμίζει αυτή την επιθυμία, προσπάθησε να βάλει την ιστορία μέσα σε έναν υπολογιστικό μηχανισμό και να δει εάν θα αναδυόταν μια κρυμμένη τάξη.
Η ομοιότητα, βέβαια, σταματά εκεί. Τα σύγχρονα επιστημονικά μοντέλα χρειάζονται ελεγχόμενα δεδομένα, σαφείς μεταβλητές, αναπαραγωγιμότητα και δυνατότητα διάψευσης. Η Timewave δεν πληρούσε αυτές τις προϋποθέσεις με τον τρόπο που θα απαιτούσε η σύγχρονη επιστημονική μεθοδολογία. Η ίδια η έννοια της novelty παρέμεινε εξαιρετικά δύσκολο να οριστεί ποσοτικά. Πόσο «καινοτόμος» είναι μια τεχνολογική ανακάλυψη σε σχέση με μια κοινωνική επανάσταση; Πώς συγκρίνεται η εφεύρεση της τυπογραφίας με την εμφάνιση μιας νέας θρησκευτικής κοσμοθεωρίας; Και πώς μετριέται μια αλλαγή που δεν καταγράφηκε ποτέ επειδή συνέβη σε κοινωνίες για τις οποίες διαθέτουμε ελάχιστες ιστορικές πηγές;
Η απουσία σαφούς απάντησης σε αυτά τα ερωτήματα δεν καταστρέφει τη φιλοσοφική αξία της έννοιας της novelty. Καταστρέφει όμως την αξίωση ότι μπορούμε εύκολα να τη μετατρέψουμε σε αντικειμενική φυσική μεταβλητή. Εδώ ίσως βρίσκεται η πιο δίκαιη αποτίμηση του McKenna, ήταν πολύ πιο ενδιαφέρον ως γεννήτορας ερωτημάτων παρά ως προμηθευτής τελικών απαντήσεων.
Η ίδια η ιδέα ότι η ιστορία κινείται προς ολοένα μεγαλύτερη πολυπλοκότητα, δεν είναι καινούργια. Υπάρχει σε διάφορες μορφές στη φιλοσοφία της ιστορίας, στη θεωρία της εξέλιξης, στη συστημική σκέψη και στη μελέτη της πολιτισμικής αλλαγής. Αυτό που κάνει τον McKenna ξεχωριστό είναι η προσπάθειά του να συνδέσει αυτή την ιδέα με μια τελεολογική εικόνα, δηλαδή με την υπόθεση ότι η διαδικασία έχει κάποιο τελικό σημείο. Η ιστορία δεν είναι απλώς ένα ποτάμι που κυλά. Είναι μια καμπύλη που πλησιάζει έναν ορίζοντα. Όσο πλησιάζει, τόσο αυξάνεται η πυκνότητα των αλλαγών, μέχρι το σημείο όπου η ίδια η έννοια της ιστορικής συνέχειας θα έπαυε να λειτουργεί.
Εδώ η Timewave συναντά κάτι πολύ παλαιότερο από τον υπολογιστή και το “I Ching”, την ανθρώπινη ανάγκη για ένα τέλος της ιστορίας. Από τις αποκαλυπτικές θρησκείες μέχρι τις κοσμολογικές μυθολογίες και από τις ουτοπικές φιλοσοφίες μέχρι τις σύγχρονες θεωρίες τεχνολογικής singularity, ο άνθρωπος επιστρέφει ξανά και ξανά στην ιδέα ότι η συσσώρευση αλλαγών μπορεί κάποτε να οδηγήσει σε μια τελική μετάβαση. Ο McKenna απλώς έδωσε σε αυτή την αρχαία επιθυμία μια νέα γλώσσα, fractals, πληροφορία, novelty, υπολογιστές, ψυχεδελική συνείδηση και ένα συγκεκριμένο ημερολογιακό σημείο.
Ίσως γι’ αυτό η Timewave Zero επιβίωσε μετά και το 2012. Εάν ήταν απλώς μια πρόβλεψη για την καταστροφή του κόσμου, θα είχε πιθανότατα εξαφανιστεί μαζί με την ημερομηνία. Αντίθετα, εξακολουθεί να συζητείται επειδή το πραγματικό της θέμα είναι πολύ μεγαλύτερο από το ημερολόγιο των Μάγια. Είναι η ιδέα ότι ο χρόνος έχει υφή. Ότι ορισμένες περίοδοι της ανθρώπινης ιστορίας μοιάζουν πιο πυκνές από άλλες. Ότι η τεχνολογία μπορεί να συμπιέζει ολοένα περισσότερο γεγονότα και πληροφορία σε ολοένα μικρότερα χρονικά διαστήματα. Και κυρίως, ότι ίσως ο τρόπος με τον οποίο βιώνουμε τον χρόνο δεν είναι απλώς ψυχολογικό φαινόμενο αλλά μέρος ενός μεγαλύτερου προβλήματος που αφορά την ίδια τη δομή του πολιτισμού.
Η σύγχρονη εποχή προσφέρει άφθονο υλικό για να καταλάβουμε γιατί η ιδέα αυτή εξακολουθεί να έχει απήχηση. Η μετάβαση από την αναλογική στην ψηφιακή επικοινωνία, η παγκόσμια δικτύωση, η εκρηκτική αύξηση της διαθέσιμης πληροφορίας και η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης έχουν δημιουργήσει μια κοινωνία στην οποία οι αλλαγές εμφανίζονται με ρυθμό που θα ήταν δύσκολο να φανταστεί κανείς στα χρόνια του McKenna. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Timewave επιβεβαιώθηκε. Σημαίνει όμως ότι το ερώτημα που προσπάθησε να θέσει εξακολουθεί να είναι ζωντανό, υπάρχει πραγματική επιτάχυνση της πολιτισμικής αλλαγής ή απλώς ζούμε μέσα σε ένα περιβάλλον που καταγράφει και μεταδίδει κάθε αλλαγή πολύ ταχύτερα;
Η διαφορά ανάμεσα στα δύο είναι τεράστια. Η τεχνολογία μπορεί να αυξάνει την ταχύτητα διάδοσης των πληροφοριών χωρίς να αλλάζει τη θεμελιώδη δομή του χρόνου. Μια είδηση που κάποτε χρειαζόταν εβδομάδες για να ταξιδέψει μπορεί σήμερα να φθάσει σε δισεκατομμύρια ανθρώπους μέσα σε δευτερόλεπτα. Η ανθρώπινη εμπειρία, επομένως, αποκτά την αίσθηση ενός χρόνου συμπιεσμένου. Το αν αυτή η συμπίεση είναι η «novelty» του McKenna ή απλώς ένα αποτέλεσμα της τεχνολογικής επιτάχυνσης είναι ένα εντελώς διαφορετικό ερώτημα.
Και εδώ ίσως βρίσκεται το πιο γόνιμο σημείο για μια σύγχρονη ανάγνωση της Timewave Zero. Δεν χρειάζεται να αποδεχθούμε ότι ο McKenna ανακάλυψε μια κρυφή μαθηματική ιδιότητα του σύμπαντος για να εξετάσουμε εάν η ιστορία παρουσιάζει μη γραμμικές μορφές αλλαγής. Δεν χρειάζεται να θεωρήσουμε το “I Ching” ως κρυφό υπολογιστικό κώδικα για να αναρωτηθούμε εάν η ανθρώπινη καινοτομία δημιουργεί ανατροφοδοτούμενους κύκλους. Και δεν χρειάζεται να υπερασπιστούμε την 21η Δεκεμβρίου 2012 για να αναγνωρίσουμε ότι ο McKenna προσπάθησε να συλλάβει κάτι πραγματικά δύσκολο, τη σχέση ανάμεσα στον χρόνο, την πληροφορία, την ανθρώπινη δημιουργικότητα και την αίσθηση ότι ο πολιτισμός κινείται όλο και ταχύτερα.
Αυτός είναι και ο λόγος που η Timewave Zero πρέπει να διαβάζεται σήμερα με δύο διαφορετικά βλέμματα ταυτόχρονα. Με το πρώτο βλέμμα, το επιστημονικό, πρέπει να είμαστε αυστηροί. Η θεωρία δεν διαθέτει την εμπειρική τεκμηρίωση που απαιτείται για να θεωρηθεί αποδεκτό επιστημονικό μοντέλο του χρόνου ή της ιστορίας. Η σχέση της με το “I Ching”, η επιλογή των μαθηματικών μετασχηματισμών, η αντιστοίχιση της κυματομορφής με ιστορικά γεγονότα και η επιλογή του Zero Date δημιουργούν σοβαρά προβλήματα. Η κριτική του Watkins και οι μεταγενέστερες αναλύσεις του Peter Meyer αναδεικνύουν ακριβώς αυτές τις αδυναμίες.
Με το δεύτερο βλέμμα, όμως, το ιστορικό και φιλοσοφικό, η εικόνα γίνεται διαφορετική. Η Timewave Zero είναι ένα εντυπωσιακό τεκμήριο της εποχής στην οποία δημιουργήθηκε. Είναι προϊόν μιας περιόδου κατά την οποία η ψυχεδελική εμπειρία, η αρχαία σοφία, η πληροφορική και η αναζήτηση μιας νέας κοσμολογίας συναντήθηκαν σε ένα απρόβλεπτο σημείο. Ο McKenna πήρε ένα αρχαίο κινεζικό σύστημα συμβόλων, το πέρασε από μια υπολογιστική διαδικασία και προσπάθησε να το χρησιμοποιήσει ως καθρέφτη της ανθρώπινης ιστορίας. Το αποτέλεσμα μπορεί να μην αποτελεί επιστημονική χαρτογράφηση του χρόνου. Αποτελεί όμως μια εξαιρετικά αποκαλυπτική χαρτογράφηση του τρόπου με τον οποίο ένας άνθρωπος του τέλους του 20ού αιώνα φανταζόταν το μέλλον.
Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό «μηδέν» της Timewave. Όχι το σημείο όπου ο κόσμος υποτίθεται ότι θα τελείωνε, αλλά το σημείο όπου μια θεωρία αναγκάζεται να αντιμετωπίσει τα όριά της. Η 21η Δεκεμβρίου 2012 πέρασε και δεν αποκάλυψε κάποιο κοσμικό γεγονός. Η καμπύλη δεν κατέρρευσε μέσα σε μια υπερφυσική singularity. Ο ανθρώπινος πολιτισμός συνέχισε να παράγει πολέμους, τεχνολογίες, οικονομικές κρίσεις, πολιτισμικές αλλαγές, επιστημονικές ανακαλύψεις και νέες μορφές επικοινωνίας. Η ιστορία δεν έφθασε στο τέλος της. Ίσως, όμως, το πείραμα του McKenna μας άφησε κάτι πιο χρήσιμο από μια αποτυχημένη ημερομηνία, την υπενθύμιση ότι η προσπάθεια να προβλέψουμε την Ιστορία συχνά αποκαλύπτει περισσότερα για τις δικές μας προσδοκίες παρά για το μέλλον.
Στην τελική αποτίμηση, ο Terence McKenna παραμένει μια ιδιαίτερη μορφή στην ιστορία της εναλλακτικής σκέψης ακριβώς επειδή αρνήθηκε να περιοριστεί σε ένα μόνο πεδίο. Ήταν συγγραφέας όταν μιλούσε για τη συνείδηση, ερευνητής όταν αναζητούσε δομές στο “I Ching”, ψυχεδελικός φιλόσοφος όταν εξερευνούσε τις ακραίες καταστάσεις της ανθρώπινης εμπειρίας και, στην περίπτωση της Timewave Zero, ένας τολμηρός κατασκευαστής μοντέλων που επιχείρησε να δώσει μαθηματική μορφή σε μια μεταφυσική διαίσθηση. Οι προσπάθειές του δεν μπορούν όλες να σταθούν επιστημονικά με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένες υπήρξαν εξαιρετικά αμφιλεγόμενες, άλλες αποδείχθηκαν λανθασμένες και άλλες εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο συζήτησης. Αυτό όμως δεν μειώνει το πολιτισμικό ενδιαφέρον της συνολικής του κληρονομιάς.
Η Timewave Zero, ειδικότερα, παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς η εναλλακτική γνωσιολογία προσπάθησε να μετατρέψει την αίσθηση του μυστηρίου σε σύστημα. Πίσω από τις εξισώσεις, τα εξαγράμματα και τις καμπύλες βρίσκεται μια πανάρχαια ανθρώπινη απορία, πηγαίνει κάπου ο χρόνος; Είναι η ιστορία μια αλληλουχία τυχαίων γεγονότων ή κρύβει κάποια μορφή τάξης; Η καινοτομία συσσωρεύεται; Ο πολιτισμός επιταχύνεται; Και αν πράγματι υπάρχει κάποια κατεύθυνση, υπάρχει άραγε ένα όριο πέρα από το οποίο η ίδια η έννοια της εξέλιξης παύει να έχει νόημα;
Ο McKenna προσπάθησε να απαντήσει σε όλα αυτά με έναν τρόπο που σήμερα μπορεί να φαίνεται υπερβολικός, αλλά είναι ακριβώς αυτή η υπερβολή που κάνει την ιστορία της Timewave Zero τόσο γοητευτική. Δεν μας παρέδωσε έναν αξιόπιστο χάρτη του μέλλοντος. Μας παρέδωσε, όμως, έναν χάρτη της ανθρώπινης ανάγκης να πιστεύουμε ότι το χάος κρύβει ένα σχέδιο. Και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που, περισσότερο από μία δεκαετία μετά το περίφημο Zero Date, η Timewave συνεχίζει να επιστρέφει στις συζητήσεις γύρω από τον McKenna.
Και αυτό γιατι το ενδιαφέρον της δεν βρίσκεται πλέον στο ερώτημα «θα επαληθευτεί η 21η Δεκεμβρίου 2012;». Αυτό το ερώτημα έχει ήδη απαντηθεί από την ίδια την ιστορία. Το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα είναι άλλο, γιατί ένας άνθρωπος αισθάνθηκε την ανάγκη να αναζητήσει μια μαθηματική καμπύλη πίσω από ολόκληρη την ανθρώπινη πορεία; Τι είδε στον χρόνο που τον έκανε να πιστέψει ότι η ιστορία δεν είναι επίπεδη, αλλά κυματιστή, επαναληπτική και τελικά συγκλίνουσα; Και γιατί η ιδέα της «επιτάχυνσης της καινοτομίας» εξακολουθεί να αγγίζει τόσο έντονα τον σύγχρονο άνθρωπο;
Ίσως επειδή, παρά την αποτυχία της πρόβλεψης, η βασική διαίσθηση παραμένει επίκαιρη, ο κόσμος μας αλλάζει με τρόπους που δυσκολευόμαστε να ενσωματώσουμε στη συνείδησή μας. Κάθε νέα τεχνολογία δημιουργεί άλλες τεχνολογίες, κάθε δίκτυο δημιουργεί νέα δίκτυα, κάθε πληροφορία παράγει περισσότερη πληροφορία και κάθε αλλαγή μεταβάλλει τις συνθήκες μέσα στις οποίες θα εμφανιστεί η επόμενη. Δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει μια μυστική Timewave για να συμβαίνει αυτό. Αρκεί η ίδια η δυναμική της πολυπλοκότητας.
Κάπου ανάμεσα στην αρχαία ακολουθία του King Wen, στην οθόνη ενός παλιού υπολογιστή, στις ψυχεδελικές αναζητήσεις του McKenna και στην περίφημη ημερομηνία του 2012, βρίσκεται λοιπόν ένα παράδοξο που αξίζει να κρατήσουμε. Η Timewave Zero πιθανότατα δεν αποκάλυψε τη μαθηματική αρχιτεκτονική του χρόνου. Αποκάλυψε όμως κάτι εξίσου ενδιαφέρον, το πόσο έντονα ο άνθρωπος επιθυμεί να βρει αρχιτεκτονική εκεί όπου βλέπει χάος.
Ο Terence McKenna δεν βρήκε το τέλος του χρόνου, αλλά μας ανάγκασε να κοιτάξουμε τον χρόνο σαν να μπορούσε να έχει μορφή.
