Προγνωστικός προγραμματισμός: Αναζητώντας μοτίβα στο χάος

Προγνωστικός προγραμματισμός: Αναζητώντας μοτίβα στο χάος

Σε μια εποχή όπου η πληροφορία κατακλύζει κάθε πτυχή της καθημερινότητας, όπου οι οθόνες έχουν αντικαταστήσει τα παράθυρα προς τον κόσμο και όπου η πραγματικότητα διαμορφώνεται ολοένα περισσότερο μέσα από αλγοριθμικά φίλτρα, η έννοια του προγνωστικού προγραμματισμού επανέρχεται δυναμικά στον δημόσιο διάλογο. Για κάποιους αποτελεί μια ακραία θεωρία που προσπαθεί να συνδέσει ταινίες, σειρές, videogames και ειδήσεις με μελλοντικά γεγονότα. Για άλλους, όμως, λειτουργεί ως ένα πολιτισμικό εργαλείο ερμηνείας, μια προσπάθεια κατανόησης της σχέσης ανάμεσα στη φαντασία, την εξουσία, την τεχνολογία και την ανθρώπινη ψυχολογία. Και ίσως ακριβώς εκεί, ανάμεσα στην υπερβολή και στην εύλογη παρατήρηση, να βρίσκεται η πραγματική ουσία του φαινομένου.

Ο όρος προγνωστικός προγραμματισμός (predictive programming) χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες για να περιγράψει την ιδέα ότι η μαζική κουλτούρα εισάγει σταδιακά το κοινό σε μελλοντικά κοινωνικά, πολιτικά ή τεχνολογικά σενάρια, ώστε όταν αυτά εμφανιστούν στην πραγματικότητα να προκαλέσουν μικρότερη ψυχολογική αντίσταση. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, τα κινηματογραφικά έργα επιστημονικής φαντασίας, οι δυστοπικές σειρές, ακόμη και τα μουσικά βίντεο ή οι διαφημίσεις, λειτουργούν ως μορφές εξοικείωσης με μελλοντικές συνθήκες. Ο θεατής δεν σοκάρεται όταν συναντά μια κοινωνία απόλυτης παρακολούθησης ή έναν κόσμο τεχνητής νοημοσύνης, επειδή έχει ήδη «ζήσει» αυτές τις εικόνες μέσα από τη μυθοπλασία. Εδώ ακριβώς γεννιέται το ερώτημα που απασχολεί ερευνητές της εναλλακτικής γνωσιολογίας, στοχαστές αλλά και κοινωνικούς αναλυτές. Πρόκειται πράγματι για σκόπιμη ψυχολογική προετοιμασία ή μήπως η τέχνη και η φαντασία λειτουργούν απλώς ως καθρέφτες των φόβων και των επιθυμιών της κοινωνίας;

Η σύγχρονη εκδοχή του προγνωστικού προγραμματισμού, δεν θυμίζει μόνο τις διαχρονικές θεωρίες περί μυστικών εταιρειών που ελέγχουν τον κόσμο πίσω από κλειστές πόρτες στην κρυφή διάσταση. Το σημερινό τοπίο είναι πιο περίπλοκο, πιο πολιτισμικό και ταυτόχρονα πιο ψυχολογικό. Δεν αφορά μόνο τα κρυμμένα μηνύματα στις ταινίες, αλλά την ίδια τη διαδικασία μέσω της οποίας οι κοινωνίες φαντάζονται το μέλλον τους. Η επιστημονική φαντασία, άλλωστε, υπήρξε ανέκαθεν ένα εργαστήριο ιδεών. Πολύ πριν υπάρξουν τα smartphones, η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος είχαν ήδη οραματιστεί φορητές συσκευές επικοινωνίας. Πολύ πριν η έννοια της ψηφιακής επιτήρησης γίνει καθημερινότητα, το cyberpunk είχε ήδη σχεδιάσει γιγαντιαίες μητροπόλεις γεμάτες κάμερες, βιομετρικά συστήματα και εταιρικές υπερδυνάμεις. Το «Blade Runner», το «Ghost in the Shell», το «Neuromancer» και δεκάδες ακόμη έργα δεν προέβλεψαν απαραίτητα το μέλλον. Ωστόσο, διαμόρφωσαν τη φαντασία μιας ολόκληρης εποχής και, με έναν παράδοξο τρόπο, συνέβαλαν στη δημιουργία του ίδιου του πολιτισμικού εδάφους πάνω στο οποίο χτίστηκε η ψηφιακή πραγματικότητα του 21ου αιώνα.

Περισσότερα για το Cyberpunk εδώ :

-> Cyberpunk : Απο το 1983 εως σήμερα <-

-> Cyberpunk πραγματικότητα <-

Αυτή ακριβώς η μετάβαση από την πρόβλεψη στην πολιτισμική εξοικείωση είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της συζήτησης. Διότι ο προγνωστικός προγραμματισμός δεν χρειάζεται απαραίτητα να είναι το αποτέλεσμα κάποιας συνωμοσίας για να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Αρκεί η συνεχής επανάληψη συγκεκριμένων αφηγήσεων. Όταν επί δεκαετίες η ποπ κουλτούρα παρουσιάζει δυστοπικές κοινωνίες παρακολούθησης, τεχνητή νοημοσύνη που αντικαθιστά ανθρώπινες αποφάσεις, βιομετρικά συστήματα ελέγχου και έναν κόσμο όπου οι εταιρείες είναι ισχυρότερες από τα κράτη, τότε αυτές οι εικόνες παύουν να μοιάζουν αδιανόητες. Γίνονται οικείες. Και όταν κάτι γίνεται οικείο, η κοινωνία το αντιμετωπίζει διαφορετικά.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι πιο δημοφιλείς σύγχρονες συζητήσεις γύρω από τον προγνωστικό προγραμματισμό περιστρέφονται πλέον γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, τις έξυπνες πόλεις, τη βιομετρική επιτήρηση, τα κοινωνικά συστήματα αξιολόγησης, την ψηφιακή ταυτότητα και την αλγοριθμική διαχείριση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Το internet γέννησε μια νέα μορφή φόβου, την αίσθηση ότι οι αλγόριθμοι δεν προβλέπουν απλώς τις επιλογές μας αλλά σταδιακά τις διαμορφώνουν. Έτσι ο προγνωστικός προγραμματισμός αποκτά σήμερα μια εντελώς διαφορετική διάσταση. Δεν αφορά μόνο τον κινηματογράφο την λογοτεχνία και τα κινούμενα σχέδια. Αφορά το TikTok, το YouTube, τις streaming πλατφόρμες και κάθε ψηφιακό σύστημα που τροφοδοτεί τον χρήστη με ατελείωτες ροές περιεχομένου προσαρμοσμένες στις αδυναμίες, στις επιθυμίες και στους φόβους του.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι σειρές όπως οι The Simpsons έχουν μετατραπεί σχεδόν σε σύγχρονους μύθους του διαδικτύου. Εδώ και χρόνια, εκατομμύρια χρήστες αναζητούν στις παλιές σκηνές της σειράς προβλέψεις για πραγματικά γεγονότα. Από την εκλογή του Donald Trump μέχρι πανδημίες, τεχνολογικές εξελίξεις και διεθνείς κρίσεις, το internet έχει χτίσει γύρω από τη σειρά μια σχεδόν μεταφυσική φήμη. Ωστόσο, ίσως η αλήθεια να είναι λιγότερο μυστικιστική και περισσότερο ανθρώπινη. Οι δημιουργοί των Simpsons δεν ήταν μάγοι ούτε προφήτες. Ήταν εξαιρετικά μορφωμένοι και πολιτικά οξυδερκείς σεναριογράφοι, πολλοί εκ των οποίων προέρχονταν από κορυφαία πανεπιστήμια που σχετίζονταν με κέντρα αποφάσεων. Η σάτιρα τους λειτουργούσε μέσω υπερβολής. Έπαιρναν κοινωνικές τάσεις και τις ωθούσαν στα άκρα. Σε έναν κόσμο όπου η πραγματικότητα συχνά ξεπερνά τη σάτιρα, κάποιες από αυτές τις υπερβολές έμοιαζαν αργότερα προφητικές.

Και όμως, το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται τόσο στο αν οι προβλέψεις είναι αληθινές, αλλά στο γιατί οι άνθρωποι επιθυμούν τόσο έντονα να τις πιστεύουν. Εδώ εμφανίζεται ένα από τα σημαντικότερα ψυχολογικά φαινόμενα που σχετίζονται με τον προγνωστικό προγραμματισμό, η ανθρώπινη ανάγκη για αναζήτηση μοτίβων. Ο εγκέφαλος είναι σχεδιασμένος ώστε να εντοπίζει συνδέσεις ακόμη και εκεί όπου δεν υπάρχουν. Η ψυχολογία ονομάζει αυτή την τάση «αποφαινία» ή «παρειδωλία» την τάση να βλέπουμε πρόσωπα στα σύννεφα, νοήματα στους αριθμούς και κρυμμένες συνδέσεις σε τυχαία γεγονότα. Στην εποχή του internet, όπου κάθε εικόνα μπορεί να αναλυθεί καρέ-καρέ και κάθε πληροφορία να συνδεθεί με χιλιάδες άλλες, αυτή η τάση έχει διογκωθεί σε πρωτοφανή βαθμό.

Ένα από τα πιο διάσημα παραδείγματα που χρησιμοποιούνται συχνά στις συζητήσεις περί προγνωστικού προγραμματισμού είναι το μυθιστόρημα «Futility, or the Wreck of the Titan», του συγγραφέα Morgan Robertson που δημοσιεύθηκε το 1898. Το βιβλίο περιέγραφε ένα τεράστιο, θεωρητικά αβύθιστο πλοίο με το όνομα Titan, το οποίο βυθίζεται στον Βόρειο Ατλαντικό έπειτα από σύγκρουση με παγόβουνο. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, ο πραγματικός Τιτανικός βυθίστηκε υπό σχεδόν παρόμοιες συνθήκες. Οι ομοιότητες παραμένουν εντυπωσιακές μέχρι σήμερα και αποτελούν αγαπημένο παράδειγμα όσων πιστεύουν στην ύπαρξη προφητικών αφηγήσεων. Ωστόσο, ακόμη και εδώ, η πραγματικότητα είναι πιθανώς πιο σύνθετη. Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο ανταγωνισμός για την κατασκευή όλο και μεγαλύτερων υπερωκεάνιων πλοίων ήταν ήδη έντονος. Η ιδέα ενός γιγαντιαίου πλοίου που θεωρείται αβύθιστο δεν ήταν αδιανόητη. Ούτε η πιθανότητα ενός ναυτικού δυστυχήματος στον Βόρειο Ατλαντικό. Το γεγονός ότι η ιστορία μοιάζει τόσο προφητική ίσως να αποκαλύπτει περισσότερο τη δύναμη των συμπτώσεων παρά κάποια κρυφή γνώση.

Αυτό, όμως, δεν μειώνει τη γοητεία του φαινομένου. Αντίθετα, την ενισχύει. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι επιχειρούν να αποκαταστήσουν την αίσθηση νοήματος μέσα σε έναν κόσμο που μοιάζει όλο και πιο χαοτικός και απρόβλεπτος. Όταν συμβαίνουν γεγονότα που προκαλούν συλλογικό σοκ, η αναζήτηση προηγούμενων ενδείξεων δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η πραγματικότητα ακολουθεί κάποιο κρυφό σχέδιο. Όσο τρομακτική κι αν είναι η ιδέα μιας μυστικής ελίτ που κινεί τα νήματα, για πολλούς ανθρώπους είναι ακόμη πιο τρομακτική η σκέψη ότι ο κόσμος λειτουργεί χωρίς κανένα σχέδιο απολύτως.

Αυτός είναι και ο βασικός λόγος για το οτι ο προγνωστικός προγραμματισμός συνδέεται τόσο έντονα με την cyberpunk πραγματικότητα. Το cyberpunk υπήρξε ανέκαθεν ένα είδος που δεν μιλούσε μόνο για το μέλλον της τεχνολογίας αλλά για το μέλλον της ανθρώπινης συνείδησης μέσα σε έναν κόσμο πληροφοριακής υπερφόρτωσης. Οι γιγαντιαίες πόλεις, οι εταιρικές αυτοκρατορίες, οι χαμένες ταυτότητες, οι τεχνητές μνήμες και οι ψηφιακές ψευδαισθήσεις δεν αποτελούσαν απλώς κινηματογραφικά σκηνικά. Ήταν προειδοποιήσεις για μια κοινωνία όπου η πραγματικότητα θα γινόταν όλο και πιο δύσκολο να διαχωριστεί από την εικόνα της.

Σήμερα, αυτή η συνθήκη μοιάζει πιο οικεία από ποτέ. Οι άνθρωποι ζουν μέσα σε ατελείωτες ροές πληροφοριών, σε αλγοριθμικά περιβάλλοντα που ενισχύουν συνεχώς τα συναισθήματα φόβου, οργής και ανησυχίας. Η ίδια η διαδικασία της πληροφόρησης έχει μετατραπεί σε πεδίο μάχης. Και μέσα σε αυτό το τοπίο, ο προγνωστικός προγραμματισμός λειτουργεί σχεδόν σαν μια νέα μορφή ψηφιακής λαογραφίας. Τα memes, τα screenshots, οι προφητικές σκηνές από παλιές σειρές και οι ατελείωτες συνδέσεις ανάμεσα σε fiction και πραγματικότητα δημιουργούν ένα συλλογικό αφήγημα που εξαπλώνεται με την ταχύτητα του αλγορίθμου.

Το πιο ειρωνικό στοιχείο ωστόσο, είναι το οτι δεν χρειάζεται απαραίτητα να υπάρχει κάποια συνωμοσία για να λειτουργεί ο μηχανισμός του προγνωστικού προγραμματισμού. Η επιστημονική φαντασία εμπνέει μηχανικούς, οι δυστοπικές αφηγήσεις επηρεάζουν πολιτικές συζητήσεις και οι πολιτισμικοί φόβοι μετατρέπονται σε πραγματικές τεχνολογικές κατευθύνσεις με σκοπό την υπολοίηση. Με άλλα λόγια, το μέλλον ίσως δεν προβλέπεται αλλά κατασκευάζεται μέσα από τις ίδιες τις ιστορίες που αφηγείται ένας πολιτισμός στον εαυτό του.

Κάπου εκεί βρίσκεται και η πιο ουσιαστική διάσταση του θέματος. Ο προγνωστικός προγραμματισμός δεν αποκαλύπτει απαραίτητα μια μυστική τάξη πραγμάτων. Αποκαλύπτει, όμως, κάτι βαθύτερο για την ανθρώπινη κατάσταση στην ψηφιακή εποχή, την αγωνιώδη ανάγκη να βρεθεί νόημα μέσα στο χάος. Σε έναν κόσμο όπου οι πληροφορίες κινούνται γρηγορότερα από την κατανόηση, όπου η πραγματικότητα μοιάζει όλο και πιο δυστοπική και όπου τα όρια ανάμεσα στην αλήθεια, τη φαντασία και την προπαγάνδα γίνονται θολά, οι άνθρωποι συνεχίζουν να αναζητούν μοτίβα. Και ίσως αυτή η αναζήτηση να αποκαλύπτει περισσότερα για εμάς τους ίδιους πέρα απο τις υποψίες για οποιαδήποτε συνωμοσία πίσω από τις κουρτίνες της ιστορίας.