Michio Kushi: Bionation, Psychonation και Ultra Psychonation. Από την τεχνολογική επαύξηση του σώματος στη διαμόρφωση του νου και της ανθρώπινης συνείδησης. Πότε η τεχνολογία παύει να υπηρετεί τον άνθρωπο και αρχίζει να τον επαναπροσδιορίζει;

Michio Kushi: Bionation, Psychonation και Ultra Psychonation. Από την τεχνολογική επαύξηση του σώματος στη διαμόρφωση του νου και της ανθρώπινης συνείδησης. Πότε η τεχνολογία παύει να υπηρετεί τον άνθρωπο και αρχίζει να τον επαναπροσδιορίζει;

 

Κάποιες θεωρίες αποπειράθηκαν να μας εξηγήσουν τον κόσμο όπως είναι γύρω μας. Κάποιες άλλες επιχείρησαν να περιγράψουν τον κόσμο όπως ίσως να εξελιχθεί. Δεν βασίζονται απαραίτητα σε μαθηματικά μοντέλα ούτε σε εργαστηριακά πειράματα, αλλά στην παρατήρηση των κοινωνικών μεταβολών και στην προσπάθεια να διακρίνουν την κατεύθυνση προς την οποία κινείται ο ανθρώπινος πολιτισμός. Κάποιες από αυτές ξεχνιούνται γρήγορα. Άλλες επιστρέφουν δεκαετίες αργότερα, όχι επειδή αποδείχθηκαν «προφητικές», αλλά επειδή ο κόσμος άρχισε να δημιουργεί νέες εκδοχές των ερωτημάτων που είχαν θέσει. Και ανάμεσα σε αυτά τα ερωτήματα υπάρχει ένα που γίνεται ολοένα δυσκολότερο να αγνοηθεί, τι συμβαίνει όταν η τεχνολογία δεν περιορίζεται πλέον στο να αλλάζει το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει ο άνθρωπος, αλλά αρχίζει να παρεμβαίνει στο σώμα του, στις νοητικές του λειτουργίες και τελικά στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του;

Μία ιδιαίτερη περίπτωση αυτής της σκέψης είναι εκείνη του Ιάπωνα φιλοσόφου και δασκάλου της μακροβιοτικής Michio Kushi. Για τους περισσότερους ανθρώπους, το όνομά του συνδέεται με τη φυσική διατροφή, την ισορροπία του οργανισμού και τη φιλοσοφία του yin και του yang. Πίσω από αυτή τη γνωστότερη πλευρά του έργου του, όμως, υπήρχε ένας άνθρωπος που ενδιαφερόταν βαθιά για την πορεία της ανθρωπότητας απέναντι στη βιομηχανική ανάπτυξη, την τεχνολογική πρόοδο και τη σταδιακή απομάκρυνση του ανθρώπου από τη φύση. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όταν ο προσωπικός υπολογιστής έκανε ακόμη τα πρώτα του βήματα και το διαδίκτυο παρέμενε άγνωστο στο ευρύ κοινό, ο Kushi χρησιμοποίησε τρεις ασυνήθιστους όρους για να περιγράψει μια πιθανή πορεία μετασχηματισμού του πολιτισμού: Bionation, Psychonation και Ultra Psychonation. Δεν επρόκειτο για επιστημονική θεωρία με τη στενή έννοια ούτε για ένα επαληθεύσιμο μοντέλο πρόβλεψης του μέλλοντος. Ήταν περισσότερο μια φιλοσοφική ανάγνωση της σχέσης ανθρώπου, τεχνολογίας και κοινωνίας, μια προσπάθεια να περιγραφεί τι θα μπορούσε να συμβεί εάν η τεχνολογική παρέμβαση προχωρούσε σταδιακά από το εξωτερικό περιβάλλον προς τα βαθύτερα επίπεδα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Για να κατανοήσει κανείς από πού προέρχονταν αυτές οι ιδέες, χρειάζεται να γνωρίζει κάτι από τη διαδρομή του ανθρώπου που τις διατύπωσε. Ο Michio Kushi γεννήθηκε στην Ιαπωνία το 1926 και σπούδασε πολιτικές επιστήμες και διεθνείς σχέσεις στο πανεπιστήμιο του Τόκιο. Η μεταπολεμική εμπειρία, οι πυρηνικές καταστροφές στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι και οι τεράστιες κοινωνικές μεταβολές που ακολούθησαν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τον σύγχρονο κόσμο. Για τον Kushi, το ανθρώπινο σώμα, η ψυχολογία, η κοινωνία και το φυσικό περιβάλλον δεν αποτελούσαν απομονωμένα πεδία αλλά μέρη ενός ευρύτερου συστήματος. Αυτή η ολιστική αντίληψη θα αποτελούσε αργότερα και τη βάση της μακροβιοτικής φιλοσοφίας που ανέπτυξε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ανεξάρτητα από το πώς αξιολογούνται οι επιμέρους ισχυρισμοί της μακροβιοτικής από τη σύγχρονη επιστήμη, το στοιχείο που μας ενδιαφέρει εδώ είναι διαφορετικό, ο Kushi δεν αντιμετώπιζε ποτέ την τεχνολογική πρόοδο ως κάτι απομονωμένο από τον άνθρωπο που τη δημιουργεί και τη χρησιμοποιεί. Το ερώτημά του δεν ήταν μόνο πόσο εξελιγμένες θα γίνουν οι μηχανές. Ήταν τι είδους άνθρωπος θα δημιουργηθεί μέσα σε έναν κόσμο ολοένα περισσότερο οργανωμένο γύρω από αυτές.

Η δεκαετία του 1980 υπήρξε μια περίοδος έντονου τεχνολογικού ενθουσιασμού. Οι προσωπικοί υπολογιστές άρχισαν να εισέρχονται στα σπίτια, οι τηλεπικοινωνίες αναπτύσσονταν με ταχύτητα, η βιοτεχνολογία αποκτούσε μεγαλύτερη σημασία και η ηλεκτρονική βιομηχανία υποσχόταν μια νέα εποχή ευημερίας. Για πολλούς, η τεχνολογική πρόοδος αποτελούσε σχεδόν αυτονόητο συνώνυμο της ανθρώπινης εξέλιξης. Ο Kushi δεν απέρριπτε αυτή την πρόοδο ούτε θεωρούσε την τεχνολογία από τη φύση της εχθρική προς τον άνθρωπο. Η ανησυχία του βρισκόταν αλλού, τι θα συνέβαινε εάν η σχέση αντιστρεφόταν; Εάν, δηλαδή, αντί η τεχνολογία να προσαρμόζεται διαρκώς στις ανάγκες του ανθρώπου, ο άνθρωπος άρχιζε σταδιακά να προσαρμόζει το σώμα, τη συμπεριφορά, τις συνήθειες και τελικά την ίδια τη σκέψη του στις απαιτήσεις ενός ολοένα πιο τεχνικοποιημένου περιβάλλοντος;

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται η τριάδα Bionation, Psychonation και Ultra Psychonation. Οι όροι δεν αποτελούν καθιερωμένες επιστημονικές κατηγορίες και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν στάδια μιας ιστορικής διαδικασίας που έχει αποδειχθεί ότι συμβαίνει. Ως φιλοσοφικό σχήμα, όμως, παρουσιάζουν μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα κλιμάκωση. Η πρώτη βαθμίδα αφορά το σώμα. Η δεύτερη μετακινείται προς τον νου και τη συμπεριφορά. Η τρίτη αγγίζει τη συνείδηση, τις αξίες και την ταυτότητα. Με άλλα λόγια, η τεχνολογική παρέμβαση μετακινείται νοητά από αυτό που έχουμε προς αυτό που κάνουμε και τελικά προς αυτό που είμαστε. Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς γιατί ένα τέτοιο σχήμα επανέρχεται σήμερα στις συζητήσεις γύρω από τον διανθρωπισμό (Transhumanism), ακόμη κι αν ο ίδιος ο Kushi δεν ήταν διανθρωπιστής και δεν χρησιμοποιούσε τη σύγχρονη ορολογία του πεδίου.

Τον Ιούνιο του 1984, σε μια διάλεξη που έμεινε γνωστή ως Rise of the New Human Race, ο Michio Kushi παρουσίασε ένα ιδιότυπο σχήμα για την τεχνολογική εξέλιξη της ανθρωπότητας, χρησιμοποιώντας τους όρους Bionation, Psychonation και Ultra-Psychonation. Τοποθετούσε συμβολικά την έναρξη της Bionation γύρω στο 1980, την Psychonation γύρω στο 2000 και την Ultra-Psychonation γύρω στο 2020, ενώ αναφερόταν ακόμη και στο 2033 ως ένα πιθανό κρίσιμο σημείο για τη συνέχεια του ανθρώπινου πολιτισμού.

 

Bionation 

Η πρώτη φάση, την οποία ο Kushi ονόμασε Bionation, αφορά την αυξανόμενη τεχνολογική παρέμβαση στο ανθρώπινο σώμα. Στις αναφορές του μιλούσε για τεχνητά μέλη, αντικατάσταση οργάνων και αυξανόμενη εξάρτηση από βιοϊατρικές παρεμβάσεις, θεωρώντας ότι ο άνθρωπος εισερχόταν σε μια εποχή όπου το σώμα θα μπορούσε να αντιμετωπίζεται ολοένα περισσότερο ως αντικείμενο τεχνικής διαχείρισης. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο ότι η σκέψη αυτή δεν χρειάζεται να ερμηνευθεί ως απόρριψη της ιατρικής. Ένα τεχνητό μέλος που επιτρέπει σε έναν άνθρωπο να περπατήσει ξανά, ένας βηματοδότης που διατηρεί τη λειτουργία της καρδιάς ή ένα κοχλιακό εμφύτευμα που αποκαθιστά μέρος της ακοής αποτελούν κατακτήσεις της επιστήμης που μπορούν να βελτιώσουν δραματικά την ανθρώπινη ζωή. Το φιλοσοφικό πρόβλημα εμφανίζεται ένα βήμα αργότερα, όταν αποκτήσουμε τη δυνατότητα όχι απλώς να αποκαθιστούμε μια χαμένη φυσική λειτουργία αλλά να την υπερβαίνουμε, εξακολουθούμε να μιλάμε για θεραπεία;

Εδώ εμφανίζεται μία από τις σημαντικότερες διαχωριστικές γραμμές του σύγχρονου μετανθρωπιστικού προβληματισμού, θεραπεία, αποκατάσταση, ενίσχυση και επανασχεδιασμός δεν είναι κατ’ ανάγκην το ίδιο πράγμα. Εάν μια βιονική πρόθεση επιτρέπει σε έναν άνθρωπο που έχασε το χέρι του να αποκτήσει ξανά λειτουργικότητα, ο σκοπός είναι αποκαταστατικός. Εάν όμως μια μελλοντική τεχνητή πρόθεση προσφέρει δυνατότητες μεγαλύτερες από εκείνες ενός βιολογικού άκρου, η συζήτηση μεταφέρεται από την ιατρική αποκατάσταση στην ανθρώπινη επαύξηση. Το ίδιο ερώτημα μπορεί θεωρητικά να επεκταθεί στην όραση, στην ακοή, στη σωματική αντοχή, στη μνήμη ή στις γνωστικές λειτουργίες. Δεν υπάρχει απαραίτητα μια σαφής στιγμή κατά την οποία η θεραπεία τελειώνει και αρχίζει η επαύξηση. Υπάρχει περισσότερο μια γκρίζα ζώνη μέσα στην οποία η ιατρική δυνατότητα, η ανθρώπινη επιθυμία και η τεχνολογική εξέλιξη αρχίζουν να επικαλύπτονται.

Αυτό ακριβώς κάνει το Bionation ενδιαφέρον σήμερα. Το ανθρώπινο σώμα έχει ήδη πάψει, σε έναν βαθμό, να αποτελεί ένα απολύτως αμετάβλητο βιολογικό δεδομένο. Βηματοδότες, τεχνητές αρθρώσεις, κοχλιακά εμφυτεύματα, προηγμένες προθέσεις και πειραματικές διεπαφές εγκεφάλου-υπολογιστή δείχνουν ότι η τεχνολογία μπορεί να ενσωματωθεί στο σώμα όχι ως εξωτερικό εργαλείο αλλά ως μέρος της λειτουργίας του. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Kushi «προέβλεψε» αυτές τις τεχνολογίες ούτε ότι η ύπαρξή τους επιβεβαιώνει τη θεωρία του. Σημαίνει όμως ότι το φιλοσοφικό ερώτημα που έθεσε γίνεται πιο συγκεκριμένο, εάν μπορούμε να αντικαθιστούμε, να ενισχύουμε και κάποτε ίσως να επανασχεδιάζουμε ολοένα περισσότερες βιολογικές λειτουργίες, αλλάζει σταδιακά και η αντίληψή μας για το σώμα; Παραμένει πρωτίστως ένας οργανισμός που θεραπεύουμε ή γίνεται σταδιακά μια πλατφόρμα που μπορούμε να αναβαθμίζουμε;

Η διαφορά δεν είναι μόνο γλωσσική. Ένας κόσμος στον οποίο η ανθρώπινη ενίσχυση γίνεται τεχνικά εφικτή θα χρειαστεί να απαντήσει σε προβλήματα που η κλασική ιατρική δεν αντιμετώπιζε με τον ίδιο τρόπο. Ποιος θα έχει πρόσβαση στις ενισχύσεις; Θα αποτελούν προσωπική επιλογή ή θα μπορούσαν κάποτε να μετατραπούν σε ανταγωνιστική αναγκαιότητα; Αν μια γνωστική ή σωματική ενίσχυση προσφέρει σημαντικό πλεονέκτημα στην εκπαίδευση ή στην εργασία, πόσο «ελεύθερη» θα παραμένει η επιλογή εκείνου που αποφασίζει να μη χρησιμοποιήσει την τεχνολογία; Η δυστοπία εδώ δεν βρίσκεται απαραίτητα στην ύπαρξη ενός εμφυτεύματος. Θα μπορούσε να βρίσκεται σε μια κοινωνία όπου η δυνατότητα μετατρέπεται σταδιακά σε προσδοκία και η προσδοκία σε απαίτηση. Η τεχνολογία τότε δεν θα μας αναγκάζει με την παραδοσιακή έννοια, θα δημιουργεί απλώς ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο η άρνησή της θα γίνεται ολοένα δυσκολότερη.

 

Psychonation 

Εάν το Bionation αφορά την τεχνικοποίηση του σώματος, η Psychonation μεταφέρει τη συζήτηση σε ένα πολύ λιγότερο ορατό πεδίο, τον ανθρώπινο νου. Ο Kushi συνέδεε αυτή τη δεύτερη φάση με τη χημική ρύθμιση της συμπεριφοράς, την αυξανόμενη χρήση εξωτερικών μέσων για τη διαχείριση ψυχολογικών καταστάσεων και μια ευρύτερη τάση της βιομηχανικής κοινωνίας να αντιμετωπίζει ανθρώπινες εμπειρίες ως προβλήματα που μπορούν να διορθωθούν τεχνικά. Οι συγκεκριμένες απόψεις του γύρω από την υγεία χρειάζονται ασφαλώς να διαχωρίζονται από την επιστημονικά τεκμηριωμένη ιατρική και ψυχιατρική πρακτική. Ως φιλοσοφικό ερώτημα, όμως, η Psychonation έχει μια διαφορετική διάσταση, τι συμβαίνει όταν ο νους παύει να αποτελεί απλώς τον χρήστη της τεχνολογίας και γίνεται ο ίδιος το πεδίο πάνω στο οποίο η τεχνολογία επιχειρεί να δράσει;

Ο Kushi διατύπωνε αυτές τις σκέψεις σε έναν κόσμο χωρίς smartphones, κοινωνικά δίκτυα και αλγορίθμους εξατομικευμένου περιεχομένου. Γι’ αυτό θα ήταν ιστορικά λανθασμένο να υποστηρίξει κανείς ότι «προέβλεψε» τις σημερινές ψηφιακές πλατφόρμες. Αυτό που μπορούμε όμως να κάνουμε είναι να χρησιμοποιήσουμε το σχήμα του ως φακό για να εξετάσουμε μια μεταγενέστερη πραγματικότητα. Σήμερα ένα σημαντικό μέρος της ψηφιακής οικονομίας βασίζεται στην προσοχή. Εφαρμογές, πλατφόρμες, υπηρεσίες βίντεο και κοινωνικά δίκτυα ανταγωνίζονται για τον χρόνο του χρήστη, ενώ αλγοριθμικά συστήματα μαθαίνουν από τις επιλογές, τις παύσεις, τις αναζητήσεις, τις αντιδράσεις και τις προηγούμενες συμπεριφορές του. Η τεχνολογία δεν περιμένει πλέον απλώς να της ζητήσουμε πληροφορίες. Επιλέγει ποιες πληροφορίες είναι πιθανότερο να κρατήσουν την προσοχή μας.

Εδώ εμφανίζεται μια λεπτή αλλά θεμελιώδης μετατόπιση. Για μεγάλο μέρος της ιστορίας των υπολογιστών, η σχέση μπορούσε να περιγραφεί σχετικά απλά, ο άνθρωπος αποφασίζει και το εργαλείο εκτελεί. Στην εποχή των συστημάτων πρόβλεψης και εξατομίκευσης, η σχέση γίνεται περισσότερο αμφίδρομη. Ο άνθρωπος εξακολουθεί να επιλέγει, αλλά το περιβάλλον μέσα στο οποίο πραγματοποιεί την επιλογή έχει ήδη διαμορφωθεί με βάση προηγούμενες επιλογές του. Ένας αλγόριθμος δεν χρειάζεται να επιβάλει μια άποψη για να επηρεάσει τη συμπεριφορά. Αρκεί να αποφασίζει ποιο περιεχόμενο θα εμφανιστεί πρώτο, ποιο θα επαναληφθεί, ποιο θα παραμείνει αόρατο και ποιο είναι πιθανότερο να προκαλέσει την επόμενη αντίδραση. Η επιρροή δεν είναι απόλυτη και ο άνθρωπος δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε παθητικό υποκείμενο. Ωστόσο, η αρχιτεκτονική της επιλογής γίνεται πλέον τεχνολογικό προϊόν.

Υπό αυτή την έννοια, η Psychonation μπορεί να αποκτήσει μια σύγχρονη ανάγνωση που ίσως είναι ισχυρότερη από την αρχική της διατύπωση. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν κάποιος «ελέγχει τον νου» του ανθρώπου, μια έκφραση φορτισμένη και συχνά συνδεδεμένη με ατεκμηρίωτες θεωρίες. Είναι κάτι πολύ πιο πεζό και γι’ αυτό ίσως σημαντικότερο, ποιος οργανώνει το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο νους κατανέμει την προσοχή του; Εάν η προσοχή είναι περιορισμένη, τότε κάθε σύστημα που αποφασίζει ποια πληροφορία θα εμφανιστεί μπροστά μας αποκτά αναπόφευκτα κάποια επιρροή στο τι θα μάθουμε, τι θα θυμηθούμε, τι θα αγνοήσουμε και σε ποιο θέμα θα αφιερώσουμε χρόνο.

Κάπου εδώ η διαδρομή από το Bionation στην Psychonation γίνεται καθαρότερη. Στην πρώτη περίπτωση η τεχνολογία ενσωματώνεται στο σώμα. Στη δεύτερη δεν χρειάζεται καν να βρίσκεται μέσα στον οργανισμό. Μπορεί να βρίσκεται στην οθόνη απέναντί του και παρ’ όλα αυτά να επηρεάζει τον ρυθμό με τον οποίο σκέφτεται, καταναλώνει πληροφορίες και μετακινεί την προσοχή του. Το ερώτημα επομένως μεταβάλλεται. Δεν είναι πλέον μόνο «πόσο μπορούμε να τροποποιήσουμε το σώμα;», αλλά «πόσο μπορεί το τεχνολογικό περιβάλλον να συμμετέχει στη διαμόρφωση της νοητικής μας καθημερινότητας;»

 

Ultra Psychonation 

Το τρίτο και περισσότερο αμφιλεγόμενο στάδιο, η Ultra Psychonation, είναι εκείνο στο οποίο η σκέψη του Kushi απομακρύνεται περισσότερο από το συγκεκριμένο και εισέρχεται στο φιλοσοφικό. Η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο το σώμα ή τη συμπεριφορά αλλά τις ίδιες τις έννοιες που συγκροτούν την ανθρώπινη ταυτότητα, αξίες, αναμνήσεις, επιθυμίες, αντιλήψεις, τρόπους κατανόησης του κόσμου. Ο Kushi προβληματιζόταν για έναν πολιτισμό στον οποίο αυτά τα στοιχεία θα μπορούσαν να διαμορφώνονται ολοένα λιγότερο από την άμεση προσωπική εμπειρία, την οικογένεια, την κοινότητα ή την παράδοση και ολοένα περισσότερο από συστήματα μεγάλης κλίμακας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν ήταν αν οι μηχανές θα αποκτούσαν κάποτε ανθρώπινη νοημοσύνη. Ήταν αν οι άνθρωποι θα εξακολουθούσαν να διαμορφώνουν ελεύθερα τη δική τους.

Εδώ ακριβώς χρειάζεται και η μεγαλύτερη προσοχή. Στο διαδίκτυο έχουν αποδοθεί στον Kushi ισχυρισμοί ότι προέβλεψε την τεχνητή νοημοσύνη, τον έλεγχο του νου μέσω δορυφόρων ή ακόμη και τη δημιουργία ενός νέου ανθρώπινου είδους. Τέτοιες συγκεκριμένες προβλέψεις δεν τεκμηριώνονται από τις πηγές πάνω στις οποίες βασίζεται η παρουσίαση των ιδεών του. Αν μετατρέψουμε τον Kushi σε προφήτη του ψηφιακού μέλλοντος, χάνουμε στην πραγματικότητα το πιο ενδιαφέρον μέρος της σκέψης του. Δεν χρειάζεται να είχε προβλέψει το smartphone για να είναι ενδιαφέρον το ερώτημα εάν ένα τεχνολογικά διαμεσολαβημένο περιβάλλον μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο συγκροτούμε τον εαυτό μας. Και δεν χρειάζεται να είχε προβλέψει τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα για να αναρωτηθούμε σήμερα τι συμβαίνει όταν ολοένα περισσότερες γνωστικές διαδικασίες μπορούν να ανατεθούν σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Αυτό το τελευταίο ερώτημα είναι ίσως και το σημείο στο οποίο η Ultra Psychonation συναντά περισσότερο άμεσα τη δική μας εποχή. Ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να βοηθήσει κάποιον να βρει πληροφορίες, να οργανώσει ένα κείμενο, να μεταφράσει, να προγραμματίσει, να δημιουργήσει εικόνες ή να επεξεργαστεί μεγάλες ποσότητες δεδομένων. Πρόκειται για πραγματικές δυνατότητες που μπορούν να ενισχύσουν την εκπαίδευση, την εργασία και τη δημιουργικότητα. Τι συμβαίνει όμως όταν από την υποβοήθηση της σκέψης περάσουμε σταδιακά στην ανάθεση της σκέψης; Εάν ένα σύστημα δεν χρησιμοποιείται μόνο για να μας βοηθήσει να υλοποιήσουμε μια απόφαση αλλά για να προτείνει ποια απόφαση πρέπει να πάρουμε, η σχέση ανθρώπου και εργαλείου αποκτά διαφορετική ποιότητα.

Και εδώ χρειάζεται να αποφύγουμε και την αντίστροφη υπερβολή. Η χρήση μιας αριθμομηχανής δεν κατέστρεψε την ανθρώπινη μαθηματική σκέψη, όπως η γραφή δεν κατέστρεψε τη μνήμη και οι μηχανές αναζήτησης δεν εξαφάνισαν αυτομάτως τη γνώση. Ο άνθρωπος πάντοτε εξωτερίκευε λειτουργίες του σε εργαλεία. Το βιβλίο αποτελεί εξωτερική μνήμη. Ο χάρτης αποτελεί εξωτερική χωρική αναπαράσταση. Ο υπολογιστής αποτελεί εξωτερικό μηχανισμό επεξεργασίας. Το νέο πρόβλημα εμφανίζεται όταν το εργαλείο δεν αποθηκεύει ή επεξεργάζεται απλώς πληροφορίες αλλά συμμετέχει ενεργά στην παραγωγή του περιεχομένου πάνω στο οποίο στη συνέχεια βασίζουμε την κρίση μας. Όσο περισσότερο συμβαίνει αυτό, τόσο πιο σημαντική γίνεται η ικανότητα του ανθρώπου να γνωρίζει πότε χρησιμοποιεί μια μηχανή ως γνωστική επέκταση και πότε αποδέχεται το αποτέλεσμά της ως υποκατάστατο της δικής του αξιολόγησης.

Η Ultra Psychonation αποκτά έτσι μια διάσταση που ξεπερνά την τεχνολογία. Γίνεται ερώτημα περί αυτονομίας. Εάν ένα σύστημα επηρεάζει τις πληροφορίες που λαμβάνουμε, ένα άλλο προβλέπει τις προτιμήσεις μας, ένα τρίτο μάς προτείνει τι να αγοράσουμε ή να παρακολουθήσουμε και ένα τέταρτο μπορεί να παράγει επιχειρήματα, κείμενα και απαντήσεις για λογαριασμό μας, τότε το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται σε κάποια φαντασιακή κεντρική μηχανή που «ελέγχει» την ανθρωπότητα. Βρίσκεται στη σταδιακή συσσώρευση μικρών εκχωρήσεων. Καθεμία μπορεί να είναι χρήσιμη, λογική και εθελοντική. Όλες μαζί όμως δημιουργούν ένα φιλοσοφικό ερώτημα που δύσκολα απαντάται, πόσες λειτουργίες του εαυτού μπορούμε να αναθέσουμε προτού αρχίσει να μεταβάλλεται η ίδια η έννοια της αυτονομίας;

Εδώ τα τρία στάδια του Kushi αποκτούν τη μεγαλύτερη αξία, εφόσον δεν τα αντιμετωπίσουμε ως προφητεία αλλά ως ενιαίο φιλοσοφικό σχήμα. Το Bionation θέτει το ερώτημα του σώματος. Το Psychonation μεταφέρει το πρόβλημα στον νου. Η Ultra Psychonation το οδηγεί στην ταυτότητα. Και σε κάθε στάδιο εμφανίζεται ουσιαστικά η ίδια δυσκολία, δεν υπάρχει ένα αυτονόητο σημείο στο οποίο μπορούμε να πούμε ότι η τεχνολογία πέρασε από το «βοηθά» στο «μετασχηματίζει». Η αλλαγή μπορεί να συμβαίνει σταδιακά, μέσα από χιλιάδες επιμέρους τεχνολογίες που καθεμία ξεχωριστά μοιάζει απολύτως λογική.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη συζήτηση περί διανθρωπισμού (Transhumanism). Ο διανθρωπισμός, στις διάφορες εκδοχές του, αντιμετωπίζει την τεχνολογία ως μέσο υπέρβασης βιολογικών περιορισμών, ασθένειας, αναπηρίας, γήρανσης και ενδεχομένως περιορισμών της ανθρώπινης νόησης. Η προοπτική αυτή μπορεί να διαβαστεί αισιόδοξα, ως συνέχεια ολόκληρης της ιστορίας της ιατρικής και της ανθρώπινης επινοητικότητας. Μπορεί όμως να δημιουργήσει και δύσκολα ερωτήματα. Εάν μπορούμε να ενισχύσουμε τον άνθρωπο, ποια χαρακτηριστικά θα επιλέξουμε να ενισχύσουμε; Ποιος θα καθορίσει τι θεωρείται βελτίωση; Θα υπάρχει ένα κοινό πρότυπο «καλύτερου» ανθρώπου; Και τι θα συμβεί σε εκείνους που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να συμμετάσχουν σε αυτή τη διαδικασία;

Η πραγματική δυστοπική δυνατότητα επομένως δεν βρίσκεται αναγκαστικά σε έναν κόσμο γεμάτο cyborgs. Θα μπορούσε να βρίσκεται σε κάτι πολύ πιο αναγνωρίσιμο, σε μια κοινωνία όπου οι τεχνολογικές δυνατότητες μετατρέπονται αργά σε κοινωνικές προϋποθέσεις. Ένας άνθρωπος μπορεί θεωρητικά να είναι ελεύθερος να μη διαθέτει μια συγκεκριμένη τεχνολογία, αλλά αν χωρίς αυτήν δυσκολεύεται να εργαστεί, να επικοινωνήσει, να συμμετάσχει σε υπηρεσίες ή να ανταγωνιστεί εκείνους που τη χρησιμοποιούν, τότε η έννοια της επιλογής γίνεται περισσότερο περίπλοκη. Δεν χρειάζεται να υπάρχει κάποιος που να επιβάλλει την αλλαγή. Μπορεί η ίδια η κοινωνική οργάνωση να δημιουργεί αρκετή πίεση ώστε η υιοθέτηση να μοιάζει αναπόφευκτη.

Κάπου εδώ συναντάμε ξανά την αρχική ανησυχία του Kushi, όχι εάν η τεχνολογία είναι καλή ή κακή, αλλά ποιος προσαρμόζεται σε ποιον. Για αιώνες κατασκευάζαμε εργαλεία ώστε να επεκτείνουμε τις δυνατότητές μας. Το σφυρί επέκτεινε τη δύναμη του χεριού, το τηλεσκόπιο την όραση, το βιβλίο τη μνήμη, ο υπολογιστής την επεξεργασία πληροφοριών. Η διαφορά στην εποχή της βιοτεχνολογίας, των εμφυτευμάτων και της τεχνητής νοημοσύνης είναι ότι το εργαλείο μπορεί να πλησιάσει περισσότερο από ποτέ τον ίδιο τον μηχανισμό μέσω του οποίου αντιλαμβανόμαστε, αποφασίζουμε και δρούμε. Η τεχνολογία δεν βρίσκεται πλέον μόνο απέναντι από το σώμα. Μπορεί να βρίσκεται πάνω του, μέσα του ή διαρκώς ανάμεσα στον άνθρωπο και στον κόσμο που προσπαθεί να κατανοήσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι βρισκόμαστε αναπόφευκτα μπροστά σε ένα δυστοπικό μέλλον. Η ίδια τεχνολογία που δημιουργεί ερωτήματα για την ανθρώπινη επαύξηση μπορεί να αποκαταστήσει την κίνηση σε έναν παράλυτο άνθρωπο. Η ίδια τεχνητή νοημοσύνη που δημιουργεί προβληματισμούς για τη γνωστική εξάρτηση μπορεί να προσφέρει πρόσβαση στη γνώση σε ανθρώπους που προηγουμένως δεν την είχαν. Η ίδια ψηφιακή δικτύωση που μπορεί να κατακερματίσει την προσοχή μπορεί να επιτρέψει συνεργασία και επικοινωνία σε παγκόσμια κλίμακα. Το δίλημμα επομένως δεν είναι «τεχνολογία ή άνθρωπος». Είναι πολύ πιο δύσκολο, πώς διατηρούμε την ανθρώπινη αυτονομία ενώ χρησιμοποιούμε τεχνολογίες που γίνονται ολοένα περισσότερο ικανές να επεκτείνουν, αλλά και να διαμεσολαβούν, τις ίδιες μας τις δυνατότητες;

Όταν ο Michio Kushi μιλούσε για Bionation, Psychonation και Ultra Psychonation, ο κόσμος βρισκόταν ακόμη στην αρχή της ψηφιακής επανάστασης. Το διαδίκτυο δεν είχε μπει στα σπίτια, τα κινητά τηλέφωνα δεν αποτελούσαν προέκταση της καθημερινότητας, τα κοινωνικά δίκτυα δεν υπήρχαν και η τεχνητή νοημοσύνη παρέμενε για τον περισσότερο κόσμο περισσότερο υπόσχεση ή επιστημονική φαντασία παρά καθημερινό εργαλείο. Θα ήταν εύκολο, κοιτάζοντας από το 2026 προς τα πίσω, να μετατρέψουμε τις ιδέες του σε μια εντυπωσιακή ιστορία «προφητείας». Θα ήταν όμως και λάθος. Ο Kushi δεν προέβλεψε τα smartphones, τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα ή τους αλγορίθμους των κοινωνικών δικτύων. Εκείνο που έκανε ήταν να θέσει ένα ευρύτερο ερώτημα για την κατεύθυνση της τεχνολογικής κοινωνίας.

Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό το ερώτημα παραμένει ενδιαφέρον. Το Bionation μπορεί σήμερα να διαβαστεί ως προβληματισμός γύρω από το σώμα που θεραπεύεται, αποκαθίσταται και ενδεχομένως επαυξάνεται. Η Psychonation ως προβληματισμός γύρω από έναν νου που λειτουργεί μέσα σε ένα τεχνολογικό περιβάλλον σχεδιασμένο να διεκδικεί και να κατευθύνει την προσοχή του. Και η Ultra Psychonation ως το δυσκολότερο από όλα τα ερωτήματα, τι συμβαίνει όταν η τεχνολογική διαμεσολάβηση πλησιάζει τόσο πολύ τη γνώση, τη μνήμη, την κρίση, τις προτιμήσεις και τις αποφάσεις ώστε γίνεται ολοένα δυσκολότερο να τη θεωρούμε απλώς κάτι «εξωτερικό» από τον εαυτό μας;

Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι, σε μεγάλο βαθμό, ιστορία τεχνολογικής επαύξησης. Χρησιμοποιήσαμε εργαλεία επειδή το σώμα μας είχε περιορισμούς, γράψαμε επειδή η μνήμη μας είχε περιορισμούς, δημιουργήσαμε μηχανές επειδή η δύναμή μας είχε περιορισμούς και κατασκευάσαμε υπολογιστές επειδή η ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών είχε περιορισμούς. Υπό αυτή την έννοια, ο μετανθρωπισμός δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Μπορεί να θεωρηθεί η ριζοσπαστικότερη συνέχεια μιας πανάρχαιας ανθρώπινης επιθυμίας, να υπερβούμε όσα δεν μπορούμε να κάνουμε.

Υπάρχει όμως μια διαφορά ανάμεσα στο εργαλείο που επεκτείνει το χέρι και στο εργαλείο που συμμετέχει στη σκέψη. Ανάμεσα στη μηχανή που μας μεταφέρει γρηγορότερα και στη μηχανή που μπορεί να μας προτείνει πού να πάμε. Ανάμεσα στην τεχνολογία που θεραπεύει μια λειτουργία και σε εκείνη που μπορεί κάποτε να την ενισχύσει πέρα από τα βιολογικά της όρια. Και ίσως η ουσία της συζήτησης που άνοιξε ο Kushi να βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη μετάβαση.

Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν πρέπει να σταματήσει η τεχνολογική πρόοδος. Ούτε αν ένας «φυσικός» άνθρωπος είναι αναγκαστικά καλύτερος από έναν τεχνολογικά επαυξημένο άνθρωπο. Τέτοιες απόλυτες αντιθέσεις απλουστεύουν ένα πρόβλημα που γίνεται ολοένα πιο σύνθετο. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος διατηρεί τον έλεγχο της κατεύθυνσης αυτής της αλλαγής και με ποια κριτήρια αποφασίζουμε τι αποτελεί βελτίωση.

Γιατί μπορεί να μην υπάρξει ποτέ μια συγκεκριμένη ημέρα κατά την οποία ο άνθρωπος θα ξυπνήσει και θα διαπιστώσει ότι έγινε «μετάνθρωπος». Η μετάβαση, εάν υπάρξει, πιθανότατα θα είναι πολύ λιγότερο θεαματική. Μία θεραπευτική επέμβαση εδώ. Μία γνωστική βοήθεια εκεί. Ένας αλγόριθμος που αναλαμβάνει μια ακόμη επιλογή. Ένα σύστημα που θυμάται κάτι για εμάς ώστε να μη χρειάζεται να το θυμόμαστε εμείς. Μια τεχνολογία που αρχικά αποκαθιστά μια ανθρώπινη δυνατότητα και αργότερα μπορεί να την υπερβεί. Καθεμία από αυτές τις αλλαγές ξεχωριστά μπορεί να είναι χρήσιμη, επιθυμητή και απολύτως λογική. Το ερώτημα εμφανίζεται όταν τις κοιτάξουμε όλες μαζί.

Τότε η διαδρομή Bionation → Psychonation → Ultra Psychonation παύει να μοιάζει με μια παράξενη ορολογία της δεκαετίας του 1980 και μετατρέπεται σε έναν ενδιαφέροντα φιλοσοφικό χάρτη, από το σώμα στον νου και από τον νου στην ταυτότητα. Όχι έναν χάρτη που μας λέει πού θα καταλήξουμε, αλλά έναν χάρτη που μας αναγκάζει να κοιτάξουμε προς ποια κατεύθυνση κινούμαστε.

Με βάση την παραπάνω λογική, εκεί βρίσκεται η πραγματική αξία των ιδεών του Michio Kushi. Όχι στο αν «προέβλεψε» το μέλλον και όχι στο αν οι τρεις όροι του μπορούν να θεωρηθούν επιστημονική θεωρία. Αλλά στο ερώτημα που παραμένει αφού αφαιρέσουμε όλες τις μεταγενέστερες υπερβολές, σε ποιο σημείο η τεχνολογία παύει απλώς να επεκτείνει τις ανθρώπινες δυνατότητες και αρχίζει να επαναπροσδιορίζει τον ίδιο τον άνθρωπο;

Και όταν φτάσουμε σε εκείνο το σημείο, ίσως η δυσκολότερη ερώτηση να μην είναι πλέον τι μπορούν να κάνουν οι μηχανές για εμάς, αλλά τι θέλουμε εμείς να παραμείνει ανθρώπινο όταν οι μηχανές θα μπορούν να κάνουν όλο και περισσότερα.