El Niño 2026: Τρομολαγνεία ή πραγματική απειλή; 

El Niño 2026: Τρομολαγνεία ή πραγματική απειλή;

 

Υπάρχουν φυσικά φαινόμενα που γίνονται αντιληπτά τη στιγμή που συμβαίνουν, οπως για παράδειγμα ενας σεισμός, μια καταιγίδα ή μια ηφαιστειακή έκρηξη. Δεν χρειάζονται ιδιαίτερη επιστημονική γνώση για να γίνουν αισθητά από όσους βρίσκονται κοντά τους. Υπάρχουν όμως και φαινόμενα πολύ μεγαλύτερης κλίμακας, τα οποία εξελίσσονται αργά και σχεδόν αθόρυβα, χωρίς να υπάρχει κάποια συγκεκριμένη στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος μπορεί να δείξει προς τον ορίζοντα και να πει ότι μόλις άρχισαν. Το El Niño είναι ενα τέτοιο φαινόμενο. Η γέννησή του μπορεί να βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τις περιοχές που τελικά θα επηρεάσει, μέσα στα θερμά νερά του τροπικού Ειρηνικού, και όμως η παρουσία του μπορεί μήνες αργότερα να συνδεθεί με μεταβολές στις βροχοπτώσεις, στις ξηρασίες, στους μουσώνες, στους τροπικούς κυκλώνες, στις γεωργικές αποδόσεις και ακόμη και στη μέση θερμοκρασία ολόκληρου του πλανήτη.

Το 2026 το όνομα El Niño επέστρεψε με ιδιαίτερη ένταση στη δημόσια συζήτηση. Οι χαρακτηρισμοί δεν άργησαν να εμφανιστούν, «γιγαντιαίο», «ιστορικό», «πρωτοφανές», ακόμη και «Super El Niño». Προβλέψεις ακραίων θερμοκρασιών, καταστροφικών πλημμυρών και εκτεταμένων ξηρασιών άρχισαν να κυκλοφορούν παράλληλα με επιστημονικές ανακοινώσεις που πράγματι έδειχναν ότι κάτι αξιοσημείωτο συνέβαινε στον Ειρηνικό. Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν υπάρχει El Niño. Υπάρχει. Ούτε αν μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες. Η ιστορία έχει ήδη αποδείξει ότι μπορεί. Το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα είναι διαφορετικό, τι ακριβώς συμβαίνει το 2026, τι κάνει το συγκεκριμένο επεισόδιο να προσελκύει τόσο μεγάλη προσοχή και σε ποιο σημείο τελειώνει η επιστημονικά δικαιολογημένη ανησυχία και αρχίζει η τρομολαγνεία;

Η ιστορία του El Niño αρχίζει πολύ πριν από τους δορυφόρους, τα υπολογιστικά κλιματικά μοντέλα και τη σύγχρονη μετεωρολογία. Ψαράδες στις ακτές του Περού γνώριζαν εδώ και γενιές ότι ο ψυχρός και πλούσιος σε θρεπτικά συστατικά ωκεανός μπορούσε ορισμένες χρονιές να θερμανθεί ασυνήθιστα γύρω από την περίοδο των Χριστουγέννων. Η ονομασία El Niño, «το αγόρι» ή «το παιδί», συνδέθηκε έτσι με το Θείο Βρέφος. Στα τέλη του 19ου αιώνα Περουβιανοί γεωγράφοι άρχισαν να καταγράφουν συστηματικότερα το φαινόμενο, ενώ σταδιακά έγινε αντιληπτό ότι ορισμένες χρονιές η θέρμανση δεν αποτελούσε απλώς μια μικρή τοπική μεταβολή των παράκτιων υδάτων αλλά συνοδευόταν από πολύ μεγαλύτερες ωκεάνιες και μετεωρολογικές ανωμαλίες.

Για να καταλάβουμε τι συμβαίνει, πρέπει πρώτα να φανταστούμε τον τροπικό Ειρηνικό σε μια σχετικά φυσιολογική κατάσταση. Οι ανατολικοί αληγείς άνεμοι φυσούν κατά μήκος του Ισημερινού από την Αμερική προς την Ασία και σπρώχνουν τα θερμότερα επιφανειακά νερά προς τα δυτικά. Κοντά στις ακτές της Νότιας Αμερικής, ψυχρότερο νερό από μεγαλύτερα βάθη ανεβαίνει προς την επιφάνεια μέσω της διαδικασίας του upwelling, μεταφέροντας θρεπτικά συστατικά και υποστηρίζοντας μερικά από τα παραγωγικότερα θαλάσσια οικοσυστήματα του πλανήτη. Στον δυτικό Ειρηνικό συσσωρεύεται θερμό νερό, ενισχύοντας την εξάτμιση, την άνοδο υγρού αέρα και τις βροχοπτώσεις. Πρόκειται για ένα τεράστιο σύστημα αλληλεπίδρασης ωκεανού και ατμόσφαιρας, μέρος αυτού που ονομάζεται Walker Circulation.

Κατά τη διάρκεια ενός El Niño οι αληγείς άνεμοι εξασθενούν. Το θερμό νερό που είχε συσσωρευτεί προς τα δυτικά μπορεί να μετακινηθεί ανατολικότερα, το θερμοκλινές, το όριο μεταξύ των θερμότερων επιφανειακών και των ψυχρότερων βαθύτερων υδάτων, μεταβάλλεται και το upwelling κοντά στη Νότια Αμερική εξασθενεί. Περιοχές του κεντρικού και ανατολικού τροπικού Ειρηνικού θερμαίνονται περισσότερο από το φυσιολογικό. Μαζί τους όμως μετακινείται και η ατμοσφαιρική δραστηριότητα. Οι περιοχές όπου ανεβαίνει θερμός και υγρός αέρας, σχηματίζονται σύννεφα και εκδηλώνονται έντονες βροχοπτώσεις μετατοπίζονται. Έτσι μια αλλαγή στον ωκεανό αρχίζει να επηρεάζει την ατμόσφαιρα, και η αλλαγμένη ατμόσφαιρα με τη σειρά της επηρεάζει τον ωκεανό. Αυτός είναι ο λόγος που σήμερα οι επιστήμονες δεν αντιμετωπίζουν το El Niño ως μεμονωμένο θαλάσσιο φαινόμενο αλλά ως τη θερμή φάση ενός ευρύτερου συστήματος που ονομάζεται El Niño–Southern Oscillation, ή ENSO.

Η «Southern Oscillation» ήταν ένα άλλο κομμάτι του παζλ. Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ο Βρετανός επιστήμονας Gilbert Walker μελέτησε μεγάλες μεταβολές της ατμοσφαιρικής πίεσης σε απομακρυσμένες περιοχές του τροπικού κόσμου. Δεκαετίες αργότερα, ο Jacob Bjerknes συνέδεσε ουσιαστικά τα δύο φαινόμενα, δείχνοντας ότι η θέρμανση του Ειρηνικού και οι μεταβολές της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας αποτελούν διαφορετικές εκφράσεις του ίδιου συζευγμένου συστήματος ωκεανού και ατμόσφαιρας. Η μεγάλη εικόνα είχε πλέον αρχίσει να γίνεται ορατή, αυτό που οι ψαράδες του Περού παρατηρούσαν τοπικά μπορούσε να αποτελεί μέρος ενός κλιματικού μηχανισμού πλανητικής κλίμακας.

Στην αντίθετη φάση, τη La Niña, οι συνθήκες ουσιαστικά μετακινούνται προς την άλλη κατεύθυνση, οι αληγείς άνεμοι ενισχύονται και οι κεντρικές και ανατολικές περιοχές του τροπικού Ειρηνικού γίνονται ψυχρότερες από το κανονικό. Ανάμεσα στις δύο καταστάσεις υπάρχουν περίοδοι ENSO-neutral, κατά τις οποίες ούτε το El Niño ούτε η La Niña κυριαρχούν. Η εναλλαγή δεν λειτουργεί σαν ρολόι. Τα επεισόδια εμφανίζονται συνήθως ανά δύο έως επτά χρόνια, διαφέρουν σημαντικά σε διάρκεια και ένταση και δεν προκαλούν ποτέ ακριβώς τις ίδιες συνέπειες.

Αυτό είναι κρίσιμο για όσα ακολουθούν. Το El Niño δεν είναι μια μηχανή στην οποία εισάγεις μια συγκεκριμένη θερμοκρασία του Ειρηνικού και παίρνεις μια συγκεκριμένη πλημμύρα, ξηρασία ή καύσωνα σε κάποιο άλλο μέρος της Γης. Είναι ένας από τους σημαντικότερους φυσικούς παράγοντες της διακύμανσης του παγκόσμιου κλίματος από χρονιά σε χρονιά, αλλά λειτουργεί μέσα σε ένα σύστημα γεμάτο άλλους παράγοντες. Ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να είναι ταυτόχρονα προβλέψιμο και απρόβλεπτο, γνωρίζουμε αρκετά καλά τον μηχανισμό του, αλλά δεν γνωρίζουμε εκ των προτέρων κάθε συνέπεια που θα προκύψει από αυτόν.

Η σημερινή ανησυχία δεν δημιουργήθηκε στο κενό. Υπάρχουν προηγούμενα επεισόδια που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο η επιστημονική κοινότητα αντιμετωπίζει το ENSO. Ιδιαίτερα το 1982–83, το 1997–98 και το 2015–16 αποτελούν σημεία αναφοράς, όχι επειδή ήταν πανομοιότυπα, αλλά ακριβώς επειδή απέδειξαν πόσο διαφορετικές μορφές μπορεί να πάρει ένα πολύ ισχυρό El Niño.

Το επεισόδιο του 1982–83 υπήρξε ιδιαίτερα διδακτικό. Αναπτύχθηκε σε μια εποχή κατά την οποία το παγκόσμιο σύστημα παρατήρησης του τροπικού Ειρηνικού ήταν πολύ λιγότερο ανεπτυγμένο από το σημερινό. Η επιστημονική κοινότητα δεν είχε ακόμη στη διάθεσή της τη σημερινή πυκνότητα δορυφορικών μετρήσεων, ωκεάνιων σημαδούρων και εξελιγμένων αριθμητικών μοντέλων. Η ένταση και η εξέλιξή του αιφνιδίασαν σε σημαντικό βαθμό τους επιστήμονες και συνέβαλαν στην ανάγκη δημιουργίας καλύτερων συστημάτων παρατήρησης του Ειρηνικού. Η δεκαετία που ακολούθησε μεταμόρφωσε την παρακολούθηση του ENSO και έθεσε τις βάσεις για ένα δίκτυο που θα επέτρεπε στους επιστήμονες να βλέπουν όχι μόνο την επιφάνεια του ωκεανού αλλά και τι συνέβαινε κάτω από αυτήν.

Το 1997–98 ήταν διαφορετικό. Αυτή τη φορά ο κόσμος μπορούσε να παρακολουθήσει την εξέλιξη ενός τεράστιου El Niño σχεδόν σε πραγματικό χρόνο. Δορυφόροι και συστήματα ωκεάνιας παρατήρησης αποκάλυπταν τη μετακίνηση τεράστιων μαζών θερμού νερού κατά μήκος του Ειρηνικού. Το επεισόδιο συνδέθηκε με έντονες βροχοπτώσεις και πλημμύρες σε τμήματα της δυτικής Νότιας Αμερικής και της Καλιφόρνιας, ξηρασίες και πυρκαγιές σε άλλες περιοχές και σημαντικές ανατροπές στα θαλάσσια οικοσυστήματα. Παράλληλα, συνέβαλε σε μια εντυπωσιακή άνοδο της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας, με το 1998 να γίνεται τότε η θερμότερη χρονιά του 20ού αιώνα.

Το 2015–16 έδωσε ένα ακόμη μάθημα. Η NOAA κατέγραψε ότι μέχρι τον Δεκέμβριο του 2015 οι διαταραχές στη θερμοκρασία, στις βροχοπτώσεις και στην ατμοσφαιρική πίεση στον τροπικό Ειρηνικό είχαν φτάσει σε επίπεδα συγκρίσιμα με τα μεγάλα επεισόδια του 1982 και του 1997. Παρ’ όλα αυτά, οι περιφερειακές συνέπειες δεν ήταν απλή επανάληψη των προηγουμένων.

Και αυτό ίσως είναι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μας διδάσκει η ιστορία του φαινομένου, δύο El Niño με παρόμοια ένταση στον Ειρηνικό δεν είναι υποχρεωτικό να δημιουργήσουν πανομοιότυπο παγκόσμιο χάρτη καιρού. Η θέση της μεγαλύτερης θέρμανσης, η εποχή κατά την οποία κορυφώνεται το επεισόδιο, η κατάσταση του Ινδικού και του Ατλαντικού Ωκεανού και η ατμοσφαιρική κυκλοφορία μπορούν να αλλάξουν το τελικό αποτέλεσμα.

Το ισχυρό El Niño του 2023–24 αποτελεί ακόμη πιο πρόσφατη υπενθύμιση της σχέσης του ENSO με την παγκόσμια θερμοκρασία. Το 2024 έγινε η θερμότερη χρονιά που είχε καταγραφεί μέχρι τότε, και ο WMO θεωρεί ότι το συγκεκριμένο El Niño αποτέλεσε έναν από τους παράγοντες που πρόσθεσαν μια φυσική ώθηση θερμότητας πάνω στη μακροχρόνια ανθρωπογενή θέρμανση του πλανήτη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το El Niño προκαλεί την κλιματική αλλαγή. Το ENSO υπήρχε πολύ πριν από τη βιομηχανική εποχή. Πρόκειται για φυσική κλιματική ταλάντωση, ίχνη της οποίας εντοπίζονται σε παλαιοκλιματικά αρχεία χιλιάδες χρόνια πίσω. Το ένα φαινόμενο επομένως δεν πρέπει να συγχέεται με το άλλο.

Εδώ βρίσκεται και μια ενδιαφέρουσα επιστημονική λεπτομέρεια που συχνά χάνεται στις απλουστευμένες διαδικτυακές συζητήσεις. Το IPCC δεν καταλήγει στο απλό συμπέρασμα ότι «η κλιματική αλλαγή δημιουργεί περισσότερα και ισχυρότερα El Niño». Η εικόνα είναι περισσότερο σύνθετη. Δεν υπάρχει ακόμη σαφής ένδειξη μιας πρόσφατης, διατηρούμενης μεταβολής του ENSO έξω από το εύρος της φυσικής μεταβλητότητας, ενώ οι προβολές δεν δείχνουν απαραίτητα μεγάλη μεταβολή του ίδιου του εύρους των θερμοκρασιακών ταλαντώσεων ENSO. Υπάρχουν όμως ισχυρές ενδείξεις ότι η μεταβλητότητα των βροχοπτώσεων που σχετίζονται με το ENSO θα ενισχυθεί σε έναν θερμότερο κόσμο, επειδή η θερμότερη ατμόσφαιρα μπορεί να περιέχει περισσότερη υγρασία.

Με απλούστερα λόγια, το El Niño δεν είναι παιδί της κλιματικής αλλαγής. Όμως πλέον εκδηλώνεται μέσα σε έναν κόσμο θερμότερο από εκείνον στον οποίο εκδηλωνόταν πριν από έναν αιώνα. Αυτό αλλάζει το υπόβαθρο πάνω στο οποίο δρα. Ένας καύσωνας, μια έντονη βροχόπτωση ή μια θαλάσσια θερμική ανωμαλία δεν ξεκινά πλέον από τις ίδιες βασικές συνθήκες. Και αυτό μας φέρνει στο 2026.

Στις 8 Ιουνίου 2026 ο δορυφόρος Sentinel-6 Michael Freilich παρατηρούσε την επιφάνεια του Ειρηνικού. Οι μετρήσεις του ύψους της θάλασσας αποκάλυπταν υψηλότερα από το φυσιολογικό επίπεδα στον κεντρικό και ανατολικό Ειρηνικό, ένδειξη θερμότερων υδάτων που καταλάμβαναν μεγαλύτερο όγκο. Λίγες ημέρες αργότερα οι συνθήκες El Niño είχαν πλέον επιβεβαιωθεί. Η NASA δημοσίευσε τις δορυφορικές παρατηρήσεις στις 18 Ιουνίου, σημειώνοντας ότι το επεισόδιο συνέχιζε ήδη να ενισχύεται. Η ίδια εικόνα περιγράφεται χαρακτηριστικά, η μικρή άνοδος της επιφάνειας της θάλασσας δεν έχει σημασία ως ύψος από μόνη της, λειτουργεί ως ένδειξη της τεράστιας ποσότητας θερμότητας που κρύβεται από κάτω.

Από εκεί και πέρα οι εξελίξεις επιταχύνθηκαν. Στις 13 Αυγούστου το Climate Prediction Center της NOAA ανέφερε ότι το El Niño ενισχυόταν και έδινε πιθανότητα μεγαλύτερη του 90% να εξελιχθεί σε πολύ ισχυρό επεισόδιο κατά το φθινόπωρο και τον χειμώνα 2026–27 στο Βόρειο Ημισφαίριο. Οι θερμοκρασιακές ανωμαλίες στην επιφάνεια ξεπερνούσαν ήδη τους +2°C σε τμήματα του ανατολικού ισημερινού Ειρηνικού, ενώ κάτω από την επιφάνεια είχαν καταγραφεί τοπικές ανωμαλίες που έφταναν ακόμη και τους +10°C σε βάθος.

Και στις 3 Σεπτεμβρίου ήρθε η σημαντικότερη μέχρι στιγμής ανακοίνωση. Ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός ανακοίνωσε ότι το El Niño είναι πλέον σταθερά εγκατεστημένο και αναμένεται να ενισχυθεί περαιτέρω σε πολύ ισχυρό επεισόδιο, με σχεδόν 100% πιθανότητα να διατηρηθεί έως τον Φεβρουάριο του 2027. Σύμφωνα με τον WMO, είναι η πρώτη φορά στην ιστορία των σχετικών ενημερώσεών του που εκφράζεται τόσο υψηλός βαθμός βεβαιότητας για τη συνέχιση ενός επεισοδίου.

Εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή αποκαλύπτει πόσο εύκολα ένας επιστημονικός αριθμός μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό νόημα όταν περάσει σε έναν τίτλο. Το «σχεδόν 100%» του WMO δεν σημαίνει σχεδόν 100% πιθανότητα καταστροφικού καιρού, ούτε σχεδόν 100% πιθανότητα το El Niño να γίνει το ισχυρότερο όλων των εποχών. Αναφέρεται στην πιθανότητα να εξακολουθούν να υφίστανται συνθήκες El Niño μέχρι τον Φεβρουάριο του 2027.

Η πρόβλεψη ότι το επεισόδιο θα γίνει πολύ ισχυρό είναι επίσης ιδιαίτερα βέβαιη, αλλά αποτελεί διαφορετικό ερώτημα, όπως διαφορετικό ερώτημα είναι το πού και με ποια ένταση θα εμφανιστούν οι επιπτώσεις του. Μια πρόταση επομένως μπορεί να είναι επιστημονικά σχεδόν βέβαιη ως προς την ύπαρξη ενός φαινομένου και ταυτόχρονα να αφήνει σημαντική αβεβαιότητα ως προς τις συνέπειές του. Η διάκριση μοιάζει μικρή, αλλά βρίσκεται ακριβώς στην καρδιά της διαφοράς ανάμεσα στην ενημέρωση και την τρομολαγνεία.

Οι αριθμοί εξηγούν μέρος της προσοχής. Τον Ιούλιο η NOAA κατέγραφε ανωμαλία +1,4°C στην περιοχή Niño 3.4, +1,7°C στη Niño 3 και +2,9°C στην ανατολικότερη Niño 1+2, δείχνοντας ταυτόχρονα ότι η θέρμανση δεν ήταν ομοιόμορφα κατανεμημένη κατά μήκος του ισημερινού Ειρηνικού. Ακόμη πιο εντυπωσιακή ήταν η κατάσταση κάτω από την επιφάνεια, όπου οι παρατηρήσεις της NOAA κατέγραψαν τοπικές θερμοκρασιακές ανωμαλίες που έφταναν περίπου τους +10°C σε βάθος.

Αυτό το υποεπιφανειακό θερμικό απόθεμα έχει ιδιαίτερη σημασία. Μια σχετικά επιφανειακή θερμή ανωμαλία μπορεί να αποδυναμωθεί αν αλλάξουν οι άνεμοι και η ωκεάνια κυκλοφορία. Όταν όμως υπάρχει μεγάλος όγκος ασυνήθιστα θερμού νερού σε βάθος, υπάρχει περισσότερο διαθέσιμο «καύσιμο» για τη διατήρηση και περαιτέρω ανάπτυξη του επεισοδίου. Ένα τεράστιο «ρεζερβουάρ» που μπορεί να τροφοδοτεί το El Niño επί μήνες.

Εδώ όμως χρειάζεται προσοχή. Στο διαδίκτυο εμφανίζονται ήδη εντυπωσιακές προβλέψεις για θερμοκρασιακές ανωμαλίες Niño 3.4 που θα ξεπεράσουν κατά πολύ οτιδήποτε έχει καταγραφεί στο παρελθόν. Τα αριθμητικά μοντέλα πράγματι διερευνούν τέτοια ενδεχόμενα και η συμφωνία τους για ένα πολύ ισχυρό επεισόδιο είναι αξιοσημείωτη. Μια πρόβλεψη μοντέλου όμως δεν είναι παρατήρηση. Το γεγονός ότι ένα υπολογιστικό μοντέλο δίνει κάποια ακραία μέση ή διάμεση τιμή δεν σημαίνει ότι ο Ειρηνικός έχει ήδη φτάσει σε αυτήν ούτε ότι θα την φτάσει αναγκαστικά. Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη διάκριση που χάνεται όταν μια επιστημονική πρόγνωση μετατρέπεται σε τίτλο.

Η NOAA έδωσε τον Αύγουστο και έναν αριθμό που εξηγεί γιατί η περίπτωση του 2026 έχει προκαλέσει τόσο έντονο ενδιαφέρον, για το τρίμηνο Οκτωβρίου–Δεκεμβρίου εκτιμούσε πιθανότητα 69% το επεισόδιο να φτάσει ή να ξεπεράσει τους +2,5°C στον σχετικό δείκτη RONI, κάτι που, αν πραγματοποιηθεί, θα το τοποθετούσε πάνω από τα προηγούμενα El Niño της διαθέσιμης σειράς από το 1950.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον όμως από τον ίδιο τον αριθμό είναι η εξέλιξη της πρόγνωσης. Καθώς προστίθενται νέες ωκεάνιες και ατμοσφαιρικές παρατηρήσεις, οι πιθανότητες αναθεωρούνται και επανυπολογίζονται. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι επιστήμονες «δεν ξέρουν τι συμβαίνει». Σημαίνει ότι η πρόβλεψη δεν είναι μια προφητεία που εκδίδεται μία φορά και περιμένει να επαληθευτεί, αλλά μια διαρκής διαδικασία κατά την οποία η εικόνα του μέλλοντος μεταβάλλεται όσο μεταβάλλεται και η ίδια η πραγματικότητα που τροφοδοτεί τα μοντέλα.

Υπάρχει επίσης το ζήτημα του θερμότερου κλιματικού υποβάθρου. Όταν ολόκληρος ο τροπικός ωκεανός έχει θερμανθεί σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες, η απλή σύγκριση της απόλυτης θερμοκρασίας του 2026 με εκείνη του 1982 ή του 1997 μπορεί να δημιουργήσει παραπλανητικές εντυπώσεις για τη σχετική ένταση του ENSO. Γι’ αυτό οι επιστήμονες χρησιμοποιούν και σχετικούς δείκτες που επιχειρούν να απομονώσουν καλύτερα το σήμα του El Niño από τη γενικότερη θέρμανση του τροπικού ωκεανού. Η ίδια ανάγκη εμφανίζεται και στα σύγχρονα προϊόντα του ECMWF και του Copernicus, όπου από το 2026 χρησιμοποιούνται και σχετικές εκδοχές των δεικτών Niño.

Τι μπορεί λοιπόν να προκαλέσει το 2026–27; Οι κλασικές τηλεσυνδέσεις ενός ισχυρού El Niño αυξάνουν την πιθανότητα περισσότερων βροχοπτώσεων σε τμήματα της δυτικής Νότιας Αμερικής, της ανατολικής Αφρικής και του νότιου τμήματος των Ηνωμένων Πολιτειών, ενώ μπορούν να συνδεθούν με ξηρότερες συνθήκες στην Αυστραλία, στην Ινδονησία, στη νότια Αφρική και σε τμήματα της Νότιας Ασίας. Στον Ατλαντικό, το El Niño τείνει να αυξάνει την κατακόρυφη διάτμηση του ανέμου, δημιουργώντας συχνά λιγότερο ευνοϊκό περιβάλλον για την ανάπτυξη τροπικών κυκλώνων. Στον ανατολικό και κεντρικό Ειρηνικό μπορεί να συμβεί το αντίθετο.

Για την Ευρώπη όμως η εικόνα είναι πολύ λιγότερο απλή. Το ENSO μπορεί να επηρεάσει τη χειμερινή ατμοσφαιρική κυκλοφορία στον Βόρειο Ατλαντικό και στην Ευρώπη μέσω τηλεσυνδέσεων, αλλά οι μέσες ιστορικές συσχετίσεις δεν αποτελούν εγγύηση για έναν συγκεκριμένο χειμώνα. Το ECMWF επισημαίνει ρητά ότι η ευρωπαϊκή απόκριση διαφέρει ανάμεσα στις αρχές και στα τέλη του χειμώνα και ότι η μέση συμπεριφορά που εμφανίζεται στα ιστορικά δεδομένα δεν είναι υποχρεωτικό να επαναληφθεί σε κάθε El Niño.

Επομένως, ισχυρισμοί του τύπου «το El Niño θα φέρει συγκεκριμένα έναν ακραίο χειμώνα στην Ελλάδα» δεν μπορούν σήμερα να θεωρηθούν επιστημονικά ασφαλείς. Μπορούμε να μιλήσουμε για μεταβολές πιθανοτήτων και μεγάλης κλίμακας κυκλοφοριακές επιδράσεις. Δεν μπορούμε όμως να χρησιμοποιήσουμε το El Niño ως κρυστάλλινη σφαίρα για τον καιρό μιας συγκεκριμένης ευρωπαϊκής χώρας μήνες αργότερα.

Κάπου εδώ εμφανίζεται ο όρος που πιθανότατα θα κυριαρχήσει στους τίτλους των επόμενων μηνών, «Super El Niño». Είναι εντυπωσιακός, εύκολος να γίνει τίτλος και σχεδόν σχεδιασμένος για thumbnails. Στη δημόσια συζήτηση έχουν ήδη εμφανιστεί ακόμη πιο εντυπωσιακές παραλλαγές, από «supersized» μέχρι «Godzilla El Niño», όροι που περιγράφουν περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνείται ο κίνδυνος παρά κάποια επίσημη βαθμίδα της κλιματολογίας.

Έχει όμως ένα πρόβλημα, ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός δεν χρησιμοποιεί τον όρο ως επίσημη επιστημονική κατηγορία. Ο WMO μιλά για weak, moderate, strong ή very strong επεισόδια. Το «Super El Niño» αποτελεί περισσότερο ανεπίσημη δημοσιογραφική ονομασία για εξαιρετικά ισχυρά γεγονότα. Ενδιαφέρον είναι ότι ένα από τα transcripts που εξετάσαμε το παραδέχεται επίσης ευθέως, επισημαίνοντας ότι ο όρος λειτουργεί πολύ καλύτερα ως τίτλος παρά ως αυστηρή επιστημονική ταξινόμηση.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πίσω από τον δραματικό όρο δεν υπάρχει πραγματικό ζήτημα. Ένα πολύ ισχυρό El Niño μπορεί να μετακινήσει σημαντικά τα πρότυπα θερμοκρασίας και βροχόπτωσης σε τεράστιες περιοχές. Μπορεί να επηρεάσει καλλιέργειες, υδάτινους πόρους, αλιεία, ενεργειακή ζήτηση, δημόσια υγεία, μεταφορές και εφοδιαστικές αλυσίδες. Μια ξηρασία σε έναν μεγάλο παραγωγό αγροτικών προϊόντων ή μια πλημμύρα που διακόπτει υποδομές μπορεί να αποκτήσει οικονομικές συνέπειες πολύ μακριά από την περιοχή όπου εκδηλώθηκε. Γι’ αυτό ο WMO δεν αντιμετωπίζει το φετινό επεισόδιο ως απλή μετεωρολογική περιέργεια αλλά έχει ζητήσει ενισχυμένη προετοιμασία από τις εθνικές μετεωρολογικές και υδρολογικές υπηρεσίες.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η λιγότερο θεαματική αλλά περισσότερο ουσιαστική πλευρά της απειλής. Ένα El Niño δεν χρειάζεται να δημιουργήσει μια μοναδική καταστροφή πλανητικών διαστάσεων για να αποκτήσει παγκόσμια σημασία. Αρκεί να μετατοπίσει τις πιθανότητες βροχής και ξηρασίας σε αρκετές μεγάλες αγροτικές περιοχές ταυτόχρονα, να περιορίσει την παραγωγή κάποιων καλλιεργειών, να επηρεάσει τα αποθέματα νερού ή να προκαλέσει ζημιές σε υποδομές και μεταφορές.

Οι επιπτώσεις μπορούν τότε να μεταφερθούν μέσα από τις αγορές πολύ μακρύτερα από τον τόπο όπου εμφανίστηκε η αρχική κλιματική ανωμαλία. Η αύξηση μιας τιμής τροφίμων σε μια χώρα, η πίεση στην επισιτιστική ασφάλεια μιας άλλης ή η διαταραχή μιας εμπορικής διαδρομής μπορεί να μην προσφέρει τις εικόνες που συνήθως συνοδεύουν έναν τίτλο περί «Super El Niño», αλλά για εκατομμύρια ανθρώπους μπορεί να αποτελεί πολύ πιο πραγματική συνέπεια από οποιοδήποτε δραματικό πρωτοσέλιδο.

Η πραγματική απειλή επομένως υπάρχει. Η τρομολαγνία αρχίζει όταν από το «αυξάνεται η πιθανότητα» περνάμε στο «θα συμβεί». Όταν μια γνωστή ιστορική συσχέτιση μετατρέπεται σε βεβαιότητα. Όταν κάθε πλημμύρα, καύσωνας, πυρκαγιά ή ασυνήθιστη καταιγίδα στον πλανήτη αποδίδεται αυτόματα στο El Niño. Και κυρίως όταν ένας αριθμός που προέρχεται από πρόγνωση μοντέλου παρουσιάζεται σαν να αποτελεί ήδη παρατηρημένη πραγματικότητα.

Το ίδιο το WMO επισημαίνει ότι η ένταση του El Niño δεν καθορίζει από μόνη της πόσο σοβαρές θα είναι οι συνέπειες σε κάθε χώρα. Το 2026 η κατάσταση περιπλέκεται ακόμη περισσότερο επειδή αναμένεται θετική φάση του Indian Ocean Dipole, ενώ και ο τροπικός Ατλαντικός παραμένει θερμός. Αυτοί οι παράγοντες μπορούν να ενισχύσουν, να περιορίσουν ή να μεταβάλουν τις τυπικές επιδράσεις του ENSO. Το παγκόσμιο κλιματικό σύστημα δεν διαθέτει έναν μοναδικό διακόπτη.

Υπάρχει όμως ένας τομέας στον οποίο ένα ισχυρό El Niño δημιουργεί ιδιαίτερα σοβαρή επιστημονική προσοχή, η παγκόσμια θερμοκρασία. Κατά τη θερμή φάση ENSO, τεράστιες ποσότητες θερμότητας που βρίσκονται στον τροπικό Ειρηνικό μεταφέρονται προς την ατμόσφαιρα. Για αυτό τα ισχυρά El Niño συχνά συμπίπτουν με ιδιαίτερα θερμές παγκόσμιες χρονιές. Το 1997–98 και το 2015–16 αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα, ενώ το 2023–24 συνέβαλε επίσης σε εξαιρετικά υψηλές παγκόσμιες θερμοκρασίες. Επειδή η επίδραση στην παγκόσμια μέση θερμοκρασία μπορεί να εμφανιστεί με καθυστέρηση σε σχέση με την κορύφωση του Ειρηνικού, η επιστημονική προσοχή δεν περιορίζεται στο 2026 αλλά επεκτείνεται και στο 2027.

Και εδώ συναντώνται δύο διαφορετικά φαινόμενα που συχνά συγχέονται στη δημόσια συζήτηση. Η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή αυξάνει τη μακροχρόνια βασική θερμοκρασία του πλανήτη. Το El Niño προσθέτει μια βραχυπρόθεσμη φυσική διακύμανση πάνω σε αυτή την ανοδική τάση. Η προσωρινή πτώση της θερμοκρασίας μετά το τέλος ενός El Niño δεν σημαίνει ότι σταμάτησε η κλιματική αλλαγή, όπως και η απότομη άνοδος κατά τη διάρκεια ενός ισχυρού επεισοδίου δεν σημαίνει ότι το El Niño ευθύνεται για ολόκληρη τη μακροχρόνια θέρμανση. Πρόκειται για διαφορετικές χρονικές κλίμακες του ίδιου πολύπλοκου κλιματικού συστήματος.

Ίσως λοιπόν η μεγαλύτερη παρεξήγηση γύρω από το El Niño να βρίσκεται στην ίδια τη λέξη «πρόβλεψη». Όταν ένα κλιματικό κέντρο ανακοινώνει αυξημένη πιθανότητα ξηρασίας ή βροχοπτώσεων, δεν ισχυρίζεται ότι γνωρίζει τον καιρό μιας συγκεκριμένης ημέρας μήνες αργότερα. Περιγράφει τη μετατόπιση των πιθανοτήτων. Αν ένα νόμισμα που προηγουμένως έδινε περίπου ίσες πιθανότητες σε δύο αποτελέσματα αρχίσει να ευνοεί το ένα, εξακολουθεί να μπορεί να εμφανιστεί το άλλο. Η πρόγνωση όμως εξακολουθεί να έχει αξία, επειδή επιτρέπει σε κυβερνήσεις, αγρότες, υπηρεσίες ύδρευσης, ανθρωπιστικές οργανώσεις και συστήματα πολιτικής προστασίας να προετοιμαστούν για το ενδεχόμενο που έγινε πιθανότερο.

Η αβεβαιότητα επομένως δεν αποτελεί αποτυχία της επιστήμης. Είναι μέρος της πληροφορίας που παρέχει η επιστήμη. Και ίσως ακριβώς εκεί βρίσκεται η διαφορά μεταξύ προειδοποίησης και τρομολαγνείας. Η πρώτη λέει ότι ένας κίνδυνος έχει αυξηθεί και προσπαθεί να υπολογίσει πόσο. Η δεύτερη αφαιρεί την πιθανότητα από την πρόταση και αφήνει μόνο την καταστροφή.

Το παράδοξο είναι ότι το 2026 δεν χρειάζεται ιδιαίτερη υπερβολή για να γίνει εντυπωσιακό. Η NOAA έχει ήδη καταγράψει υποεπιφανειακές θερμοκρασιακές ανωμαλίες που τοπικά έφτασαν περίπου τους +10°C σε βάθος, το συζευγμένο σύστημα ωκεανού και ατμόσφαιρας παρουσιάζει σαφή χαρακτηριστικά ενισχυόμενου El Niño και ο WMO μιλά πλέον επισήμως για ένα επεισόδιο που αναμένεται να γίνει πολύ ισχυρό πριν κορυφωθεί προς το τέλος του 2026. Όταν τα πραγματικά δεδομένα είναι ήδη τόσο αξιοσημείωτα, ίσως η πιο ενδιαφέρουσα δημοσιογραφική επιλογή δεν είναι να τα κάνουμε περισσότερο δραματικά, αλλά να καταλάβουμε ακριβώς τι σημαίνουν.

Στις αρχές Ιουνίου του 2026 ένας δορυφόρος κοίταξε προς τον τροπικό Ειρηνικό και είδε την επιφάνεια του ωκεανού να βρίσκεται ψηλότερα από το φυσιολογικό σε μια τεράστια περιοχή. Δεν υπήρχε καταιγίδα, σεισμός ή κάποια θεαματική εικόνα καταστροφής. Υπήρχε μόνο μια σχεδόν ανεπαίσθητη μεταβολή στο ύψος της θάλασσας. Πίσω από αυτήν όμως κρυβόταν θερμότητα. Και τους μήνες που ακολούθησαν οι σημαδούρες, οι δορυφόροι, οι μετρήσεις κάτω από την επιφάνεια και τα αριθμητικά μοντέλα άρχισαν να περιγράφουν την ίδια ιστορία: ο τροπικός Ειρηνικός άλλαζε κατάσταση.

Σήμερα, στις αρχές Σεπτεμβρίου, γνωρίζουμε πολύ περισσότερα. Το El Niño έχει εγκατασταθεί. Η πιθανότητα να συνεχιστεί μέχρι τις αρχές του 2027 βρίσκεται σύμφωνα με τον WMO σχεδόν στο 100%. Η θερμότητα στην επιφάνεια και ιδιαίτερα κάτω από αυτήν είναι εξαιρετικά μεγάλη και οι ενδείξεις συγκλίνουν ότι το επεισόδιο θα γίνει πολύ ισχυρό πριν κορυφωθεί προς το τέλος του έτους. Αυτό είναι το πραγματικό επιστημονικό δεδομένο.

Εκείνο που δεν γνωρίζουμε είναι αν κάθε πρόβλεψη των μοντέλων θα επιβεβαιωθεί, αν το 2026–27 θα ξεπεράσει τελικά όλα τα προηγούμενα επεισόδια, ποια ακριβώς περιοχή θα δεχθεί τις μεγαλύτερες επιπτώσεις ή ποιο μεμονωμένο ακραίο γεγονός των επόμενων μηνών θα μπορεί πράγματι να αποδοθεί στο ENSO. Και αυτή η άγνοια δεν ακυρώνει όσα γνωρίζουμε. Απλώς καθορίζει τα όριά τους.

Ίσως για αυτό το El Niño είναι πολύ πιο ενδιαφέρον από την εικόνα τρομολαγνείας που συχνά το συνοδεύει. Δεν είναι ένα άγνωστο τέρας που ξύπνησε ξαφνικά στον Ειρηνικό. Είναι ένας φυσικός μηχανισμός του πλανήτη που υπάρχει εδώ και χιλιάδες χρόνια, τον οποίο η ανθρωπότητα έμαθε σταδιακά να αναγνωρίζει, να μετρά και τελικά να προβλέπει μήνες πριν από την κορύφωσή του. Οι ψαράδες του Περού μπορούσαν κάποτε να αντιληφθούν την παρουσία του από το ασυνήθιστα θερμό νερό και την αλλαγή της αλιείας. Σήμερα ένας παγκόσμιος στόλος δορυφόρων, σημαδούρων, μετεωρολογικών σταθμών και υπερυπολογιστών παρακολουθεί την ίδια διαδικασία σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.

Και όμως, παρά όλη αυτή την τεχνολογία, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με ακρίβεια πώς θα εξελιχθεί κάθε συνέπειά της.

Και εκεί βρίσκεται και το παράδοξο του El Niño. Μπορούμε να παρακολουθήσουμε έναν ολόκληρο ωκεανό να αλλάζει. Μπορούμε να δούμε τη θερμότητα να συσσωρεύεται εκατοντάδες μέτρα κάτω από την επιφάνειά του. Μπορούμε να παρατηρήσουμε τους ανέμους και την ατμοσφαιρική πίεση να ανταποκρίνονται και να υπολογίσουμε ότι οι πιθανότητες πλημμύρας σε ένα μέρος ή ξηρασίας σε κάποιο άλλο αυξάνονται. Μπορούμε ακόμη να γνωρίζουμε μήνες πριν ότι αυτή η τεράστια αναδιάταξη του Ειρηνικού πιθανότατα θα επηρεάσει τη θερμοκρασία ολόκληρου του πλανήτη.

Αυτό που δεν μπορούμε να κάνουμε είναι να μετατρέψουμε αυτή τη γνώση σε βεβαιότητα για κάθε τόπο και κάθε γεγονός.

Το El Niño του 2026 επομένως δεν χρειάζεται να γίνει «Super» για να αξίζει την προσοχή μας. Τα στοιχεία που διαθέτουμε ήδη είναι αρκετά ώστε να θεωρείται ένα εξαιρετικά σημαντικό κλιματικό γεγονός, πιθανότατα ένα από τα ισχυρότερα της σύγχρονης εποχής παρατήρησης. Το να αναγνωρίζουμε αυτή την πραγματικότητα δεν είναι τρομολαγνία. Είναι προετοιμασία.

Η τρομολαγνία αρχίζει όταν αντικαθιστούμε το «μπορεί» με το «θα», την πιθανότητα με τη βεβαιότητα και την πρόγνωση με την προφητεία.

Με βάση όλα τα παραπάνω, η πιο ενδιαφέρουσα προσέγγιση πίσω από το El Niño του 2026, δεν είναι μόνο το τι μπορεί να κάνει ένα θερμότερο τμήμα του Ειρηνικού στον καιρό του πλανήτη, αλλά πόσο δύσκολο εξακολουθεί να είναι για εμάς να ζούμε με μια επιστημονική γνώση που μπορεί να μας προειδοποιήσει για το μέλλον χωρίς να μπορεί να μας υποσχεθεί ακριβώς ποιο θα είναι αυτό.