Zersetzung: Ο αόρατος ψυχολογικός πόλεμος της Stasi. Όταν ένα κράτος μπορούσε να διαλύσει τη ζωή ενός ανθρώπου χωρίς καν να τον αγγίξει. Πού τελειώνει η παρακολούθηση και πού αρχίζει ο έλεγχος της πραγματικότητας;

Zersetzung: Ο αόρατος ψυχολογικός πόλεμος της Stasi. Όταν ένα κράτος μπορούσε να διαλύσει τη ζωή ενός ανθρώπου χωρίς καν να τον αγγίξει. Πού τελειώνει η παρακολούθηση και πού αρχίζει ο έλεγχος της πραγματικότητας;

 

Υπάρχουν μορφές πολιτικής καταστολής που βασίζονται ακριβώς στο γεγονός ότι είναι ορατές. Η σύλληψη, η φυλάκιση, η ανάκριση, η απειλή και η σωματική βία επιδιώκουν να κάνουν σαφή στον άνθρωπο τη δύναμη που βρίσκεται απέναντί του. Υπάρχουν όμως και άλλες μορφές καταστολής, πολύ δυσκολότερες να αναγνωριστούν την ώρα που συμβαίνουν, στις οποίες ο στόχος δεν είναι μόνο να φοβηθεί κάποιος αλλά να αρχίσει σταδιακά να χάνει την εμπιστοσύνη του στις σχέσεις του, στο κοινωνικό και επαγγελματικό του περιβάλλον και, σε ακραίες περιπτώσεις, ακόμη και στη δική του αντίληψη όσων συμβαίνουν γύρω του.

Ένα γράμμα δεν φτάνει ποτέ στον παραλήπτη του, μια επαγγελματική ευκαιρία ακυρώνεται χωρίς πειστική εξήγηση, ένας παλιός φίλος αρχίζει να συμπεριφέρεται διαφορετικά, μια φήμη εμφανίζεται χωρίς κανείς να γνωρίζει από πού ξεκίνησε, μια σχέση διαβρώνεται από μια υποψία. Κάποιος αισθάνεται ότι παρακολουθείται αλλά δεν μπορεί να το αποδείξει, ενώ ακόμη και μικρές αλλαγές μέσα στην καθημερινότητά του αρχίζουν να αποκτούν αμφίσημη σημασία. Είναι πραγματικές; Είναι συμπτώσεις; Υπάρχει κάποιος πίσω από αυτές ή μήπως ο ίδιος αρχίζει να βλέπει σχέσεις εκεί όπου δεν υπάρχουν;

Στη Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία (Deutsche Demokratische Republik — DDR), το Υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας (Ministerium für Staatssicherheit — MfS), γνωστότερο ως Stasi, ανέπτυξε και συστηματοποίησε μια μέθοδο πολιτικής καταστολής που έμεινε γνωστή με τη γερμανική λέξη Zersetzung. Η λέξη χρησιμοποιείται για την αποσύνθεση ή τη διάβρωση και αποδίδει με εντυπωσιακή ακρίβεια τη λογική της συγκεκριμένης πρακτικής. Σκοπός δεν ήταν απαραίτητα η φυσική εξόντωση ή η φυλάκιση του αντιπάλου, αλλά η σταδιακή αποδιοργάνωση της κοινωνικής και προσωπικής του ζωής, η απομόνωσή του, η υπονόμευση της επαγγελματικής του θέσης και η διάβρωση της αυτοπεποίθησής του.

Το Zersetzung δεν αποτελεί μεταγενέστερη θεωρία που αποδόθηκε εκ των υστέρων στη Stasi. Η Οδηγία υπ’ αριθμόν 1/76 (Richtlinie Nr. 1/76), η οποία ρύθμιζε την ανάπτυξη και επεξεργασία των λεγόμενων Επιχειρησιακών Υποθέσεων (Operative Vorgänge), σώζεται στα γερμανικά αρχεία και περιγράφει πρακτικές όπως η συστηματική δυσφήμηση, η οργάνωση επαγγελματικών και κοινωνικών αποτυχιών, η καλλιέργεια δυσπιστίας και αντιπαλότητας μέσα σε ομάδες και η αξιοποίηση πραγματικών ή κατασκευασμένων πληροφοριών εναντίον συγκεκριμένων ανθρώπων. Το ενδιαφέρον επομένως δεν βρίσκεται στην αποκάλυψη ενός ακόμη μηχανισμού παρακολούθησης του ψυχρού πολέμου, αλλά στην ύπαρξη ενός οργανωμένου συστήματος που μπορούσε να χρησιμοποιήσει την ίδια την καθημερινή πραγματικότητα ενός ανθρώπου ως εργαλείο εναντίον του.

Για να κατανοήσουμε γιατί αναπτύχθηκε το Zersetzung πρέπει να επιστρέψουμε στο πολιτικό περιβάλλον της Ανατολικής Γερμανίας. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Γερμανία διαιρέθηκε και το 1949 δημιουργήθηκε στη σοβιετική ζώνη κατοχής η Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία, ένα σοσιαλιστικό κράτος υπό την κυριαρχία του Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος Γερμανίας (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands — SED). Το 1950 ιδρύθηκε το Υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας, το οποίο εξελίχθηκε σταδιακά σε έναν τεράστιο μηχανισμό συλλογής πληροφοριών, αντικατασκοπείας και εσωτερικού πολιτικού ελέγχου. Στις πρώτες δεκαετίες της DDR η καταστολή μπορούσε να είναι ιδιαίτερα ορατή.

Συλλήψεις, ανακρίσεις, πολιτικές δίκες και φυλακίσεις αποτελούσαν μέρος του συστήματος, ενώ η εξέγερση της 17ης Ιουνίου 1953 και η καταστολή της με σοβιετική στρατιωτική επέμβαση είχαν αποκαλύψει πόσο εύθραυστη μπορούσε να γίνει η πολιτική σταθερότητα. Παράλληλα, μέχρι την ανέγερση του τείχους του Βερολίνου το 1961, εκατομμύρια άνθρωποι είχαν εγκαταλείψει την Ανατολική Γερμανία, δημιουργώντας ένα τεράστιο πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό πρόβλημα για το καθεστώς.

Κατά τη δεκαετία του 1970 όμως το διεθνές περιβάλλον είχε αρχίσει να μεταβάλλεται. Η DDR επιζητούσε μεγαλύτερη διπλωματική αναγνώριση και προσπαθούσε να εδραιώσει τη θέση της ως κανονικό και διεθνώς αποδεκτό κράτος. Η πολιτική ύφεσης μεταξύ Ανατολής και Δύσης και ιδιαίτερα η τελική πράξη του Ελσίνκι το 1975 δημιούργησαν ένα νέο πλαίσιο, καθώς τα συμμετέχοντα κράτη δεσμεύονταν, μεταξύ άλλων, σε αρχές σχετικές με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες.

Αυτό δεν σήμαινε ότι η DDR εγκατέλειψε την πολιτική καταστολή ούτε ότι οι φυλακίσεις αντιφρονούντων σταμάτησαν. Σήμαινε όμως ότι η ανοιχτή καταστολή μπορούσε να έχει μεγαλύτερο διεθνές πολιτικό κόστος, ιδιαίτερα όταν αφορούσε γνωστούς συγγραφείς, καλλιτέχνες, εκκλησιαστικές προσωπικότητες ή οργανωμένες ομάδες αντιπολίτευσης. Σε αυτό το περιβάλλον οι περισσότερο «αθόρυβες» μέθοδοι αποκτούσαν ιδιαίτερη χρησιμότητα. Ένας αντίπαλος που συλλαμβανόταν μπορούσε να γίνει πολιτικός κρατούμενος και ενδεχομένως σύμβολο, ένας αντίπαλος όμως που έχανε σταδιακά την επαγγελματική του θέση, συγκρουόταν με τους ανθρώπους γύρω του, απομονωνόταν και τελικά εγκατέλειπε μόνος του τη δραστηριότητά του δημιουργούσε πολύ μικρότερο δημόσιο πρόβλημα.

Οι πρακτικές που αργότερα συγκεντρώθηκαν κάτω από τον όρο Zersetzung δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά το 1976. Η Stasi είχε ήδη αναπτύξει αντίστοιχες τεχνικές και κατά τις προηγούμενες δεκαετίες, όμως η οδηγία υπ’ αριθ. 1/76 (Richtlinie 1/76) για την ανάπτυξη και επεξεργασία επιχειρησιακών υποθέσεων (Operative Vorgänge) τους έδωσε ένα σαφέστερο επιχειρησιακό πλαίσιο.

Το Zersetzung μπορούσε πλέον να αποτελέσει συστηματικό μέσο στο πλαίσιο των Operative Vorgänge, δηλαδή των επιχειρησιακών υποθέσεων που άνοιγε η Stasi για άτομα και ομάδες τα οποία θεωρούσε επικίνδυνα. Το Bundesarchiv περιγράφει ως συνηθισμένους στόχους ανεξάρτητες ειρηνιστικές, οικολογικές και ανθρωπιστικές ομάδες, ανθρώπους που ζητούσαν να εγκαταλείψουν την DDR, ενεργούς χριστιανούς και γενικότερα πρόσωπα ή οργανώσεις που το MfS θεωρούσε φορείς «εχθρικής» πολιτικής δραστηριότητας. Η ίδια η ορολογία της Stasi είναι αποκαλυπτική, οι αντίπαλες δυνάμεις έπρεπε να διασπαστούν, να παραλύσουν, να αποδιοργανωθούν και να απομονωθούν τόσο μεταξύ τους όσο και από το κοινωνικό τους περιβάλλον.

Αυτό είναι και το σημείο στο οποίο το Zersetzung διαφοροποιείται ουσιαστικά από την παραδοσιακή εικόνα της πολιτικής καταστολής. Η σύλληψη αποκαλύπτει αμέσως στον άνθρωπο ότι το κράτος βρίσκεται απέναντί του. Η επιτυχία μιας επιχείρησης Zersetzung μπορούσε αντίθετα να εξαρτάται από το γεγονός ότι η κρατική παρέμβαση παρέμενε αόρατη. Το θύμα έβλεπε τα αποτελέσματα χωρίς απαραίτητα να μπορεί να αναγνωρίσει την αιτία τους, και αυτή η ασυμμετρία γνώσης έδινε στη Stasi ένα ιδιαίτερα αποτελεσματικό πλεονέκτημα.

Η ψυχολογική διάσταση της καταστολής δεν αντιμετωπιζόταν από τη Stasi ως ένας απλός αυτοσχεδιασμός των πρακτόρων της. Στη νομική σχολή του υπουργείου κρατικής ασφάλειας στο Πότσνταμ-Γκολμ (Potsdam-Golm) αναπτύχθηκε η λεγόμενη επιχειρησιακή ψυχολογία (Operative Psychologie), στο πλαίσιο της οποίας γνώσεις από τη γενική, κοινωνική και κλινική ψυχολογία προσαρμόζονταν στις ανάγκες των υπηρεσιών ασφαλείας.

Οι εφαρμογές τους αφορούσαν ανακρίσεις, στρατολόγηση και διαχείριση ανεπίσημων συνεργατών, παρακολούθηση και αντιμετώπιση ανθρώπων που το καθεστώς θεωρούσε πολιτικούς αντιπάλους. Η λογική που προκύπτει από τα σχετικά έγγραφα είναι εξαιρετικά πρακτική, για να επηρεάσεις αποτελεσματικά έναν άνθρωπο πρέπει προηγουμένως να γνωρίζεις το κοινωνικό και ψυχολογικό του περιβάλλον. Οι προσωπικές του σχέσεις, οι φιλοδοξίες, οι φόβοι, οι επαγγελματικές επιδιώξεις, οι αντιπάθειες, οι συγκρούσεις και οι ανασφάλειές του μπορούσαν να αποτελέσουν πληροφορίες με επιχειρησιακή αξία.

Σε αυτό ακριβώς το σημείο η Richtlinie 1/76 αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η γλώσσα της δεν θυμίζει κάποιο μυθιστόρημα κατασκοπείας αλλά ένα τυπικό διοικητικό έγγραφο, και ακριβώς αυτή η γραφειοκρατική ψυχρότητα κάνει το περιεχόμενό της ακόμη πιο εντυπωσιακό. Μεταξύ των μέτρων εναντίον μεμονωμένων ανθρώπων περιλαμβανόταν η συστηματική δυσφήμηση της δημόσιας εικόνας και του κύρους τους μέσω πραγματικών επιβαρυντικών πληροφοριών που μπορούσαν να συνδυαστούν με ψευδείς αλλά πειστικούς ισχυρισμούς, καθώς και η συστηματική οργάνωση επαγγελματικών και κοινωνικών αποτυχιών με σκοπό την υπονόμευση της αυτοπεποίθησης.

Όταν στόχος ήταν μια ομάδα, το MfS επιχειρούσε να δημιουργήσει δυσπιστία, ζήλια, ανταγωνισμούς και αμοιβαίες υποψίες μεταξύ των μελών της, ενώ διαφορετικά μέτρα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν συνδυαστικά επί μεγάλο χρονικό διάστημα. Η εφαρμογή τους δεν γινόταν απλώς αυθόρμητα, τα σχέδια έπρεπε να προετοιμάζονται λεπτομερώς και, ανάλογα με τη σημασία του στόχου, να εγκρίνονται από την αρμόδια διοικητική ιεραρχία.

Στην ίδια εργαλειοθήκη μπορούσαν να ενταχθούν ανώνυμες ή ψευδώνυμες επιστολές, τηλεφωνήματα, στοχευμένες φήμες, συμβιβαστικές φωτογραφίες πραγματικών ή σκηνοθετημένων συναντήσεων και διάφορες μορφές παρέμβασης στο κοινωνικό περιβάλλον του στόχου. Το σημαντικό είναι ότι δεν υπήρχε μία μοναδική συνταγή Zersetzung. Οι μέθοδοι έπρεπε να επιλέγονται ανάλογα με την περίπτωση και να αξιοποιούν τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου ανθρώπου ή της συγκεκριμένης ομάδας.

Αν υπήρχε ήδη ζήλια ανάμεσα σε δύο μέλη μιας αντιπολιτευόμενης ομάδας, δεν ήταν απαραίτητο να δημιουργηθεί μια νέα σύγκρουση, μπορούσε να ενισχυθεί η υπάρχουσα. Αν η επαγγελματική αναγνώριση αποτελούσε κεντρικό στοιχείο της ταυτότητας ενός ανθρώπου, η επαγγελματική του υπονόμευση αποκτούσε μεγαλύτερη ψυχολογική σημασία. Αν μια προσωπική σχέση παρουσίαζε ήδη προβλήματα, μια κατάλληλα τοποθετημένη πληροφορία μπορούσε να λειτουργήσει ως καταλύτης.

Κεντρικό ρόλο σε αυτό το σύστημα είχαν οι ανεπίσημοι συνεργάτες (Inoffizielle Mitarbeiter — IM). Στα τέλη της DDR το δίκτυό τους αριθμούσε περίπου 189.000 ανθρώπους, δηλαδή περίπου έναν για κάθε 90 κατοίκους. Δεν επρόκειτο για επαγγελματίες πράκτορες με τη συνηθισμένη κινηματογραφική έννοια. Ένας IM μπορούσε να είναι συνάδελφος, γνωστός, μέλος μιας ομάδας, φίλος ή άνθρωπος που είχε αποκτήσει πρόσβαση στο προσωπικό περιβάλλον του στόχου.

Αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία για το Zersetzung, επειδή η αποτελεσματική ψυχολογική και κοινωνική παρέμβαση απαιτούσε πολύ περισσότερα από την απλή παρακολούθηση. Μια συσκευή υποκλοπής μπορούσε να καταγράψει τι έλεγε κάποιος, ένας άνθρωπος του στενού του περιβάλλοντος μπορούσε να αποκαλύψει ποιον εμπιστευόταν, τι φοβόταν, τι επιθυμούσε και ποιο σημείο της ζωής του ήταν περισσότερο ευάλωτο.

Το Zersetzung επομένως δεν βασιζόταν σε κάποια μυστηριώδη τεχνολογία ελέγχου του νου. Η πραγματική του δύναμη βρισκόταν σε κάτι πολύ περισσότερο πεζό και ίσως γι’ αυτό πιο ανησυχητικό, στην πληροφορία, στην ανθρώπινη ψυχολογία και στη δυνατότητα ενός κρατικού μηχανισμού να παρεμβαίνει σε διαφορετικά σημεία της ζωής ενός ανθρώπου χωρίς εκείνος να γνωρίζει απαραίτητα ότι οι φαινομενικά ασύνδετες εξελίξεις είχαν κοινή προέλευση.

Οι συνέπειες αυτής της λογικής γίνονται περισσότερο κατανοητές όταν αφήσουμε για λίγο τα υπηρεσιακά έγγραφα και εξετάσουμε τι μπορούσε να σημαίνει το Zersetzung στην καθημερινή ζωή. Η αλληλογραφία μπορούσε να παρακολουθείται, τηλεφωνικές συνομιλίες να υποκλέπτονται, φήμες να διοχετεύονται στο κοινωνικό ή επαγγελματικό περιβάλλον και άνθρωποι που θεωρούνταν φίλοι να μεταφέρουν ιδιωτικές συζητήσεις στη Stasi. Μια επαγγελματική αποτυχία δεν χρειαζόταν πλέον να είναι απλώς αποτέλεσμα μιας φυσιολογικής διαδικασίας, ενώ μια προσωπική σύγκρουση μπορούσε να έχει ενισχυθεί από κάποιον τρίτο. Σε ορισμένες τεκμηριωμένες περιπτώσεις οι παρεμβάσεις έφταναν ακόμη και μέσα στην κατοικία του στόχου.

Η γερμανική βιβλιογραφία για τις ψυχολογικές συνέπειες του Zersetzung αναφέρει μυστικές εισόδους ανθρώπων της Stasi σε σπίτια, όπου αντικείμενα αφαιρούνταν ή μετακινούνταν, δημιουργώντας στον κάτοικο αμφιβολίες για τη μνήμη και την αντίληψή του. Δεν υπάρχουν λόγοι να παρουσιάσουμε τέτοιες ενέργειες ως υποχρεωτικό χαρακτηριστικό κάθε επιχείρησης η σημασία τους βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι γνωρίζουμε πλέον πως εφαρμόστηκαν σε πραγματικές περιπτώσεις.

Ο σύγχρονος όρος gaslighting έρχεται σχεδόν αναπόφευκτα στον νου, αν και χρειάζεται προσοχή ώστε να μη μεταφέρουμε αναδρομικά στη DDR μια σημερινή ορολογία που η ίδια η Stasi δεν χρησιμοποιούσε. Η αναλογία όμως είναι χρήσιμη για να κατανοήσουμε την ψυχολογική κατάσταση που μπορούσε να δημιουργηθεί. Ένας άνθρωπος που γνωρίζει ότι παρακολουθείται μπορεί τουλάχιστον να αντιληφθεί τον αντίπαλό του και να προσαρμόσει τη συμπεριφορά του. Ένας άνθρωπος που δεν γνωρίζει αν παρακολουθείται, αν ο φίλος του είναι πραγματικά φίλος, αν μια επαγγελματική αποτυχία ήταν φυσιολογική ή οργανωμένη και αν μια περίεργη σύμπτωση ήταν πράγματι σύμπτωση βρίσκεται σε πολύ διαφορετική θέση. Η αβεβαιότητα δεν αποτελεί πλέον παρενέργεια της επιχείρησης αλλά μπορεί να μετατραπεί σε ένα από τα αποτελέσματά της.

Η περίπτωση του ποιητή και συγγραφέα Ράινερ Κούντσε (Reiner Kunze) βοηθά να αποκτήσει αυτή η διαδικασία ανθρώπινο πρόσωπο. Μετά την αποχώρησή του από το SED το 1968 και την ολοένα περισσότερο συγκρουσιακή σχέση του με το καθεστώς, η Stasi άνοιξε εναντίον του επιχειρησιακή υπόθεση με το χαρακτηριστικό κωδικό όνομα «Lyrik».

Η πίεση εντάθηκε μετά την έκδοση στη Δυτική Γερμανία του βιβλίου του “Τα υπέροχα χρόνια” (Die wunderbaren Jahre) και το 1977 ο Kunze εγκατέλειψε τελικά την Ανατολική Γερμανία. Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον της ιστορίας του βρίσκεται όμως σε όσα έγιναν πολλά χρόνια αργότερα, όταν η πτώση της DDR του επέτρεψε να δει τον φάκελο που είχε δημιουργήσει η Stasi γύρω από τη ζωή του. Παρότι μέρος του σχετικού υλικού είχε καταστραφεί, διασώθηκαν δώδεκα τόμοι με συνολικά 3.491 φύλλα. Ο ίδιος χρησιμοποίησε αργότερα τμήματα αυτών των εγγράφων στο βιβλίο “Κωδικό όνομα – Λυρική Ποίηση” (Deckname – Lyrik) , μετατρέποντας έτσι έναν φάκελο που είχε δημιουργηθεί ως εργαλείο παρακολούθησης σε ιστορικό τεκμήριο του μηχανισμού που τον παρακολουθούσε.

Η περίπτωση Kunze μας φέρνει μπροστά σε μία από τις πιο παράξενες πλευρές της μαζικής κρατικής επιτήρησης. Ένας άνθρωπος ζούσε μία ζωή, ενώ παράλληλα μια υπηρεσία δημιουργούσε μια δεύτερη εκδοχή αυτής της ζωής μέσα σε φακέλους. Συναντήσεις, συζητήσεις, φιλίες, επαγγελματικές σχέσεις και πολιτικές απόψεις αποκτούσαν μια παράλληλη γραπτή ύπαρξη στην οποία ο ίδιος δεν είχε πρόσβαση. Άνθρωποι του περιβάλλοντός του μπορούσαν να έχουν έναν δεύτερο ρόλο που αγνοούσε, ενώ γεγονότα τα οποία ο ίδιος αντιλαμβανόταν ως ανεξάρτητα μπορούσαν να συνδέονται μέσα σε έναν υπηρεσιακό σχεδιασμό. Όταν δεκαετίες αργότερα αποκτούσε πρόσβαση στον φάκελο, διάβαζε ουσιαστικά μια άγνωστη εκδοχή της ίδιας του της βιογραφίας.

Εδώ το Zersetzung συναντά ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πρόβλημα της εναλλακτικής γνωσιολογίας. Είναι απολύτως λογικό να απαιτούμε αποδείξεις όταν κάποιος ισχυρίζεται ότι παρακολουθείται, ότι άνθρωποι επεμβαίνουν κρυφά στη ζωή του ή ότι φαινομενικά ανεξάρτητα γεγονότα αποτελούν τμήματα ενός οργανωμένου σχεδίου. Χωρίς αυτή την απαίτηση κάθε σύμπτωση μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε «απόδειξη» μιας θεωρίας που έχει ήδη αποφασιστεί.

Το Zersetzung όμως δημιουργεί ένα πραγματικό γνωσιολογικό παράδοξο, επειδή μια επιτυχημένη μυστική επιχείρηση είναι σχεδιασμένη ακριβώς ώστε ο άνθρωπος που τη βιώνει να μη διαθέτει εύκολη πρόσβαση στις αποδείξεις που θα επιβεβαίωναν την υποψία του. Το γεγονός αυτό δεν επιβεβαιώνει σύγχρονες αφηγήσεις σύμφωνα με τις οποίες άνθρωποι αποτελούν στόχους οργανωμένης και συντονισμένης παρακολούθησης ή παρενόχλησης, ούτε ισχυρισμούς για τη χρήση άγνωστων τεχνολογιών ψυχολογικού ελέγχου.

Ένα ιστορικά τεκμηριωμένο προηγούμενο αποδεικνύει τι συνέβη σε συγκεκριμένο τόπο, χρόνο και θεσμικό περιβάλλον, δεν αποτελεί απόδειξη οποιουδήποτε άλλου ισχυρισμού. Μας αναγκάζει όμως να αναγνωρίσουμε ότι υπήρξαν άνθρωποι των οποίων ορισμένες φαινομενικά απίθανες υποψίες απέκτησαν αργότερα φάκελο, υπηρεσιακές αναφορές, ονόματα και υπογραφές.

Αυτό είναι ίσως και το βαθύτερο ερώτημα που δημιουργεί το Zersetzung. Πώς διακρίνει ένας άνθρωπος την εύλογη υποψία από την αβάσιμη πεποίθηση όταν ο μηχανισμός που τον στοχοποιεί έχει σχεδιαστεί ώστε να παραμένει αόρατος; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ότι κάθε υποψία πρέπει να θεωρείται πραγματική, γιατί τότε εγκαταλείπουμε κάθε κριτήριο απόδειξης.

Δεν μπορεί όμως να είναι ούτε ότι κάθε εμπειρία που μοιάζει υπερβολική είναι αναγκαστικά φανταστική, επειδή τα ίδια τα αρχεία της Stasi μάς δείχνουν ότι κρατικοί μηχανισμοί έχουν πράγματι επιχειρήσει να δημιουργήσουν ακριβώς τέτοιες συνθήκες αβεβαιότητας. Η μόνη ασφαλής διέξοδος παραμένει η τεκμηρίωση, και στην περίπτωση του Zersetzung αυτή η τεκμηρίωση εμφανίστηκε με συγκλονιστικό τρόπο μετά την κατάρρευση του ίδιου του συστήματος που είχε προσπαθήσει να την κρατήσει κρυφή.

Το 1989 η πολιτική πραγματικότητα της Ανατολικής Γερμανίας άρχισε να καταρρέει με ταχύτητα που ελάχιστοι είχαν προβλέψει. Οι διαδηλώσεις μεγάλωναν, το SED έχανε σταδιακά τον έλεγχο και στις 9 Νοεμβρίου άνοιξε το Τείχος του Βερολίνου. Για τη Stasi, όμως, η κατάρρευση του καθεστώτος δημιουργούσε ένα ιδιαίτερο πρόβλημα, στα γραφεία και στις αποθήκες της βρίσκονταν δεκαετίες εγγράφων, επιχειρησιακών φακέλων, αναφορών, ονομάτων πληροφοριοδοτών και λεπτομερών καταγραφών της ιδιωτικής ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων.

Στους τελευταίους μήνες του συστήματος άρχισε η καταστροφή υλικού, όμως η κινητοποίηση πολιτών και η κατάληψη εγκαταστάσεων της Stasi συνέβαλαν στη διάσωση ενός τεράστιου μέρους των αρχείων. Σήμερα το αρχείο εγγράφων της Stasi (Stasi-Unterlagen-Archiv) του Bundesarchiv διατηρεί περισσότερα από 111 χιλιόμετρα γραπτών αρχείων μαζί με φωτογραφικό, κινηματογραφικό, ηχητικό και άλλο υλικό, δημιουργώντας ένα από τα εντυπωσιακότερα αρχειακά κατάλοιπα ενός μηχανισμού κρατικής επιτήρησης.

Η πρόσβαση στα αρχεία δημιούργησε μια ιστορική αντιστροφή με ιδιαίτερο συμβολισμό. Ο φάκελος που είχε δημιουργηθεί για να προσφέρει στο κράτος γνώση και εξουσία πάνω στον πολίτη μπορούσε πλέον να προσφέρει στον πολίτη γνώση για την εξουσία που είχε ασκηθεί επάνω του. Για πολλούς πρώην κατοίκους της DDR η ανάγνωση αυτών των φακέλων δεν ήταν μια ουδέτερη ιστορική διαδικασία.

Μπορούσε να σημαίνει την ανακάλυψη ότι ένας άνθρωπος τον οποίο εμπιστεύονταν έδινε πληροφορίες στη Stasi, ότι μια φαινομενικά ανεξήγητη επαγγελματική εξέλιξη είχε επηρεαστεί από την υπηρεσία ή ότι λεπτομέρειες της ιδιωτικής τους ζωής είχαν καταγραφεί από ανθρώπους που βρίσκονταν πολύ πιο κοντά τους απ’ όσο μπορούσαν να φανταστούν. Για κάποιον που είχε περάσει χρόνια αναρωτώμενος αν υπερέβαλλε ή αν συνέδεε λανθασμένα άσχετα περιστατικά, η ανάγνωση του φακέλου μπορούσε να είναι η στιγμή κατά την οποία τουλάχιστον ένα μέρος της παλιάς αβεβαιότητας αποκτούσε συγκεκριμένη εξήγηση.

Ιδιαίτερη θέση στην προσπάθεια κατανόησης αυτής της κληρονομιάς κατέχει ο συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούργκεν Φουξ (Jürgen Fuchs). Ο Fuchs υπήρξε ο ίδιος στόχος της Stasi και εναντίον του χρησιμοποιήθηκαν μέτρα Zersetzung. Μετά την πτώση της DDR μελέτησε συστηματικά επιχειρησιακούς φακέλους, οδηγίες και εκπαιδευτικό υλικό του MfS και το 1994 δημοσίευσε τη μελέτη “Unter Nutzung der Angst — Die „leise Form“ des Terrors”, τίτλος που μπορεί να αποδοθεί ως “Χρησιμοποιώντας τον φόβο, η αθόρυβη μορφή του τρόμου”.

Ο χαρακτηρισμός αυτός είναι ίσως από τους πιο εύστοχους για το Zersetzung, επειδή αποδίδει τη βασική του διαφορά από την εμφανή καταστολή. Ο ανοιχτός τρόμος έχει δράστη, θύμα και ορατό γεγονός. Ο «αθόρυβος τρόμος» μπορεί να λειτουργήσει χωρίς το θύμα να είναι πάντοτε βέβαιο για το τι ακριβώς συμβαίνει, ποιος βρίσκεται πίσω από αυτό και πώς μπορεί να αντιδράσει.

Η αποκάλυψη των αρχείων δεν αναιρεί φυσικά τις ψυχολογικές και κοινωνικές συνέπειες των επιχειρήσεων. Οι σχετικές μελέτες για ανθρώπους που υπέστησαν πολιτική δίωξη στην DDR έχουν καταγράψει μακροχρόνιες δυσκολίες εμπιστοσύνης, άγχος, ψυχοσωματικά προβλήματα και άλλες συνέπειες που μπορούσαν να επιβιώσουν πολύ περισσότερο από το ίδιο το καθεστώς.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην περίπτωση της Zersetzung, επειδή η αβεβαιότητα αποτελούσε μέρος της ίδιας της εμπειρίας. Όταν ένας άνθρωπος ανακαλύπτει εκ των υστέρων ότι κάποιος που εμπιστευόταν λειτουργούσε ως πληροφοριοδότης, η αποκάλυψη μπορεί να εξηγήσει το παρελθόν αλλά δεν επαναφέρει αυτομάτως την ικανότητα εμπιστοσύνης.

Το ίδιο ισχύει και για τον ακριβή αριθμό των θυμάτων, δημοφιλείς αφηγήσεις αναφέρουν συχνά συγκεκριμένους αριθμούς, όμως η ιστορική έρευνα δεν επιτρέπει πάντοτε μια τόσο καθαρή απογραφή, λόγω της φύσης των επιχειρήσεων, των διαφορετικών κατηγοριών στόχων και της καταστροφής μέρους του υλικού. Είναι ασφαλέστερο επομένως να μιλάμε για χιλιάδες ανθρώπους που επηρεάστηκαν από τέτοιες πρακτικές παρά να μετατρέψουμε μία εκτίμηση σε οριστικό αριθμό.

Το γεγονός ότι δεκαετίες μετά την εξαφάνιση της DDR πολίτες εξακολουθούν να ζητούν πρόσβαση στους φακέλους της Stasi δείχνει ότι το τέλος ενός μηχανισμού παρακολούθησης δεν συμπίπτει απαραίτητα με το τέλος των συνεπειών του. Και υπάρχει εδώ μια τελευταία ιστορική ειρωνεία. Η Stasi συγκέντρωνε πληροφορίες επειδή η γνώση της ιδιωτικής ζωής έδινε στο κράτος εξουσία πάνω στον πολίτη. Μετά την πτώση της, η διατήρηση των ίδιων πληροφοριών έδωσε στους πολίτες τη δυνατότητα να γνωρίσουν τον μηχανισμό εξουσίας που είχε λειτουργήσει εναντίον τους. Το αρχείο μετατράπηκε έτσι από εργαλείο ελέγχου σε εργαλείο ιστορικής αποκάλυψης.

Η ιστορία της Stasi έχει συνδεθεί στη συλλογική μνήμη με κρυμμένα μικρόφωνα, φωτογραφικές μηχανές, τηλεφωνικές υποκλοπές, πληροφοριοδότες και τεράστιους φακέλους. Το Zersetzung όμως αποκαλύπτει κάτι περισσότερο από έναν μηχανισμό παρακολούθησης, επειδή περνά από την παρατήρηση στην παρέμβαση. Δεν αρκεί πλέον το κράτος να γνωρίζει τι κάνει ο πολίτης. Η γνώση αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να μεταβληθούν οι συνθήκες μέσα στις οποίες εκείνος ζει και παίρνει αποφάσεις.

Μια πραγματική αδυναμία μπορεί να ενισχυθεί, μια μικρή αντιπαλότητα να εξελιχθεί σε σύγκρουση, μια επαγγελματική φιλοδοξία να γίνει μέσο πίεσης και μια προσωπική σχέση να δηλητηριαστεί από μια πληροφορία που τοποθετήθηκε στο κατάλληλο σημείο. Από αυτή την άποψη το Zersetzung δεν ήταν απλώς παρακολούθηση ούτε ακριβώς προπαγάνδα. Ήταν η προσπάθεια δημιουργίας συνθηκών μέσα στις οποίες ο ίδιος ο στόχος θα μπορούσε σταδιακά να οδηγηθεί στην απομόνωση, στην παραίτηση ή στην αυτοαμφισβήτηση.

Ακριβώς γι’ αυτό το Zersetzung έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και από την πλευρά της εναλλακτικής γνωσιολογίας. Η ιστορία του δεν μας διδάσκει ότι πρέπει να πιστεύουμε κάθε ισχυρισμό περί μυστικής παρακολούθησης ή οργανωμένης δίωξης. Αντίθετα, μας υπενθυμίζει πόσο αναγκαία είναι η τεκμηρίωση και πόσο εύκολα η αναζήτηση κρυφών συσχετισμών μπορεί να οδηγήσει σε αυθαίρετα συμπεράσματα.

Ταυτόχρονα όμως μας υπενθυμίζει ότι η ιστορία περιλαμβάνει πραγματικές περιπτώσεις στις οποίες άνθρωποι δεν μπορούσαν να αποδείξουν όσα υποψιάζονταν μέχρι τη στιγμή που άνοιξαν τα αρχεία. Τότε μια φήμη μπορούσε να αποκτήσει προέλευση, μια ανεξήγητη αποτυχία να αποκτήσει σχεδιασμό, ένας γνωστός να αποκαλυφθεί ως ανεπίσημος συνεργάτης και μια σειρά φαινομενικά ανεξάρτητων γεγονότων να εμφανιστεί μέσα σε έναν ενιαίο επιχειρησιακό φάκελο.

Δεν χρειάζεται επομένως να προσθέσουμε στο πραγματικό Zersetzung μυστικές ακτίνες, άγνωστες τεχνολογίες ή εξωτικές μεθόδους ελέγχου του νου για να γίνει περισσότερο ανησυχητικό. Τα εργαλεία του μπορούσαν να είναι εντυπωσιακά συνηθισμένα, μια επιστολή, ένα τηλεφώνημα, μια φήμη, ένας συνάδελφος, ένας φίλος, μια επαγγελματική αποτυχία ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα αντικείμενο που ο άνθρωπος δεν θυμόταν να έχει αφήσει στη θέση όπου το βρήκε.

Πίσω από αυτά δεν βρισκόταν ένας παντοδύναμος μηχανισμός ικανός να ελέγξει κάθε πλευρά της ανθρώπινης ζωής, αλλά μια υπηρεσία που είχε κατανοήσει κάτι πολύ παλιό για την ανθρώπινη ψυχολογία, ότι αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο μέσα από σχέσεις εμπιστοσύνης. Εμπιστευόμαστε τη μνήμη μας, τους ανθρώπους γύρω μας, τις πληροφορίες που λαμβάνουμε και μια στοιχειώδη συνέχεια ανάμεσα στην αιτία και στο αποτέλεσμα. Αν κάποιος αρχίσει συστηματικά να διαβρώνει αυτά τα σημεία αναφοράς, δεν χρειάζεται να αλλάξει ολόκληρη την πραγματικότητα. Αρκεί να κάνει τον άνθρωπο να μην είναι πλέον βέβαιος ποιο μέρος της μπορεί να εμπιστευτεί.

Και ίσως εκεί βρίσκεται το πραγματικό ερώτημα που αφήνει πίσω του το Zersetzung, αν μια εξουσία μπορεί να χειραγωγήσει όχι μόνο τις πληροφορίες που λαμβάνουμε αλλά και τις ίδιες τις συνθήκες μέσα στις οποίες αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα, πού τελειώνει η παρακολούθηση και πού αρχίζει ο έλεγχος της ίδιας της πραγματικότητας;