Οι ασθενείς του Allan Memorial Institute τα πειράματα του Ewen Cameron και η σχέση με το MKUltra : Τι συμβαίνει όταν κάποιος επιχειρεί να αποδομήσει την ανθρώπινη συνείδηση;
Οι ασθενείς του Allan Memorial Institute τα πειράματα του Ewen Cameron και η σχέση με το MKUltra : Τι συμβαίνει όταν κάποιος επιχειρεί να αποδομήσει την ανθρώπινη συνείδηση;
Στα μέσα του 20ού αιώνα, όταν η ψυχιατρική αναζητούσε νέους τρόπους αντιμετώπισης σοβαρών ψυχικών διαταραχών, ένα νοσοκομειακό ίδρυμα στο Μόντρεαλ του Καναδά έγινε το επίκεντρο μιας από τις πιο αμφιλεγόμενες υποθέσεις στην ιστορία της σύγχρονης ιατρικής. Το Allan Memorial Institute, συνδεδεμένο με το Πανεπιστήμιο McGill, φιλοξένησε τις εργασίες του Βρετανού ψυχιάτρου Donald Ewen Cameron, ο οποίος πίστευε ότι ο ανθρώπινος νους μπορούσε να απαλλαγεί από παθολογικά πρότυπα σκέψης μέσα από μια διαδικασία ριζικής ψυχικής αποδόμησης. Δεν επιδίωκε απλώς την ανακούφιση των συμπτωμάτων, αλλά τη διάλυση υφιστάμενων νοητικών και συμπεριφορικών δομών, ώστε να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μια διαφορετική ψυχική κατάσταση.
Για να εφαρμόσει αυτή την προσέγγιση, χρησιμοποίησε παρατεταμένο τεχνητό ύπνο, εντατικές ηλεκτροσπασμοθεραπείες, φαρμακευτική καταστολή, αισθητηριακή απομόνωση και επαναλαμβανόμενα ηχητικά μηνύματα. Οι τεχνικές συνδέθηκαν με τους όρους “Depatterning” και “Psychic Driving”. Στη θεωρία, επρόκειτο για την απομάκρυνση επιβλαβών ψυχικών συνηθειών και την αναδιοργάνωση της προσωπικότητας. Στην πράξη, αρκετοί ασθενείς υπέστησαν σοβαρές διαταραχές μνήμης, απώλεια λειτουργικών ικανοτήτων και συνέπειες που συνεχίστηκαν μετά τη νοσηλεία τους.
Η υπόθεση απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη διάσταση όταν αποκαλύφθηκε ότι μέρος της έρευνας του Cameron είχε χρηματοδοτηθεί μυστικά από τη CIA, στο πλαίσιο του προγράμματος MKUltra, το οποίο διερευνούσε ουσίες και τεχνικές ψυχολογικής χειραγώγησης. Η χρηματοδότηση είναι τεκμηριωμένη, αλλά η γνώση του ίδιου του Cameron για την πραγματική προέλευση των χρημάτων δεν έχει αποδειχθεί. Οι βασικές ιδέες του είχαν αρχίσει να διαμορφώνονται πριν από τη συγκεκριμένη χρηματοδότηση.
Η ιστορία του Allan Memorial Institute δεν αφορά, επομένως, μόνο ένα μυστικό πρόγραμμα της εποχής του ψυχρού πολέμου. Αγγίζει ένα βαθύτερο ερώτημα, μέχρι ποιο σημείο μπορεί η επιστημονική φιλοδοξία να επέμβει στην ανθρώπινη συνείδηση, χωρίς να καταστρέψει εκείνο που υποτίθεται ότι προσπαθεί να θεραπεύσει;
Ο Donald Ewen Cameron γεννήθηκε στη Σκωτία το 1901 και σπούδασε ιατρική στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης. Από νωρίς ενδιαφέρθηκε για τη σχέση ανάμεσα στη βιολογία, το περιβάλλον και την ανθρώπινη ψυχική λειτουργία. Το 1935 δημοσίευσε το έργο “Objective and Experimental Psychiatry”, υποστηρίζοντας μια περισσότερο συστηματική και επιστημονικά οργανωμένη προσέγγιση της ψυχιατρικής. Η επαγγελματική του πορεία τον οδήγησε από τις Ηνωμένες Πολιτείες στον Καναδά, όπου συνεργάστηκε με το Πανεπιστήμιο McGill και απέκτησε σημαντική θέση στον διεθνή επιστημονικό χώρο.
Το 1943 ανέλαβε τη δημιουργία και την ανάπτυξη του Allan Memorial Institute στο Μόντρεαλ, το οποίο στεγάστηκε στο Ravenscrag, την πρώην κατοικία του επιχειρηματία Sir Hugh Allan. Το ίδρυμα συνδέθηκε με την ψυχιατρική δραστηριότητα του McGill και αποτέλεσε χώρο νοσηλείας, κλινικής έρευνας και ανάπτυξης νέων θεραπευτικών προσεγγίσεων. Το 1946 ο Cameron ίδρυσε εκεί ένα από τα πρώτα ψυχιατρικά ημερήσια νοσοκομεία στον δυτικό κόσμο, επιτρέποντας σε ασθενείς να λαμβάνουν θεραπεία χωρίς να απομακρύνονται πλήρως από την καθημερινότητά τους. Η πρωτοβουλία αυτή θεωρήθηκε σημαντική εξέλιξη στην ψυχιατρική περίθαλψη και δείχνει ότι η επαγγελματική του κληρονομιά δεν περιορίζεται στις μεταγενέστερες αμφιλεγόμενες πρακτικές του.
Η μεταπολεμική περίοδος χαρακτηριζόταν από έντονο θεραπευτικό πειραματισμό. Οι γιατροί αναζητούσαν αποτελεσματικότερες θεραπείες για τη σχιζοφρένεια, τη σοβαρή κατάθλιψη και άλλες ψυχικές διαταραχές, ενώ η φαρμακολογία, η ηλεκτροσπασμοθεραπεία και οι νέες ψυχοθεραπευτικές θεωρίες δημιουργούσαν κλίμα επιστημονικής αισιοδοξίας. Οι γνώσεις για τον εγκέφαλο και τη μνήμη ήταν περιορισμένες σε σχέση με τις σημερινές και τα δεοντολογικά κριτήρια διέφεραν. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο Cameron διαμόρφωσε μια φιλόδοξη αντίληψη, ορισμένα παθολογικά πρότυπα σκέψης και συμπεριφοράς ήταν, κατά τη γνώμη του, τόσο βαθιά εγκατεστημένα ώστε έπρεπε πρώτα να αποδυναμωθούν ή να διαλυθούν, προτού επιχειρηθεί η δημιουργία νέων.
Αντιμετώπιζε την προσωπικότητα ως ένα σύνολο μαθημένων αντιδράσεων, συνηθειών και νοητικών δομών που μπορούσαν θεωρητικά να τροποποιηθούν. Η προσέγγιση αυτή τον οδήγησε σε δύο βασικές ερευνητικές κατευθύνσεις, το “Depatterning”, την αποδόμηση των υφιστάμενων ψυχικών προτύπων, και το “Psychic Driving”, την επαναλαμβανόμενη παρουσίαση λεκτικών μηνυμάτων με σκοπό να επηρεαστούν η σκέψη και η συμπεριφορά. Πίστευε ότι οι δύο μέθοδοι μπορούσαν να λειτουργήσουν διαδοχικά: πρώτα θα αποδυναμώνονταν οι παλιές δομές και έπειτα θα επιχειρούνταν η εγκατάσταση νέων αντιδράσεων.
Ο Cameron δεν ήταν περιθωριακός επιστήμονας. Είχε αποκτήσει διεθνή αναγνώριση και το 1961 έγινε ο πρώτος πρόεδρος της Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Εταιρείας. Οι πρακτικές του αναπτύχθηκαν σε αναγνωρισμένο πανεπιστημιακό περιβάλλον, όχι σε κάποιο απομονωμένο εργαστήριο. Η θεσμική του θέση, ωστόσο, δεν αποδεικνύει την ορθότητα ή την ασφάλεια των μεθόδων του. Η μεγάλη αντίφαση της ιστορίας του βρίσκεται στο ότι ένας ψυχίατρος που συνέβαλε στην εξέλιξη της περίθαλψης ανέπτυξε ταυτόχρονα μια εξαιρετικά επιθετική προσέγγιση απέναντι στη μνήμη και την προσωπικότητα των ασθενών του.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, οι θεωρητικές αναζητήσεις του Cameron μετατράπηκαν σε ολοένα πιο παρεμβατικές κλινικές πρακτικές. Στόχος του ήταν να δημιουργήσει μια κατάσταση έντονης νοητικής αποδιοργάνωσης, ώστε ο ασθενής να χάσει τις συνήθεις αναφορές του και να γίνει, όπως πίστευε, περισσότερο δεκτικός σε μια διαδικασία ψυχικής αναδιοργάνωσης.
Το Depatterning ήταν η πιο σκληρή από τις δύο μεθόδους. Περιλάμβανε συνδυασμούς φαρμακευτικής καταστολής, παρατεταμένου ύπνου και επαναλαμβανόμενων ηλεκτροσπασμοθεραπειών. Σε ορισμένα πρωτόκολλα, οι ασθενείς παρέμεναν σε κατάσταση ύπνου περίπου 20 έως 22 ώρες την ημέρα επί αρκετές ημέρες, με τη χρήση βαρβιτουρικών και άλλων φαρμάκων. Ακολουθούσαν εντατικές συνεδρίες ηλεκτροσπασμοθεραπείας, με στόχο την πρόκληση σοβαρής σύγχυσης και απώλειας μνήμης.
Ο Cameron δεν αντιμετώπιζε αυτές τις επιπτώσεις αποκλειστικά ως ανεπιθύμητες αντιδράσεις. Στο πλαίσιο της θεωρίας του, η διαταραχή της μνήμης, ο αποπροσανατολισμός και η προσωρινή απώλεια λειτουργικών ικανοτήτων αποτελούσαν ενδείξεις ότι η αποδόμηση είχε προχωρήσει. Σε εργασία του 1958, την οποία συνέγραψε με τον S. K. Pande, περιέγραψε στάδια στα οποία οι ασθενείς εμφάνιζαν αρχικά προβλήματα πρόσφατης μνήμης και, σε πιο προχωρημένη κατάσταση, μπορούσαν να χάσουν την αίσθηση του χρόνου και του χώρου ή να μην αναγνωρίζουν πού βρίσκονταν. Σε ορισμένες περιπτώσεις αναφέρονταν δυσκολίες ακόμη και σε απλές λειτουργίες.
Εδώ βρίσκεται μια θεμελιώδης αδυναμία της μεθόδου. Η υποχώρηση ορισμένων ψυχιατρικών συμπτωμάτων δεν σήμαινε απαραίτητα θεραπεία. Ένας άνθρωπος που δεν μπορούσε να ανακαλέσει σημαντικά τμήματα της ζωής του, να προσανατολιστεί ή να διατηρήσει βασικές δεξιότητες δεν είχε κατ’ ανάγκη ανακτήσει την ψυχική του υγεία. Η διαδικασία μπορούσε να επηρεάσει όχι μόνο τα συμπτώματα αλλά και την αυτονομία του ασθενούς. Ο Cameron υποστήριζε ότι η αποκατάσταση θα μπορούσε να ακολουθήσει μέσα από μια μεταγενέστερη περίοδο επανεκπαίδευσης, όμως δεν υπήρχε αξιόπιστη εγγύηση ότι οι λειτουργίες που είχαν διαταραχθεί θα επανέρχονταν.
Το Psychic Driving βασιζόταν στην επαναλαμβανόμενη ακρόαση σύντομων ηχογραφημένων φράσεων ή μηνυμάτων. Ο Cameron πίστευε ότι η επίμονη επανάληψη μπορούσε να ενεργοποιήσει αναμνήσεις, συναισθήματα και εσωτερικές συγκρούσεις, φέρνοντας στην επιφάνεια στοιχεία που θεωρούσε σημαντικά για τη θεραπεία. Τα μηνύματα μπορούσαν να προέρχονται από δηλώσεις του ίδιου του ασθενούς (autopsychic driving) ή να έχουν διαμορφωθεί από τον θεραπευτή (heteropsychic driving).
Σε ορισμένα πρωτόκολλα, οι ηχογραφήσεις μεταδίδονταν έως και 16 ώρες την ημέρα για έξι ή επτά συνεχόμενες ημέρες, μέσω ηχείων ή ακουστικών. Η διαδικασία μπορούσε να συνδυάζεται με περιορισμό των εξωτερικών ερεθισμάτων και της επικοινωνίας, ώστε η προσοχή του ασθενούς να παραμένει επικεντρωμένη στο μήνυμα. Σε ορισμένες περιπτώσεις ακολουθούσε παρατεταμένος ύπνος. Το περιεχόμενο των ηχογραφήσεων δεν ήταν πάντοτε ουδέτερο, μπορούσε να αφορά προσωπικά βιώματα, οικογενειακές συγκρούσεις, φόβους ή επώδυνες αναμνήσεις.
Οι ίδιες οι ερευνητικές αναφορές περιγράφουν περιστατικά έντονης συναισθηματικής δυσφορίας. Σε μία περίπτωση, μια γυναίκα άκουγε επανειλημμένα μια φράση που χρησιμοποιούσε η μητέρα της κατά την παιδική της ηλικία. Η ασθενής παρουσίασε έντονη αναστάτωση, άρχισε να τρέμει και να δυσκολεύεται να αναπνεύσει, ενώ παρακαλούσε να σταματήσει η διαδικασία. Άλλη ασθενής περιέγραψε ότι η ηχογράφηση την έκανε να αισθάνεται παγιδευμένη και ανίκανη να επικοινωνήσει. Τα περιστατικά αυτά δείχνουν ότι η τεχνική δεν ήταν απλώς μια ασυνήθιστη μορφή ακουστικής θεραπείας, αλλά μπορούσε να προκαλέσει σημαντική ψυχολογική επιβάρυνση.
Η αισθητηριακή απομόνωση ενίσχυε τον έλεγχο του περιβάλλοντος του ασθενούς. Ο περιορισμός της επικοινωνίας και των εξωτερικών ερεθισμάτων, σε συνδυασμό με την πολύωρη επανάληψη των μηνυμάτων, περιόριζε τις δυνατότητες απομάκρυνσης από τη διαδικασία. Παράλληλα, οι συνέπειες του Depatterning δεν ήταν πάντοτε προσωρινές. Ορισμένοι πρώην ασθενείς περιέγραψαν δυσκολίες μνήμης, συγκέντρωσης, ανάγνωσης, εργασίας και διαχείρισης καθημερινών υποχρεώσεων.
Η Velma Orlikow αποτελεί μία από τις γνωστότερες περιπτώσεις. Εισήχθη στο Allan Memorial Institute τον Νοέμβριο του 1956, αναζητώντας βοήθεια για την κατάθλιψη. Κατά τη διάρκεια της θεραπείας της, η οποία συνεχίστηκε κατά διαστήματα έως τον Μάιο του 1964, υποβλήθηκε σε επαναλαμβανόμενες χορηγήσεις LSD και σε συνεδρίες Psychic Driving, χωρίς να έχει ενημερωθεί επαρκώς για την πειραματική φύση των παρεμβάσεων. Αργότερα περιέγραφε σοβαρές δυσκολίες συγκέντρωσης και αδυναμία να διαβάσει με την προηγούμενη ευκολία.
Μια άλλη χαρακτηριστική περίπτωση ήταν εκείνη του Louis Weinstein, ο οποίος νοσηλεύτηκε στο Allan Memorial Institute κατά τη δεκαετία του 1950 και υποβλήθηκε σε ένα ιδιαίτερα επιθετικό θεραπευτικό πρόγραμμα, που περιλάμβανε εκτεταμένη ηλεκτροσπασμοθεραπεία, φαρμακευτικά προκαλούμενο ύπνο και επαναλαμβανόμενα ηχογραφημένα μηνύματα. Το 1956, ο γιος του, Harvey Weinstein, τον επισκέφθηκε στο ίδρυμα και διαπίστωσε μια δραματική μεταβολή στην ψυχική και συμπεριφορική του κατάσταση. Ο πατέρας του παρουσίαζε έντονη σύγχυση και δυσκολευόταν να λειτουργήσει αυτόνομα, εικόνα που απείχε σημαντικά από τον άνθρωπο που γνώριζε πριν από τη νοσηλεία του. Η μαρτυρία του Harvey Weinstein έγινε αργότερα σημαντικό μέρος της δημόσιας και δικαστικής διερεύνησης των πρακτικών του Cameron.
Οι εμπειρίες αυτές δεν σημαίνουν ότι όλοι οι ασθενείς ακολούθησαν τα ίδια πρωτόκολλα ή υπέστησαν ακριβώς τις ίδιες συνέπειες. Η διάρκεια, τα φάρμακα και η ένταση των παρεμβάσεων διέφεραν. Ωστόσο, οι επαναλαμβανόμενες αναφορές για απώλεια μνήμης, αποπροσανατολισμό και λειτουργικές δυσκολίες αναδεικνύουν το ανθρώπινο κόστος των πρακτικών. Η βασική αδυναμία της προσέγγισης του Cameron ήταν ότι δεν διέθετε επαρκείς αποδείξεις πως η έντονη νοητική αποδιοργάνωση μπορούσε να οδηγήσει σε σταθερή και υγιή ανακατασκευή της προσωπικότητας. Η απουσία συμπτωμάτων δεν ισοδυναμούσε με αποκατάσταση, ενώ η φαρμακευτική αγωγή δυσκόλευε την αξιολόγηση της πραγματικής συμβολής κάθε τεχνικής.
Για να κατανοήσουμε τη σύνδεση του Allan Memorial Institute με τη CIA, χρειάζεται να επιστρέψουμε στο κλίμα του ψυχρού πολέμου. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών ανησυχούσαν για αναφορές περί ψυχολογικής πίεσης, εξαναγκαστικών ομολογιών και τεχνικών ανάκρισης που φέρονταν να χρησιμοποιούνται από χώρες του ανατολικού μπλοκ. Οι δημόσιες ομολογίες κρατουμένων και οι καταγγελίες για κακομεταχείριση αιχμαλώτων στον Πόλεμο της Κορέας ενίσχυσαν τον φόβο ότι οι αντίπαλες δυνάμεις ίσως διέθεταν αποτελεσματικές μεθόδους χειραγώγησης. Η CIA δεν γνώριζε πόσο αποτελεσματικές ήταν αυτές οι τεχνικές, αλλά επιδίωξε να διερευνήσει αντίστοιχες δυνατότητες.
Το 1953 ξεκίνησε το MKUltra, ένα μυστικό πρόγραμμα για τη διερεύνηση ουσιών, ψυχολογικών τεχνικών και άλλων παρεμβάσεων που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τη μνήμη, την αντίληψη, τη συμπεριφορά και την αντίσταση ενός ανθρώπου σε συνθήκες ανάκρισης. Επικεφαλής ήταν ο Sidney Gottlieb. Το MKUltra δεν αποτελούσε ένα ενιαίο πείραμα, αλλά ένα δίκτυο επιμέρους υποπρογραμμάτων που πραγματοποιούνταν μέσω πανεπιστημίων, νοσοκομείων, ερευνητικών οργανισμών και ιδιωτών επιστημόνων.
Για να αποκρύπτει την εμπλοκή της, η CIA χρησιμοποιούσε ενδιάμεσους οργανισμούς μέσω των οποίων διοχετεύονταν χρήματα σε ερευνητές και ιδρύματα. Στην περίπτωση του Cameron, ο φορέας ήταν η Society for the Investigation of Human Ecology. Η χρηματοδότηση συνδέθηκε με το Subproject 68 του MKUltra, το οποίο αφορούσε τις έρευνές του στο Allan Memorial Institute. Η υπηρεσία ενδιαφερόταν για τις πιθανές εφαρμογές των μεθόδων του στην αποδόμηση της μνήμης, την ψυχική αποδιοργάνωση και την επίδραση επαναλαμβανόμενων μηνυμάτων.
Η χρηματοδοτική σύνδεση είναι τεκμηριωμένη, αλλά χρειάζεται να διαχωριστεί από το ερώτημα εάν ο ίδιος ο Cameron γνώριζε την πραγματική προέλευση των χρημάτων. Η χρήση ενός ενδιάμεσου οργανισμού δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι γνώριζε πως πίσω από τη χρηματοδότηση βρισκόταν η CIA. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν να παρουσιάσουμε ως βεβαιότητα ότι συνεργαζόταν συνειδητά με την υπηρεσία ή ότι είχε αναλάβει να αναπτύξει συγκεκριμένη τεχνική για λογαριασμό της.
Υπάρχει και μια σημαντική χρονολογική λεπτομέρεια, οι βασικές ιδέες του Cameron για το Depatterning είχαν αρχίσει να διαμορφώνονται πριν από τη χρηματοδότηση που συνδέθηκε με το MKUltra. Η CIA, επομένως, δεν δημιούργησε εξαρχής τη θεωρία του. Εντόπισε έναν ήδη ενεργό ερευνητή, του οποίου οι μέθοδοι παρουσίαζαν ενδιαφέρον για τους δικούς της σκοπούς, και υποστήριξε οικονομικά μέρος της μεταγενέστερης εργασίας του.
Σύμφωνα με την ακαδημαϊκή μελέτη του Jordan Torbay, η CIA διέθεσε περίπου 69.000 δολάρια για τις συγκεκριμένες ερευνητικές δραστηριότητες κατά την περίοδο 1957–1960. Το ποσό έχει σημασία όχι μόνο ως οικονομικό στοιχείο, αλλά επειδή αποκαλύπτει ότι μια υπηρεσία πληροφοριών χρηματοδοτούσε μυστικά έρευνες πάνω σε ασθενείς ενός πανεπιστημιακού ψυχιατρικού ιδρύματος, χωρίς εκείνοι να γνωρίζουν το ευρύτερο πλαίσιο.
Το πρωτόκολλο του Subproject 68 περιλάμβανε εντατικές ηλεκτροσπασμοθεραπείες, επανάληψη προκαθορισμένων λεκτικών μηνυμάτων επί 16 ώρες ημερησίως για έξι έως επτά ημέρες, μερική αισθητηριακή απομόνωση και στη συνέχεια παρατεταμένο ύπνο. Δεν επρόκειτο, επομένως, για μια γενική επιχορήγηση χωρίς συγκεκριμένο αντικείμενο, αλλά για χρηματοδότηση τεχνικών που βρίσκονταν στον πυρήνα της δραστηριότητας του Cameron.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η CIA απέδειξε πως μπορούσε να δημιουργήσει έναν άνθρωπο χωρίς μνήμη ή να μετατρέψει κάποιον σε υπάκουο εκτελεστή εντολών. Η υπηρεσία ενδιαφερόταν για το ενδεχόμενο αξιοποίησης της ψυχικής αποδιοργάνωσης, της φαρμακευτικής επίδρασης και της επανάληψης μηνυμάτων σε ανακρίσεις ή επιχειρήσεις χειραγώγησης. Η επιδίωξη, όμως, δεν αποτελεί απόδειξη επιτυχίας. Δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία ότι οι μέθοδοι του Cameron παρήγαγαν μια λειτουργική τεχνική ελέγχου της ανθρώπινης συνείδησης.
Για χρόνια, το MKUltra παρέμεινε μακριά από τη δημόσια γνώση. Το 1973, με εντολή της ηγεσίας της CIA, καταστράφηκαν τα περισσότερα γνωστά αρχεία του προγράμματος. Η καταστροφή περιόρισε σημαντικά τη δυνατότητα ανασύνθεσης όλων των δραστηριοτήτων και των εμπλεκομένων. Το 1977, ωστόσο, εντοπίστηκαν περίπου 8.000 σελίδες εγγράφων, κυρίως οικονομικά αρχεία που είχαν διασωθεί. Η ανακάλυψή τους επέτρεψε να αποκαλυφθεί μέρος της χρηματοδότησης και να συνδεθούν συγκεκριμένοι επιστήμονες και ιδρύματα με το πρόγραμμα. Την ίδια χρονιά πραγματοποιήθηκαν ακροάσεις στο αμερικανικό Κογκρέσο, στις οποίες ο διευθυντής της CIA Stansfield Turner κλήθηκε να εξηγήσει τη λειτουργία του MKUltra και την καταστροφή των εγγράφων.
Τα διασωθέντα στοιχεία επιβεβαίωσαν τη χρηματοδοτική σύνδεση του Allan Memorial Institute, αλλά δεν απάντησαν σε όλα τα ερωτήματα για το τι γνώριζαν οι εμπλεκόμενοι ή πώς αξιολογούσε η CIA τα αποτελέσματα. Η απουσία αρχείων δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι συνέβη κάτι συγκεκριμένο, αλλά ούτε επιτρέπει να θεωρήσουμε ότι γνωρίζουμε ολόκληρη την ιστορία.
Για τους πρώην ασθενείς, οι αποκαλύψεις αποτέλεσαν την αφετηρία μιας προσπάθειας να αναγνωριστούν οι βλάβες που είχαν υποστεί και να αποδοθούν ευθύνες. Η Velma Orlikow και ο George Weinstein συγκαταλέγονταν στα πρόσωπα των οποίων οι εμπειρίες ήρθαν στο προσκήνιο. Η υπόθεση Orlikow v. United States περιλάμβανε αξιώσεις πρώην ασθενών και συγγενών τους σχετικά με τις θεραπείες του Cameron και τη μυστική χρηματοδότηση της έρευνας. Οι δικαστικές διεκδικήσεις έθεσαν ζητήματα ευθύνης όχι μόνο της CIA, αλλά και των θεσμών που επέτρεψαν να πραγματοποιούνται τέτοιες πρακτικές σε ένα αναγνωρισμένο νοσοκομειακό περιβάλλον.
Η υπόθεση είχε διεθνή διάσταση, καθώς το ίδρυμα λειτουργούσε στον Καναδά, ενώ η χρηματοδότηση προερχόταν από αμερικανική υπηρεσία. Οι επιζώντες και οι οικογένειές τους αναζήτησαν αποζημίωση και θεσμική αναγνώριση. Το κεντρικό ζήτημα ήταν η ενημερωμένη συναίνεση, ένας άνθρωπος που προσέρχεται σε νοσοκομείο για θεραπεία δεν παραχωρεί αυτομάτως το δικαίωμα να υποβληθεί σε οποιαδήποτε πειραματική διαδικασία. Χρειάζεται να γνωρίζει τη φύση της παρέμβασης, τους πιθανούς κινδύνους και τον σκοπό της. Οι ασθενείς του Allan Memorial δεν γνώριζαν ότι οι παρεμβάσεις τους συνδέονταν με ένα μυστικό πρόγραμμα της CIA.
Η ιστορία αποκαλύπτει τη σύγκλιση δύο διαφορετικών φιλοδοξιών, από τη μία την προσπάθεια ενός ψυχιάτρου να αποδομήσει και να αναδιοργανώσει την προσωπικότητα από την άλλη, την αναζήτηση τεχνικών ψυχολογικής χειραγώγησης από μια υπηρεσία πληροφοριών. Η χρηματοδότηση του Subproject 68 συνέδεσε τις δύο κατευθύνσεις, χωρίς να αποδεικνύει ότι είχαν ταυτόσημους στόχους ή ότι ο Cameron γνώριζε πλήρως το ενδιαφέρον της CIA. Το ουσιαστικό συμπέρασμα δεν είναι ότι η υπηρεσία απέκτησε μια επιτυχημένη τεχνική ελέγχου του νου, αλλά ότι χρηματοδότησε μυστικά παρεμβάσεις σε ανθρώπους που είχαν προσέλθει για να λάβουν ιατρική βοήθεια.
Η υπόθεση του Allan Memorial Institute αποκτά βαθύτερη διάσταση όταν εξετάσουμε τι σημαίνει η απώλεια μνήμης για την ανθρώπινη ύπαρξη. Η μνήμη δεν είναι απλώς ένας μηχανισμός αποθήκευσης πληροφοριών. Συνδέει τις εμπειρίες μας, τις σχέσεις μας και τις προσωπικές μας επιλογές, επιτρέποντάς μας να αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως το ίδιο πρόσωπο μέσα στον χρόνο. Οι αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας, οι οικογενειακοί δεσμοί, οι επιτυχίες και οι αποτυχίες συνθέτουν ένα εσωτερικό αφήγημα μέσα από το οποίο κατανοούμε ποιοι είμαστε και πώς φτάσαμε στο παρόν.
Η ταυτότητα, βέβαια, δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη μνήμη. Διαμορφώνεται επίσης από τη βιολογική μας υπόσταση, τα συναισθήματα τις σχέσεις τις συνήθειες και τις αξίες μας. Ωστόσο, η αυτοβιογραφική μνήμη παίζει καθοριστικό ρόλο στην αίσθηση της προσωπικής συνέχειας. Όταν κάποιος δεν μπορεί πλέον να θυμηθεί την οικογένειά του, το επαγγελματικό του παρελθόν ή γεγονότα που καθόρισαν τη ζωή του, χάνει ένα μέρος της ιστορίας μέσα από την οποία κατανοούσε τον εαυτό του.
Στις μεθόδους του Cameron, η διαταραχή της μνήμης δεν αποτελούσε μόνο έναν κίνδυνο που έπρεπε να αποφευχθεί. Εντασσόταν στη λογική του Depatterning, η αποδυνάμωση των προηγούμενων ψυχικών προτύπων θεωρούνταν πιθανό βήμα προς τη δημιουργία νέων. Το πρόβλημα ήταν ότι η διαδικασία δεν μπορούσε να περιοριστεί επιλεκτικά στις αναμνήσεις ή στις συμπεριφορές που ο γιατρός θεωρούσε παθολογικές. Οι έντονες ηλεκτροσπασμοθεραπείες και οι υπόλοιπες παρεμβάσεις μπορούσαν να επηρεάσουν ευρύτερα τη μνήμη και τη γνωστική λειτουργία, χωρίς να υπάρχει αξιόπιστος τρόπος να διασφαλιστεί ότι όσα χάνονταν θα ανακτούνταν.
Η διαφορά ανάμεσα στην απώλεια μιας συγκεκριμένης ανάμνησης και στη γενικευμένη διαταραχή της μνήμης είναι καθοριστική. Στη δεύτερη περίπτωση, οι δυσκολίες μπορεί να επεκταθούν στην εκμάθηση νέων πληροφοριών, στην αναγνώριση οικείων προσώπων, στον προσανατολισμό και στην εκτέλεση καθημερινών δραστηριοτήτων.
Οι μαρτυρίες πρώην ασθενών περιγράφουν ανθρώπους που δυσκολεύονταν να επιστρέψουν στην εργασία και στις κοινωνικές τους δραστηριότητες, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις οι συγγενείς τους χρειάστηκε να αναλάβουν ρόλους φροντίδας που προηγουμένως δεν ήταν απαραίτητοι. Η βλάβη, επομένως, δεν περιοριζόταν σε μια αφηρημένη λειτουργία του εγκεφάλου. Μεταφραζόταν σε απώλεια ανεξαρτησίας και σε διατάραξη οικογενειακών και κοινωνικών σχέσεων.
Υπάρχει εδώ και μια φιλοσοφική διάσταση. Αν η μνήμη αποτελεί μέρος της προσωπικής μας ιστορίας, τότε η βίαιη διατάραξή της δεν είναι απλώς επέμβαση σε μια εγκεφαλική λειτουργία. Επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τη θέση του στον κόσμο. Μπορεί να αναγνωρίζει ένα πρόσωπο χωρίς να θυμάται τη σχέση που τους συνδέει ή να βιώνει φόβο και θλίψη χωρίς να μπορεί να ανακαλέσει τις εμπειρίες που θα του επέτρεπαν να κατανοήσει την προέλευσή τους.
Το δεύτερο μεγάλο ερώτημα αφορά την εξουσία του γιατρού απέναντι στον ασθενή. Η ιατρική σχέση χαρακτηρίζεται από μια αναπόφευκτη ασυμμετρία, ο γιατρός διαθέτει γνώσεις και τεχνικά μέσα που ο ασθενής συνήθως δεν μπορεί να αξιολογήσει μόνος του. Αυτό δημιουργεί αυξημένη ευθύνη. Η επιστημονική γνώση δεν παρέχει απεριόριστο δικαίωμα παρέμβασης στο σώμα ή στη συνείδηση ενός ανθρώπου. Όσο βαθύτερη είναι η επέμβαση και μεγαλύτερος ο κίνδυνος, τόσο σημαντικότερη γίνεται η υποχρέωση ενημέρωσης, συναίνεσης και προστασίας.
Η υπόθεση του Cameron δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν ο ερευνητικός στόχος αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα από την ασφάλεια και την εμπειρία του ασθενούς. Η θεωρία της αποδόμησης προϋπέθετε ότι η προσωρινή ή παρατεταμένη διατάραξη βασικών ψυχικών λειτουργιών μπορούσε να δικαιολογηθεί από την προσδοκία μιας μελλοντικής αναδιοργάνωσης. Όταν όμως ο ασθενής δεν γνωρίζει πλήρως τι πρόκειται να υποστεί και η διαδικασία προκαλεί σοβαρή αποδιοργάνωση, η θεραπευτική σχέση κινδυνεύει να μετατραπεί σε σχέση εξουσίας χωρίς επαρκείς εγγυήσεις.
Αξίζει να θυμόμαστε ότι ο Κώδικας της Νυρεμβέργης του 1947 είχε ήδη διατυπώσει την αρχή ότι η εθελοντική συναίνεση αποτελεί ουσιώδη προϋπόθεση για τη διεξαγωγή πειραμάτων σε ανθρώπους. Η Διακήρυξη της Γενεύης του 1948 και η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου της ίδιας χρονιάς συνέβαλαν επίσης στη διαμόρφωση ενός διεθνούς πλαισίου προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Επομένως, οι πρακτικές του Cameron δεν πραγματοποιήθηκαν σε μια εποχή χωρίς καθόλου ηθικές αρχές. Το πρόβλημα ήταν ότι οι αρχές αυτές δεν εφαρμόστηκαν με την απαιτούμενη αυστηρότητα στην κλινική πραγματικότητα.
Η διάκριση ανάμεσα στη θεραπεία και στον πειραματισμό είναι κρίσιμη. Ένας ασθενής μπορεί να αποδεχθεί μια θεραπεία με κινδύνους, εφόσον έχει ενημερωθεί και κατανοεί τον σκοπό της παρέμβασης. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχει συναινέσει σε οποιαδήποτε ερευνητική διαδικασία θεωρεί ο γιατρός πιθανώς ωφέλιμη. Στο Allan Memorial Institute, η ασαφής διάκριση ανάμεσα στην περίθαλψη και την πειραματική έρευνα έκανε ακόμη δυσκολότερο για τους ασθενείς να γνωρίζουν τι ακριβώς συνέβαινε.
Η κληρονομιά της υπόθεσης δεν περιορίζεται στην ιστορία της ψυχιατρικής. Αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα στη συζήτηση για τα όρια της ιατρικής έρευνας, την προστασία ευάλωτων ασθενών και την ανάγκη ουσιαστικής ενημερωμένης συναίνεσης. Η επιστημονική πρόοδος δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο από τις θεωρητικές δυνατότητες μιας μεθόδου ή από τις προθέσεις εκείνου που την εφαρμόζει. Πρέπει να εξετάζεται και μέσα από τις πραγματικές συνέπειές της στους ανθρώπους που συμμετέχουν σε αυτήν.
Η σύνδεση με το MKUltra έχει συχνά δημιουργήσει την εικόνα ενός προγράμματος που επιδίωκε να ανακαλύψει έναν τρόπο πλήρους ελέγχου της ανθρώπινης συνείδησης. Ωστόσο, δεν υπάρχουν αξιόπιστες αποδείξεις ότι οι τεχνικές του Cameron επέτρεψαν τη δημιουργία μιας νέας προσωπικότητας κατά παραγγελία ή τη μετατροπή ενός ανθρώπου σε κάποιον που υπακούει μηχανικά σε εντολές. Εκείνο που τεκμηριώνεται είναι η προσπάθεια να χρησιμοποιηθούν η φαρμακευτική καταστολή, η αισθητηριακή απομόνωση, η επανάληψη ηχητικών μηνυμάτων και η έντονη ηλεκτροσπασμοθεραπεία για να μεταβληθεί η ψυχική κατάσταση ασθενών, χωρίς επαρκή γνώση των ορίων και των συνεπειών.
Αυτός ο διαχωρισμός έχει σημασία. Η ιδέα του απόλυτου ελέγχου του νου μπορεί εύκολα να μετατρέψει μια πραγματική ιστορική υπόθεση σε μύθο που δεν ανταποκρίνεται στα διαθέσιμα στοιχεία. Το γεγονός ότι οι τεχνικές απέτυχαν να επιτύχουν τον φιλόδοξο στόχο της ανακατασκευής της προσωπικότητας δεν τις καθιστά λιγότερο σοβαρές. Αντίθετα, αναδεικνύει το πραγματικό πρόβλημα, οι ασθενείς μπορούσαν να υποστούν εκτεταμένες και μακροχρόνιες βλάβες, ακόμη κι όταν ο επιδιωκόμενος στόχος δεν επιτυγχανόταν.
Η σύγχρονη βιοηθική δίνει έμφαση στην αυτονομία του ασθενούς, στην προστασία της σωματικής και ψυχικής ακεραιότητας, στην αναλογικότητα των παρεμβάσεων και στην αποφυγή περιττής βλάβης. Αυτές οι αρχές δεν είναι απλώς γραφειοκρατικές προϋποθέσεις. Είναι οι εγγυήσεις που διαχωρίζουν την επιστημονική έρευνα από την αυθαίρετη άσκηση εξουσίας πάνω στον άνθρωπο.
Η επιθυμία να απαλλαγεί κάποιος από μια επώδυνη ανάμνηση ή από μια ψυχική διαταραχή δεν σημαίνει ότι επιθυμεί να χάσει την προσωπική του ιστορία. Η ανακούφιση από τον πόνο δεν ταυτίζεται με την εξάλειψη της μνήμης, όπως και η αλλαγή μιας συμπεριφοράς δεν απαιτεί την καταστροφή της προσωπικότητας.
Ο Donald Ewen Cameron πίστευε ότι ο ανθρώπινος νους μπορούσε να αποδομηθεί και στη συνέχεια να αναδιοργανωθεί, σαν να ήταν ένα σύστημα του οποίου οι δυσλειτουργίες μπορούσαν να διαγραφούν και να αντικατασταθούν από νέα πρότυπα σκέψης και συμπεριφοράς. Στην πράξη, όμως, η προσπάθεια αυτή δεν οδήγησε στην ελεγχόμενη ανακατασκευή της ανθρώπινης προσωπικότητας.
Για αρκετούς ασθενείς, το αποτέλεσμα ήταν απώλεια μνήμης, ψυχική αποδιοργάνωση και μακροχρόνιες δυσκολίες. Η μυστική χρηματοδότηση μέρους των ερευνών του από τη CIA προσθέτει μια ακόμη σκοτεινή διάσταση, χωρίς να αποδεικνύει ότι αναπτύχθηκε αποτελεσματική τεχνική ελέγχου του νου.
Το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι το αν μπορούμε να αλλάξουμε ριζικά έναν άνθρωπο, αλλά το ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίσει ότι πρέπει να το κάνει.
Οι ασθενείς του Cameron δεν ήταν αφηρημένα πειραματικά συστήματα. Ήταν άνθρωποι με αναμνήσεις, σχέσεις, φόβους και προσωπικές ιστορίες, οι οποίοι εμπιστεύτηκαν έναν θεσμό που υποτίθεται ότι θα τους βοηθούσε. Η προσπάθεια να δημιουργηθεί ένας διαφορετικός άνθρωπος μπορεί να καταλήξει στην καταστροφή εκείνου που ήδη υπάρχει.
Βιβλιογραφία και πηγές
1. Cooper, George T. H. (1986). Opinion Regarding Canadian Government Funding of the Allan Memorial Institute in the 1950’s and 1960’s. Department of Justice, Government of Canada.
Επίσημη καναδική έκθεση που εξετάζει τις ψυχιατρικές διαδικασίες στο Allan Memorial Institute από το 1948 έως το 1964, τις μεθόδους depatterning και psychic driving, την απώλεια μνήμης, τη συναίνεση των ασθενών και τη σύνδεση με τη CIA. Αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πηγές για το άρθρο.
2. Torbay, Jordan (2023). “The Work of Donald Ewen Cameron: From Psychic Driving to MK Ultra.” History of Psychiatry, 34(3), 320–330.
Ακαδημαϊκή μελέτη που εξετάζει την επιστημονική πορεία του Cameron, την εξέλιξη των μεθόδων του και τη σχέση τους με το πρόγραμμα MKUltra. Ιδιαίτερα χρήσιμη για τη διάκριση ανάμεσα στην προγενέστερη ερευνητική δραστηριότητα του Cameron και στη μεταγενέστερη χρηματοδότηση μέσω ενδιάμεσων φορέων.
3. U.S. Senate – Select Committee on Intelligence (1977). Project MKULTRA, the CIA’s Program of Research in Behavioral Modification. Joint Hearing, August 3, 1977.
Τα πρακτικά της ακρόασης του αμερικανικού Κογκρέσου σχετικά με το MKUltra. Περιλαμβάνουν καταθέσεις πρώην στελεχών της CIA και στοιχεία για τον τρόπο με τον οποίο χρηματοδοτούνταν ερευνητικά προγράμματα μέσω της Society for the Investigation of Human Ecology.
4. Orlikow v. United States, 682 F. Supp. 77 (D.D.C. 1988).
Δικαστική υπόθεση που αφορούσε πρώην ασθενείς του Cameron και τις αξιώσεις τους σχετικά με τις επιπτώσεις των πειραματικών διαδικασιών και τη χρηματοδότηση από τη CIA. Περιλαμβάνει αναλυτικά στοιχεία για τις καταγγελίες των ασθενών, τις θεραπείες που αναφέρθηκαν και τα ζητήματα που εξετάστηκαν από το δικαστήριο. Χρειάζεται να διαβάζεται ως δικαστικό έγγραφο με συγκεκριμένο δικονομικό πλαίσιο και όχι ως συνολική τελεσίδικη επιβεβαίωση κάθε ισχυρισμού.
5. World Medical Association (1948). Declaration of Geneva.
Η Διακήρυξη της Γενεύης, η οποία υιοθετήθηκε το 1948, αποτελεί βασικό κείμενο της σύγχρονης ιατρικής δεοντολογίας. Είναι χρήσιμη για το πλαίσιο της επαγγελματικής ευθύνης των γιατρών και της προστασίας των ασθενών.
6. U.S. Department of Health and Human Services – Office for Human Research Protections. 45 CFR 46 FAQs – Historical Basis for Human Research Regulations.
Επίσημη ενημερωτική πηγή για την ιστορική σημασία του Κώδικα της Νυρεμβέργης του 1947 και την εξέλιξη των κανόνων προστασίας των ανθρώπων που συμμετέχουν σε επιστημονικές έρευνες.
