Ο Κίτρινος Βασιλιάς: Η απαγορευμένη γνώση, η Καρκόζα και η λογοτεχνική οντότητα που αρνήθηκε να πεθάνει

Ο Κίτρινος Βασιλιάς: Η απαγορευμένη γνώση, η Καρκόζα και η λογοτεχνική οντότητα που αρνήθηκε να πεθάνει

Υπάρχουν ορισμένες μορφές της λογοτεχνίας που ξεφεύγουν από τα όρια της μυθοπλασίας και αποκτούν μια σχεδόν αυτόνομη ύπαρξη μέσα στη συλλογική φαντασία. Χαρακτήρες, τόποι και ιδέες που γεννήθηκαν στις σελίδες ενός βιβλίου αλλά σταδιακά μετατράπηκαν σε σύμβολα, σε πολιτισμικά αρχέτυπα και σε αντικείμενα διαρκούς ερμηνείας. Ο Δράκουλας, ο Φρανκενστάιν και ο Κθούλου αποτελούν ίσως τα πιο γνωστά παραδείγματα. Ωστόσο, ανάμεσα σε όλες αυτές τις μορφές υπάρχει μια παρουσία πολύ πιο αινιγματική, πολύ λιγότερο κατανοητή και ίσως πολύ πιο τρομακτική. Πρόκειται για τον μυστηριώδη “Κίτρινο Βασιλιά”, τον  “The King in Yellow”, μια οντότητα που εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα συνεχίζει να στοιχειώνει τη λογοτεχνία, την ποπ κουλτούρα και τις πιο σκοτεινές γωνιές της ανθρώπινης φαντασίας.

Η πρώτη εμφάνιση του Κίτρινου Βασιλιά πραγματοποιήθηκε το 1895 μέσα από το βιβλίο «The King in Yellow» του Αμερικανού συγγραφέα Robert W. Chambers. Εκείνο που καθιστά το έργο αυτό τόσο ξεχωριστό δεν είναι μόνο η ατμόσφαιρα τρόμου που δημιουργεί, αλλά κυρίως ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζει το κεντρικό του μυστήριο. Σε αντίθεση με τις περισσότερες αφηγήσεις υπερφυσικού τρόμου της εποχής, ο Chambers δεν προσφέρει σαφείς εξηγήσεις. Αντί να αποκαλύψει τη φύση της απειλής, επιλέγει να την καλύψει με στρώματα αβεβαιότητας, υπονοούμενων και συμβολισμών. Ο αναγνώστης δεν μαθαίνει ποτέ τι ακριβώς είναι ο Κίτρινος Βασιλιάς. Είναι άνθρωπος; Είναι θεότητα; Είναι κάποιο εξωδιάστατο ον; Είναι ένας μύθος; Ή μήπως δεν πρόκειται για πρόσωπο αλλά για μια ιδέα;

Στο επίκεντρο των ιστοριών βρίσκεται ένα απαγορευμένο θεατρικό έργο, το οποίο φέρει τον ίδιο τίτλο με το βιβλίο. Οι χαρακτήρες που έρχονται σε επαφή με το έργο και διαβάζουν τη δεύτερη πράξη του φαίνεται να οδηγούνται στην παράνοια, στην απώλεια της ταυτότητάς τους ή σε μια τρομακτική αποκάλυψη της πραγματικότητας. Το θεατρικό αυτό έργο δεν παρουσιάζεται ποτέ ολόκληρο στον αναγνώστη. Αντίθετα, εμφανίζεται μέσα από αποσπάσματα και αναφορές, αφήνοντας την αίσθηση ότι πρόκειται για κάτι που δεν θα έπρεπε να διαβαστεί. Κάτι που περιέχει μια αλήθεια τόσο βαθιά και τόσο ξένη προς την ανθρώπινη αντίληψη ώστε η επαφή μαζί της να καθίσταται καταστροφική.

Η επιλογή αυτή του Chambers αποδείχθηκε εξαιρετικά σημαντική για την εξέλιξη της λογοτεχνίας τρόμου. Μέχρι τότε, οι περισσότεροι φόβοι μπορούσαν να περιγραφούν, να αντιμετωπιστούν ή έστω να οριστούν. Ο Κίτρινος Βασιλιάς, αντίθετα, δεν διαθέτει σταθερή μορφή. Είναι ένα κενό στο οποίο ο αναγνώστης προβάλλει τους δικούς του φόβους. Η απουσία σαφούς περιγραφής γίνεται το ίδιο το εργαλείο του τρόμου.

Οι ελάχιστες αναφορές που υπάρχουν για τη μορφή του είναι ιδιαίτερα παράξενες. Σε ορισμένα σημεία γίνεται λόγος για μια χλωμή, κουρελιασμένη μάσκα. Σε άλλα, ο Κίτρινος Βασιλιάς περιγράφεται ως το «Φάντασμα της Αλήθειας». Οι υπαινιγμοί αυτοί είναι αρκετοί για να δημιουργήσουν μια εικόνα αλλά όχι αρκετοί για να τη σταθεροποιήσουν.

Ίσως η πιο διάσημη σκηνή του μύθου είναι εκείνη στην οποία ένας χαρακτήρας προσπαθεί να αφαιρέσει τη μάσκα του Βασιλιά, μόνο και μόνο για να ανακαλύψει ότι δεν υπάρχει τίποτα από κάτω ή ότι η μάσκα και το πρόσωπο αποτελούν το ίδιο πράγμα. Η ιδέα αυτή έχει ερμηνευθεί με πολλούς τρόπους. Μπορεί να υποδηλώνει ότι ο Κίτρινος Βασιλιάς δεν διαθέτει πραγματική μορφή. Μπορεί να σημαίνει ότι η αλήθεια και η ψευδαίσθηση είναι αδιαχώριστες. Ή ίσως ότι πίσω από το προσωπείο της πραγματικότητας δεν υπάρχει τίποτα άλλο παρά το χάος.

Εξίσου σημαντική με τον ίδιο τον Βασιλιά είναι η μυστηριώδης πόλη με την οποία συνδέεται. Η Καρκόζα αποτελεί έναν από τους πιο παράξενους τόπους της λογοτεχνίας του φανταστικού. Δεν παρουσιάζεται ως μια συνηθισμένη πόλη αλλά ως μια τοποθεσία που φαίνεται να υπάρχει έξω από τον χώρο και τον χρόνο. Οι περιγραφές της παραπέμπουν σε ερειπωμένα παλάτια, νεκρές λίμνες και ουρανούς γεμάτους από παράξενους αστέρες. Η λίμνη Hali και οι Μαύροι Αστέρες αποτελούν μόνιμα στοιχεία της μυθολογίας της. Η Καρκόζα μοιάζει περισσότερο με μια κατάσταση ύπαρξης παρά με γεωγραφική τοποθεσία. Είναι ένας τόπος όπου οι φυσικοί νόμοι έχουν πάψει να ισχύουν και όπου η ανθρώπινη αντίληψη αδυνατεί να βρει σταθερά σημεία αναφοράς.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η Καρκόζα δεν γεννήθηκε απο τον Chambers. Η πρώτη της εμφάνιση εντοπίζεται σε έργα του Ambrose Bierce, ο οποίος χρησιμοποίησε το όνομα για να περιγράψει έναν μυστηριώδη τόπο. Ο Chambers δανείστηκε το όνομα και το μετέτρεψε σε θεμελιώδες στοιχείο της δικής του μυθολογίας. Αυτή η διαδικασία δανεισμού και μετασχηματισμού αποτελεί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της εξέλιξης του Κίτρινου Βασιλιά. Η μορφή του δεν δημιουργήθηκε από έναν μόνο συγγραφέα αλλά προέκυψε μέσα από μια αλυσίδα επιρροών, επανερμηνειών και προσθηκών που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο περίπλοκη όταν η μυθολογία του Κίτρινου Βασιλιά συνδέθηκε με τον Hastur. Αρχικά, ο Hastur δεν ήταν θεότητα ούτε κάποια κοσμική απειλή. Στα έργα του Bierce εμφανιζόταν ως όνομα τόπου ή οντότητας χωρίς ιδιαίτερη ανάπτυξη. Με την πάροδο των δεκαετιών όμως, και ιδιαίτερα μέσα από τα έργα του H. P. Lovecraft και αργότερα του August Derleth, ο Hastur μετατράπηκε σε ένα από τα κεντρικά πρόσωπα του λεγόμενου Μύθου του Κθούλου. Σταδιακά, οι δύο μορφές συγχωνεύθηκαν. Για πολλούς αναγνώστες του 20ού αιώνα, ο Hastur και ο Κίτρινος Βασιλιάς έγιναν το ίδιο πράγμα. Ωστόσο, η σύνδεση αυτή δεν υπήρχε στο αρχικό όραμα του Chambers. Πρόκειται για μια μεταγενέστερη εξέλιξη, η οποία δείχνει πώς οι λογοτεχνικοί μύθοι μπορούν να μεταλλάσσονται καθώς περνούν από γενιά σε γενιά.

Η επιρροή του Κίτρινου Βασιλιά στον Lovecraft υπήρξε βαθιά, παρότι συχνά παραβλέπεται. Πολλές από τις ιδέες που αργότερα θα γίνονταν βασικά στοιχεία του κοσμικού τρόμου εμφανίζονται ήδη στον Chambers. Η έννοια της απαγορευμένης γνώσης, η επαφή με αλήθειες που ξεπερνούν την ανθρώπινη κατανόηση, η ύπαρξη εξωκοσμικών πραγματικοτήτων και η εύθραυστη φύση της ανθρώπινης λογικής αποτελούν κοινά σημεία ανάμεσα στους δύο συγγραφείς. Θα μπορούσε μάλιστα να υποστηριχθεί ότι χωρίς τον Κίτρινο Βασιλιά ίσως να μην υπήρχε ποτέ ο Κθούλου με τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα.

Παρά τις πολυάριθμες ερμηνείες, κανείς δεν έχει καταφέρει να ορίσει με βεβαιότητα τι αντιπροσωπεύει ο Κίτρινος Βασιλιάς. Μια από τις πιο διαδεδομένες θεωρίες τον αντιμετωπίζει ως εξωδιάστατη οντότητα, μια ύπαρξη τόσο ξένη προς την ανθρώπινη εμπειρία ώστε οποιαδήποτε προσπάθεια κατανόησής της οδηγεί αναπόφευκτα στην κατάρρευση της λογικής. Πρόκειται για μια ερμηνεία που ταιριάζει απόλυτα στο πλαίσιο του κοσμικού τρόμου, όπου ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με δυνάμεις αδιανόητα ανώτερες από τον ίδιο.

Άλλοι ερευνητές και μελετητές έχουν προτείνει μια περισσότερο φιλοσοφική προσέγγιση. Σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, ο Κίτρινος Βασιλιάς δεν είναι ον αλλά η ίδια η αλήθεια. Μια απόλυτη, γυμνή και αδιαμεσολάβητη αλήθεια για τη φύση του σύμπαντος. Η ανθρώπινη συνείδηση έχει εξελιχθεί μέσα σε ένα πλαίσιο ψευδαισθήσεων, συμβάσεων και νοητικών φίλτρων που της επιτρέπουν να λειτουργεί. Αν αυτά τα φίλτρα καταρρεύσουν και ο άνθρωπος αντικρίσει την πραγματικότητα όπως πραγματικά είναι, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η παράνοια. Ο Κίτρινος Βασιλιάς, σε αυτή την εκδοχή, δεν σκοτώνει. Αποκαλύπτει.

Υπάρχει επίσης η ερμηνεία που τον συνδέει με την παρακμή, τον θάνατο και την εντροπία. Το κίτρινο χρώμα στα τέλη του 19ου αιώνα συνδεόταν συχνά με την ασθένεια, την αποσύνθεση και την ηθική παρακμή. Ο Κίτρινος Βασιλιάς γίνεται έτσι μια προσωποποίηση της αναπόφευκτης φθοράς που περιμένει κάθε πολιτισμό. Η Καρκόζα δεν είναι απλώς μια πόλη αλλά το μέλλον όλων των πόλεων. Ένα μνημείο της αναπόφευκτης κατάρρευσης.

Ίσως όμως η πιο ενδιαφέρουσα και πιο σύγχρονη ανάγνωση του μύθου να είναι εκείνη που τον αντιμετωπίζει ως πληροφοριακή οντότητα. Στον 21ο αιώνα, η ιδέα αυτή αποκτά μια σχεδόν προφητική διάσταση. Τι θα συνέβαινε αν ο Κίτρινος Βασιλιάς δεν ήταν άνθρωπος ούτε θεός αλλά πληροφορία; Τι θα συνέβαινε αν το θεατρικό έργο αποτελούσε έναν φορέα μετάδοσης, έναν νοητικό ιό που μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η συνείδηση; Η σκέψη αυτή προηγήθηκε κατά περισσότερο από έναν αιώνα εννοιών όπως τα memes, οι πληροφοριακοί ιοί, τα cognitohazards και οι αφηγήσεις όπου η ίδια η γνώση μπορεί να είναι επικίνδυνη. Ο Chambers, ίσως χωρίς να το γνωρίζει, δημιούργησε ένα από τα πρώτα παραδείγματα αυτού που σήμερα θα αποκαλούσαμε «μολυσματική πληροφορία».

Η σύγχρονη αναβίωση του ενδιαφέροντος για τον Κίτρινο Βασιλιά οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην πρώτη σεζόν της σειράς «True Detective». Αν και η σειρά δεν ακολουθεί πιστά τη μυθολογία του Chambers, αξιοποιεί ονόματα όπως η Καρκόζα και ο Κίτρινος Βασιλιάς για να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα μυστηρίου και υπαρξιακού τρόμου. Για μια νέα γενιά θεατών, η σειρά λειτούργησε ως πύλη εισόδου σε έναν λογοτεχνικό κόσμο που παρέμενε σχετικά άγνωστος έξω από τους κύκλους των φίλων του τρόμου.

Ίσως τελικά το μεγαλύτερο επίτευγμα του Robert W. Chambers να ήταν ότι δημιούργησε έναν μύθο ο οποίος αρνείται πεισματικά να αποκτήσει οριστική μορφή. Κάθε προσπάθεια εξήγησης του Κίτρινου Βασιλιά αποτυγχάνει επειδή ακριβώς η ουσία του βρίσκεται στην ασάφεια. Δεν είναι ένα τέρας που μπορεί να σκοτωθεί, ούτε ένας δαίμονας που μπορεί να εξορκιστεί. Είναι μια σκιά που κινείται στα όρια της αντίληψης, μια υπόνοια ότι πίσω από την πραγματικότητα υπάρχει κάτι άλλο. Κάτι αρχαιότερο, μεγαλύτερο και βαθύτερο από οτιδήποτε μπορεί να συλλάβει ο ανθρώπινος νους.

Περισσότερο από εκατόν τριάντα χρόνια μετά τη δημιουργία του, ο Κίτρινος Βασιλιάς εξακολουθεί να μας κοιτάζει μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου που ποτέ δεν αποκαλύπτει τα μυστικά του. Ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που επιβίωσε όταν τόσοι άλλοι λογοτεχνικοί τρόμοι ξεχάστηκαν. Δεν προσφέρει απαντήσεις. Προσφέρει ερωτήματα. Και ορισμένες φορές, τα ερωτήματα είναι πολύ πιο ανησυχητικά από τις απαντήσεις.