Jaron Lanier, ο άνθρωπος που οραματίστηκε το μέλλον και μας προειδοποίησε για αυτό.
Jaron Lanier, ο άνθρωπος που οραματίστηκε το μέλλον και μας προειδοποίησε για αυτό.
Στην κοιλάδα της Silicon Valley, ανάμεσα στα γυάλινα campus των μεγάλων εταιρειών, υπάρχει μια φιγούρα που δεν ταιριάζει με τα στερεότυπα του “tech guru”. Μακριά μαλλιά, ήρεμη φωνή, μουσικός με πάθος για παράξενα όργανα, αλλά και ένας από τους ανθρώπους που διαμόρφωσαν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την τεχνολογία.
Ο Jaron Lanier δεν είναι απλώς ένας προγραμματιστής ή επιστήμονας, είναι ένας από τους πατέρες της εικονικής πραγματικότητας (Virtual Reality) και ταυτόχρονα ένας από τους πιο καυστικούς επικριτές της Silicon Valley, του ίδιου κόσμου που βοήθησε να δημιουργηθεί.
Ο Jaron Lanier γεννήθηκε το 1960 στη Νέα Υόρκη, παιδί μιας οικογένειας με έντονα καλλιτεχνικές και φιλοσοφικές ρίζες. Ο πατέρας του, Βίκτωρ, ήταν ζωγράφος και αρχιτέκτονας, ενώ η μητέρα του, Ellery, ήταν πιανίστρια. Μεγάλωσε στο Νέο Μεξικό, σ’ ένα περιβάλλον απομονωμένο αλλά πλούσιο σε φαντασία.
Από μικρός έδειξε μια σχεδόν εμμονική περιέργεια για το πώς λειτουργούν τα πράγματα και κυρίως, πώς συνδυάζονται τέχνη και τεχνολογία. Έφτιαχνε όργανα, ζωγράφιζε, προγραμμάτιζε και στα εφηβικά του χρόνια, αυτοδίδακτος, άρχισε να γράφει κώδικα.
Όταν έχασε τη μητέρα του σε τροχαίο, ο Lanier αποσύρθηκε προσωρινά στον κόσμο του, αλλά βρήκε παρηγοριά στη μουσική και στα πρώτα προσωπικά του πειράματα με υπολογιστές. Αυτή η εσωτερική ενέργεια, ανάμεσα στη δημιουργία και τη θλίψη, φαίνεται να καθόρισε όλη του τη ζωή, ο Lanier είναι εξίσου ποιητής και προγραμματιστής, μουσικός και μαθηματικός, φιλόσοφος και hacker.
Η γέννηση της εικονικής πραγματικότητας
Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, ο Lanier εργάστηκε στο Atari Research Lab, όπου ξεκίνησε να πειραματίζεται με την ιδέα της εικονικής αναπαράστασης του εαυτού μας σε ψηφιακό χώρο.
Το 1983 ίδρυσε τη VPL Research, την πρώτη εταιρεία στον κόσμο που εμπορεύθηκε συστήματα εικονικής πραγματικότητας. Δημιούργησε τα πρώτα “DataGloves” και “EyePhones” (ναι, το όνομα προϋπήρχε του iPhone της Apple), δηλαδή τις πρώτες συσκευές που επέτρεπαν στον χρήστη να εισέλθει μέσα σε έναν ψηφιακό κόσμο, να κινείται και να αλληλεπιδρά.
Αυτό που σήμερα θεωρούμε δεδομένο τα headset VR, τα motion sensors, τα avatar οφείλει πολλά στη φαντασία του Jaron Lanier. Ήταν αυτός που επινοεί τον όρο “Virtual Reality”, κάνοντας το όραμά του πραγματικότητα, να επεκτείνει την ανθρώπινη εμπειρία μέσα από την τεχνολογία, χωρίς να τη χάνει.
Η VPL συνεργάστηκε με πανεπιστήμια, στρατιωτικά προγράμματα, ακόμα και καλλιτέχνες, ωστόσο η τεχνολογία της εποχής δεν μπορούσε να υποστηρίξει το όραμά του. Η εταιρεία κατέρρευσε οικονομικά στα μέσα της δεκαετίας του ’90, αλλά η ιδέα είχε ήδη ριζώσει.
Και σήμερα, δεκαετίες μετά, το VR που ζούμε μέσω Meta Quest, PlayStation VR ή Apple Vision Pro, είναι άμεσος απόγονος των πρώτων του πρωτοτύπων.
Ένας μουσικός ανάμεσα στους μηχανικούς
Ο Lanier δεν έπαψε ποτέ να βλέπει τη μουσική ως μια μορφή τεχνολογίας και την τεχνολογία ως μια μορφή μουσικής.
Παίζει περισσότερα από εκατό διαφορετικά μουσικά όργανα, από σιτάρ μέχρι φλάουτο της Παπούα Νέας Γουινέας, και έχει κυκλοφωρήσει δίσκους όπου συνδυάζει παραδοσιακούς ήχους με ψηφιακή σύνθεση.
Η μουσική του είναι πειραματική αλλά και πνευματική ένας διάλογος ανάμεσα στην ανθρώπινη ανάσα και τον αλγόριθμο. Στο βλέμμα του Lanier, κάθε σύστημα πληροφορίας ακόμη και ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι μια μορφή ορχήστρας.
Έχει συνεργαστεί με μουσικούς όπως ο Philip Glass και έχει δώσει διαλέξεις όπου παίζει μουσική για να εξηγήσει την αρχιτεκτονική της πληροφορίας.
Για τον ίδιο, η μουσική είναι αντίδοτο στην αποξένωση που προκαλεί η τεχνολογία: ένας τρόπος να θυμόμαστε ότι η δημιουργικότητα παραμένει ανθρώπινη, ακόμη κι όταν μετατρέπεται σε δεδομένα.
Η φιλοσοφία του “ανθρώπινου” ψηφιακού κόσμου
Από τη δεκαετία του 2000, ο Lanier άρχισε να γίνεται γνωστός όχι τόσο για τις εφευρέσεις του, αλλά για τη σκληρή του κριτική απέναντι στην ίδια τη Silicon Valley.
Στα βιβλία του όπως You Are Not a Gadget (2010), Who Owns the Future? (2013) και Ten Arguments for Deleting Your Social Media Accounts Right Now (2018) προειδοποιεί για έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος χάνει τη μοναδικότητά του, καθώς μετατρέπεται σε απλό “προφίλ”, “δεδομένο”, “προϊόν”.
Ο Lanier υποστηρίζει ότι η σημερινή ψηφιακή οικονομία βασίζεται σε ένα “βιομηχανικό σύστημα εκμετάλλευσης των δεδομένων”.
Οι μεγάλες εταιρείες συλλέγουν τις προσωπικές μας πληροφορίες, τις μετατρέπουν σε προγνωστικά μοντέλα και τις πουλούν για να επηρεάσουν τη συμπεριφορά μας από τις αγορές έως τις πολιτικές μας απόψεις.
Αυτό που ονομάζει “behavior modification empires” δεν είναι υπερβολή, σύμφωνα με τον Lanier, το Facebook, η Google και τα παρόμοια δίκτυα δεν είναι ουδέτερα μέσα επικοινωνίας, αλλά εργαλεία χειραγώγησης.
Κάθε like, κάθε pause σε ένα βίντεο, κάθε micro-reaction είναι δεδομένα που μεταφράζονται σε πιθανότητα και από πιθανότητα σε κέρδος.
Ο άνθρωπος εναντίον του αλγορίθμου
Εκεί που οι περισσότεροι βλέπουν τεχνολογική πρόοδο, ο Lanier βλέπει μια μετατόπιση της εξουσίας από τον άνθρωπο στις μηχανές όχι με τη μορφή μιας εξεγερμένης AI, αλλά με τη μορφή της λογικής του κέρδους που λειτουργεί αυτόματα.
Οι αλγόριθμοι δεν ξέρουν τι είναι καλό ή κακό. Μαθαίνουν μόνο τι δουλεύει και αυτό που δουλεύει είναι ό,τι κρατάει τον άνθρωπο κολλημένο στην οθόνη.
Στο βιβλίο του You Are Not a Gadget (2010) γράφει:
«Όσο περισσότερο ενισχύουμε τα συστήματα που βασίζονται σε στατιστικά μοτίβα, τόσο περισσότερο χάνουμε τη φωνή μας ως άτομα.»
Και συνεχίζει:
«Ο άνθρωπος γίνεται δεδομένο. Κι όταν όλα γίνουν δεδομένα, τότε η έννοια της εμπειρίας εξαφανίζεται.»
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Lanier είναι τεχνοφοβικός. Αντιθέτως πιστεύει βαθιά στην ενσυναίσθηση της τεχνολογίας, στην ιδέα ότι μπορούμε να δημιουργήσουμε συστήματα που ενισχύουν τη δημιουργικότητα αντί να την εκμεταλλεύονται.
Απλώς απαιτεί κάτι που η Silicon Valley συχνά ξεχνά την ηθική.
Η κριτική του στην οικονομία της προσοχής
Ένα από τα πιο γνωστά του επιχειρήματα είναι ότι το διαδίκτυο, όπως το γνωρίζουμε, είναι δομικά ελαττωματικό, γιατί βασίζεται στην προσοχή ως προϊόν. Οι πλατφόρμες δεν προσφέρουν δωρεάν υπηρεσίες απλώς εμείς είμαστε το προϊόν.
Ο Lanier προτείνει ένα εναλλακτικό μοντέλο, κάθε φορά που κάποια πλατφόρμα ή a.i. χρησιμοποιεί τα δεδομένα μας για να παραγάγει αξία, ο δημιουργός ο άνθρωπος πίσω από τα δεδομένα θα πρέπει να ανταμείβεται.
Το ονομάζει “data dignity economy” μια οικονομία αξιοπρέπειας των δεδομένων.
Στο όραμά του, η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να συνυπάρχει με τον άνθρωπο, αν αναγνωρίζει την πηγή της γνώσης της, τον ίδιο τον άνθρωπο.
Η παρουσία του στα μεγάλα τεχνολογικά ιδρύματα
Ο Jaron Lanier εργάστηκε σε πολλούς τεχνολογικούς κολοσσούς, συμπεριλαμβανομένης της Microsoft, όπου έχει διατελέσει ως ερευνητής και Chief Scientist στο Microsoft Research.
Παράλληλα, έχει διδάξει σε πανεπιστήμια όπως Stanford, Columbia και Yale, και έχει μιλήσει στα μεγαλύτερα συνέδρια τεχνολογίας και φιλοσοφίας στον κόσμο από το TED μέχρι το World Economic Forum.
Όμως, σε κάθε του δημόσια εμφάνιση, δεν διστάζει να υπενθυμίζει πως “η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη” και ότι αν δεν προσέξουμε, θα μας προσδιορίσει εκείνη.
Ο στοχαστής που θυμίζει προφήτη
Υπάρχει κάτι σχεδόν προφητικό στον τρόπο που μιλά ο Lanier. Ενώ άλλοι στην Silicon Valley μιλούν για το “επόμενο μεγάλο πράγμα”, εκείνος μιλά για το επόμενο μεγάλο λάθος.
Προειδοποιεί ότι η εξάρτηση από τη μηχανική νοημοσύνη, χωρίς κατανόηση των ανθρώπινων συνεπειών, μπορεί να οδηγήσει σε αποπροσωποποίηση, σε έναν κόσμο όπου η συνείδηση γίνεται “noise” και η δημιουργικότητα αντικαθίσταται από ανακύκλωση δεδομένων.
Όπως έγραψε χαρακτηριστικά:
«Αν το σύμπαν της πληροφορίας δεν κρατήσει χώρο για τη μοναδικότητα του ατόμου, τότε θα είναι ένα ψεύτικο σύμπαν.»
Η φιλοσοφία του μέλλοντος
Στο τέλος, ο Lanier δεν είναι απλώς ένας τεχνολόγος. Είναι ένας υπερασπιστής της ανθρώπινης εμπειρίας. Πιστεύει ότι η τεχνολογία μπορεί να απελευθερώσει τον άνθρωπο αλλά μόνο αν σχεδιάζεται με επίγνωση, με καλλιτεχνική και ηθική πρόθεση.
Στην ουσία του, ο Lanier είναι ανθρωπιστής μέσα σε μια εποχή αλγορίθμων. Για εκείνον, η ερώτηση δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη θα ξεπεράσει τον άνθρωπο.
Η ερώτηση είναι αν ο άνθρωπος θα θυμάται ακόμη γιατί δημιουργεί.
Ο αναλογικός προφήτης του ψηφιακού κόσμου
Σήμερα, ο Jaron Lanier συνεχίζει να γράφει, να δίνει διαλέξεις και να συνθέτει μουσική. Αντιπροσωπεύει κάτι σπάνιο, τη φωνή ενός δημιουργού που στάθηκε μπροστά στο μέλλον, το διαμόρφωσε και μετά έκανε ένα βήμα πίσω για να το κοιτάξει κριτικά.
Σε μια εποχή όπου η Silicon Valley λατρεύει την ταχύτητα, ο Lanier θυμίζει κάτι απλό, ότι η πρόοδος χωρίς αυτογνωσία δεν είναι πρόοδος, και ότι πίσω από κάθε byte, πίσω από κάθε αλγόριθμο, υπάρχει πάντα μια ανθρώπινη ανάσα.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο βαθύ του μήνυμα, ότι το μέλλον δεν θα το φτιάξουν οι μηχανές, αλλά οι άνθρωποι που θα θυμηθούν πως είναι άνθρωποι.
