O Boris Hagelin η M-209 και μια υποκλοπή δεκαετιών που διαμόρφωσε την κατασκοπευτική νίκη του αιώνα.

O Boris Hagelin η M-209 και μια υποκλοπή δεκαετιών που διαμόρφωσε την κατασκοπευτική νίκη ενός αιώνα.

Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία ακόμα είχε υφή μετάλλου και ήχο μηχανής, οι απαρχές της κρυπτογραφίας δεν βρίσκονταν σε γραμμές κώδικα ή οθόνες, αλλά σε κιβώτια με ροτορες, δοντάκια και καλωδιώσεις που θύμιζαν έναν μικρό αναλογικό κόσμο με τους δικούς του νόμους. Είναι ένας κόσμος που δεν έχει χαθεί πλήρως απλώς μεταμορφώθηκε. Και μέσα σε αυτόν τον κόσμο, το όνομα Boris Hagelin έπαιξε ρόλο θεμελιακό όχι μόνο τεχνολογικά, αλλά και πολιτικά, σε μια ιστορία που αργότερα θα συναντούσε το σημείο μη επιστροφής, το περίφημο Rubicon.

Ο Hagelin γεννήθηκε το 1892, κοντά στο Μπακού, σε μια περιοχή που τότε έβραζε από πετρέλαιο, παγκόσμιες διεκδικήσεις και τεχνολογικές προσδοκίες. Μεγάλωσε στη Σουηδία, μέσα σε ένα περιβάλλον όπου η μηχανολογία είχε αποδοχή και κύρος. Από νωρίς βρήκε ενδιαφέρον όχι απλώς στη δημιουργία μηχανών, αλλά στη δημιουργία μηχανισμών που μπορούσαν να παράγουν μυστικότητα. Ήταν μια επιλογή που μπορεί αρχικά να φαινόταν τεχνική, αλλά τελικά τον οδήγησε σε έναν χώρο όπου τα γρανάζια συναντούν τη γεωπολιτική.

Ο δρόμος του τον έφερε στην εταιρεία Cryptograph, την οποία είχε ιδρύσει ο επίσης οραματιστής Arvid Damm. Ο Damm είχε συλλάβει την ιδέα ροτορικών μηχανών κρυπτογράφησης, με μια αισθητική που έμοιαζε ταυτόχρονα επιστημονική και σχεδόν χειροποίητη. Μετά τον θάνατο του Damm, ο Hagelin ανέλαβε την πορεία της εταιρείας και συνέχισε να εξελίσσει τις ιδέες των ροτορικών συστημάτων, προσθέτοντας δικούς του μηχανισμούς, λεπτομέρειες και δομές που θα έφερναν τελικά τις συσκευές του σε παγκόσμια χρήση.

Η πιο χαρακτηριστική στιγμή σε αυτήν την πορεία ήταν η ανάπτυξη της M-209, μιας μηχανής που σήμερα μοιάζει με περίτεχνο μηχανισμό μουσικού κουτιού, αλλά τότε ήταν τεχνολογικό όπλο. Η M-209 προήλθε από προηγούμενα σχέδιά του (C-36, C-38) και διατήρησε το βασικό χαρακτηριστικό που έκανε τις μηχανές του Hagelin τόσο δημοφιλείς, ήταν φορητές, αξιόπιστες, και μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στο πεδίο χωρίς ηλεκτρική τροφοδοσία. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αυτή η απλότητα και η μηχανική ευελιξία έγιναν ατού. Οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθέτησαν τη M-209 ως βασική συσκευή κρυπτογραφημένων επικοινωνιών σε τακτικό επίπεδο και παρήγαγαν περισσότερες από 140.000 μονάδες.

Η επιτυχία της M-209 δεν ήταν μόνο τεχνική. Ήταν και οικονομική. Ο Hagelin έγινε ένας από τους πιο σημαντικούς ανθρώπους της κρυπτογραφίας, σε μια εποχή που το πεδίο αυτό δεν είχε ακόμη τη λάμψη που απέκτησε αργότερα. Μετά τον πόλεμο, μετακόμισε στην Ελβετία, ένα μέρος όπου η ουδετερότητα δεν ήταν απλώς γεωπολιτική στάση αλλά και εμπορικό πλεονέκτημα. Εκεί ίδρυσε, το 1952, την Crypto AG μια εταιρεία που έμελλε να γίνει σχεδόν συνώνυμη με ασφαλή επικοινωνία για κράτη σε όλο τον κόσμο.

Και εκεί ακριβώς αρχίζει η μετάβαση της ιστορίας από την αναλογική μηχανική στη γεωπολιτική μηχανική. Η Crypto AG, χάρη στην ελβετική της έδρα και την τεχνολογική της ποιότητα, κατάφερε να γίνει προμηθευτής συστημάτων κρυπτογράφησης για δεκάδες κυβερνήσεις. Για πολλές χώρες, η αγορά μιας συσκευής της Crypto AG ισοδυναμούσε με αγορά ασφαλείας και αξιοπιστίας σαν να προμηθεύονταν ένα τεχνολογικό χρηματοκιβώτιο.

Αλλά μέσα σε αυτή την εικόνα, υπήρχε μια λεπτή ρωγμή. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, η CIA και η δυτικογερμανική BND είδαν στην Crypto AG μια μοναδική στρατηγική ευκαιρία. Δεν αρκούσε να συλλέγουν πληροφορίες με παραδοσιακά μέσα. Αν ήλεγχαν την ίδια την πηγή της κρυπτογράφησης, τότε ολόκληρο το σύστημα διεθνούς επικοινωνίας θα μπορούσε να γίνει διαφανές για αυτούς.

Το 1970, μετά από μυστικές διαπραγματεύσεις, συναντήσεις και συμφωνίες που δεν είχαν καμία επιθυμία να καταγραφούν δημόσια, οι δύο υπηρεσίες αγόρασαν από κοινού την Crypto AG. Η επιχείρηση είχε δύο ονόματα, πρώτα “Thesaurus”, αργότερα “Rubicon”. Το δεύτερο όνομα έχει μια φυσική συμβολική φόρτιση, το πέρασμα του Ρουβίκωνα είναι η στιγμή που δεν υπάρχει επιστροφή. Και πράγματι, από εκείνη τη στιγμή, η Crypto AG δεν ήταν πια μια ουδέτερη ελβετική εταιρεία, ήταν ένα εργαλείο πληροφοριακού ελέγχου.

Το σχέδιο ήταν απλό στη σύλληψη, δύσκολο στην υλοποίηση, αλλά τελικά εξαιρετικά αποτελεσματικό. Τα κρυπτοσυστήματα που πωλούνταν σε συμμαχικές χώρες ήταν όντως ασφαλή. Αυτά που πωλούνταν σε άλλες χώρες, από την Λατινική Αμερική μέχρι τη Μέση Ανατολή και την Ασία, είχαν σχεδιαστική αδυναμία στο επίπεδο του αλγορίθμου ή της υλοποίησης. Μια αδυναμία που έμοιαζε στα μάτια του πελάτη σαν μέρος του συστήματος. Στην πραγματικότητα ήταν μια πίσω πόρτα που επέτρεπε στις υπηρεσίες να αποκρυπτογραφούν τα μηνύματα σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.

Η επιχείρηση αυτή λειτουργούσε για δεκαετίες. Σύμφωνα με αναλύσεις που προέκυψαν αργότερα όταν αποκαλύφθηκε το Rubicon, σε κάποιες περιόδους οι αμερικανικές υπηρεσίες μπορούσαν να διαβάζουν έως και το 96% των κρυπτογραφημένων επικοινωνιών που γίνονταν μέσω των συσκευών της Crypto AG. Αυτό το ποσοστό είναι σχεδόν αδιανόητο με τα σημερινά δεδομένα. Είναι σαν να είχε μια υπηρεσία πρόσβαση σε έναν αθέατο καθρέφτη που αντανακλούσε σχεδόν όλο τον παγκόσμιο διπλωματικό διάλογο.

Ο Hagelin έζησε αρκετά ώστε να δει τη μεταμόρφωση της εταιρείας του, αλλά οι λεπτομέρειες της μυστικής ιδιοκτησίας δεν έγιναν ποτέ δημόσιες όσο ήταν εν ζωή. Πέθανε το 1983. Η εταιρεία συνέχισε τη λειτουργία της για πολλές δεκαετίες ακόμη, παράγοντας ηλεκτρομηχανικές και αργότερα ηλεκτρονικές συσκευές που εξακολουθούσαν να θεωρούνται τεχνολογικά προηγμένες. Όμως πίσω από την τεχνική πρόοδο παρέμενε η ίδια βασική αρχή, υπήρχαν συσκευές πρώτης κατηγορίας που κατέληγαν στους συμμάχους των Η.Π.Α. και συσκευές με προγραμματισμένη αδυναμία που κατέληγαν στους αντιπάλους.

Για πολλές χώρες που τις χρησιμοποιούσαν, αυτό δεν ήταν απλώς ένα τεχνικό θέμα. Ήταν θέμα εθνικής στρατηγικής. Η κρυπτογράφηση είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα κράτος διαχειρίζεται τη μυστικότητα, και η μυστικότητα είναι θεμελιώδες στοιχείο της ισχύος του. Έτσι, οι συνέπειες του Rubicon δεν ήταν μόνο τεχνικές,  ήταν πολιτικές, στρατιωτικές και διπλωματικές.

Η αποκάλυψη ήρθε πολύ αργότερα. Το 2020, ερευνητές δημοσιογράφοι από τη Washington Post και άλλους οργανισμούς παρουσίασαν ντοκουμέντα και αναλύσεις που ξεδίπλωσαν μπροστά στο κοινό τη μυστική ιστορία των δεκαετιών. Η επιχείρηση χαρακτηρίστηκε “η κατασκοπευτική νίκη του αιώνα”. Και όχι άδικα. Σε μια εποχή όπου ο ψυχρός πόλεμος διαμόρφωνε κάθε πτυχή της διεθνούς πολιτικής, το να γνωρίζει μια υπηρεσία τι λένε μεταξύ τους οι κυβερνήσεις ήταν ένα όπλο ισχυρότερο από σχεδόν οποιοδήποτε υλικό μέσο.

Η Crypto AG σώπασε αθόρυβα τα επόμενα χρόνια. Επίσημα τερμάτισε τη λειτουργία της το 2018. Αλλά η κληρονομιά της παραμένει, σαν υπενθύμιση ότι η τεχνολογία και ιδίως η τεχνολογία της μυστικότητας, δεν είναι ποτέ απλώς τεχνολογία. Είναι επίσης μία μορφή εξουσίας.

Στο τέλος αυτής της ιστορίας, αυτό που αναδεικνύεται δεν είναι μόνο η ιδιοφυία του Hagelin ή η πολυπλοκότητα μιας διεθνούς επιχείρησης πληροφοριών. Είναι κάτι πιο θεμελιακό, η κρυπτογράφηση, η επικοινωνία και η τεχνολογία δεν μπορούν να υπάρξουν αποκομμένες από τα συμφραζόμενά τους. Πάντα θα λειτουργούν σε ένα περιβάλλον όπου συνυπάρχουν η ανάγκη για ασφάλεια και η επιθυμία για έλεγχο.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό συμπέρασμα. Οι μηχανές του Hagelin ξεκίνησαν ως εργαλεία καθαρά μηχανικής έμπνευσης αλλα κατέληξαν να γίνουν κόμβοι σε ένα παγκόσμιο δίκτυο πληροφοριακής ισχύος. Δεν είναι η πρώτη φορά που η τεχνολογία ταξιδεύει από τον χώρο της καινοτομίας στον χώρο της πολιτικής, ούτε η τελευταία. Αλλά η ιστορία της Crypto AG δείχνει με καθαρό τρόπο κάτι απλό, κάθε σύστημα κρυπτογράφησης είναι τόσο ουδέτερο όσο και οι άνθρωποι που το διαχειρίζονται.