Το σύνδρομο της Αβάνας, ενα ψυχροπολεμικό θρίλερ μεταξύ επιστήμης και θεωριών.

Το σύνδρομο της Αβάνας, ενα ψυχροπολεμικό θρίλερ μεταξύ επιστήμης και θεωριών.

Υπάρχουν ιστορίες που μοιάζουν περισσότερο με σενάριο κατασκοπευτικού θρίλερ παρά με κεφάλαιο από την παγκόσμια ιστορία. Μία από αυτές είναι το λεγόμενο «Σύνδρομο της Αβάνας». Μια υπόθεση που ξεκίνησε σιωπηλά, με λίγες παράξενες αναφορές συμπτωμάτων από διπλωμάτες στην Κούβα, και γρήγορα πήρε διαστάσεις που θύμιζαν κάτι βγαλμένο από τις σκοτεινές ημέρες του Ψυχρού Πολέμου. Κι όμως, το ζήτημα δεν περιορίζεται στη φαντασία· παραμένει μέχρι σήμερα ένα πραγματικό και ανοιχτό μυστήριο.

Η ιστορία ξεκινά το 2016. Αμερικανοί και Καναδοί διπλωμάτες που υπηρετούσαν στην Αβάνα άρχισαν να αναφέρουν αλλόκοτα συμπτώματα: δυνατούς πονοκεφάλους, ξαφνική ζάλη, απώλεια ακοής, αϋπνία, ακόμα και προβλήματα ισορροπίας ή συγκέντρωσης. Στην αρχή, οι γιατροί θεώρησαν ότι ίσως επρόκειτο για κάποια τοπική μόλυνση ή μια ασθένεια που μεταφερόταν μέσω εντόμων. Αλλά πολύ σύντομα έγινε φανερό ότι δεν υπήρχε φυσική εξήγηση. Οι ασθενείς δεν είχαν τίποτα κοινό μεταξύ τους, πέρα από το γεγονός ότι ήταν όλοι διπλωμάτες και ζούσαν στην Κούβα.

Τα περιστατικά πλήθαιναν, και οι μαρτυρίες είχαν ένα ακόμη κοινό στοιχείο: λίγο πριν εμφανιστούν τα συμπτώματα, αρκετοί διπλωμάτες ανέφεραν ότι άκουσαν παράξενους ήχους. Μερικοί τους περιέγραψαν σαν σφυρίγματα, άλλοι σαν βουητό, ενώ υπήρχαν και αναφορές για δονήσεις που έμοιαζαν να «γεμίζουν» το χώρο. Από εκείνο το σημείο και μετά, οι θεωρίες άρχισαν να φουντώνουν.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί αναγνώστες και δημοσιογράφοι ένιωσαν πως όλο το θέμα έμοιαζε με υλικό από ταινία του Τζον Λε Καρέ ή με βιβλίο συνωμοσίας για τον Ψυχρό Πόλεμο. Κρυφά όπλα, μυστικές υπηρεσίες, ψυχολογικός πόλεμος, τεχνολογίες που δρουν αθόρυβα αλλά αφήνουν ίχνη στο σώμα. Και το πιο ανησυχητικό; Κανείς δεν ήξερε, ούτε ξέρει ακόμα, τι ακριβώς συνέβαινε.

Η πρώτη υπόθεση που πήρε δημοσιότητα ήταν η πιθανότητα χρήσης ενός νέου τύπου όπλου βασισμένου στον ήχο. Η λογική ήταν απλή: αφού οι διπλωμάτες άκουγαν περίεργους ήχους λίγο πριν αρρωστήσουν, ίσως κάποιος χρησιμοποιούσε συσκευές που εξέπεμπαν υπερήχους ή υποηχητικές συχνότητες.

Υποστηρικτές της θεωρίας αυτής τόνισαν ότι οι ήχοι μπορούν να έχουν πραγματικές φυσικές επιπτώσεις στον εγκέφαλο. Οι χαμηλές συχνότητες, για παράδειγμα, μπορεί να προκαλέσουν πονοκεφάλους ή αίσθηση αποπροσανατολισμού, ενώ οι πολύ υψηλές συχνότητες μπορούν να ερεθίσουν το εσωτερικό αυτί. Αν κάποιος είχε αναπτύξει όπλο με τόσο ακριβή στόχευση, θα μπορούσε θεωρητικά να επηρεάσει ανθρώπους χωρίς να αφήνει εμφανή ίχνη.

Ωστόσο, εδώ προέκυπταν προβλήματα. Η παραγωγή ήχων με τέτοια ένταση και ακρίβεια ώστε να προκαλούν συγκεκριμένα συμπτώματα είναι τεχνικά πολύ δύσκολη. Επιπλέον, δεν υπάρχουν σαφείς αποδείξεις ότι ένα τέτοιο όπλο έχει δοκιμαστεί ποτέ. Έτσι, αν και η θεωρία έμεινε ζωντανή για χρόνια, πολλοί επιστήμονες την αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό.

Μια άλλη εξήγηση που κυκλοφόρησε ήταν ότι οι διπλωμάτες εκτέθηκαν σε κάποια χημική ουσία. Κάτι που ίσως εισπνέονταν στον αέρα, περνούσε από το νερό ή μεταφερόταν μέσω τροφής. Μια αόρατη ουσία θα μπορούσε να προκαλέσει νευρολογικά συμπτώματα, και η ιδέα της δηλητηρίασης ταιριάζει απόλυτα με κλασικές μεθόδους μυστικών υπηρεσιών.

Όμως, οι εξετάσεις αίματος και τα δείγματα από το περιβάλλον δεν έδειξαν τίποτα συγκεκριμένο. Δεν βρέθηκε καμία γνωστή τοξίνη. Και αν ήταν όντως δηλητήριο, τότε γιατί επηρέαζε μόνο διπλωμάτες και όχι τον γενικό πληθυσμό; Έτσι, και αυτή η θεωρία έμεινε μετέωρη.

Εδώ μπαίνουμε σε μια πιο «ανθρώπινη» οπτική. Ορισμένοι ειδικοί υποστήριξαν ότι το Σύνδρομο της Αβάνας μπορεί να ήταν αποτέλεσμα μαζικής υστερίας ή ψυχογενών συμπτωμάτων. Με άλλα λόγια, οι διπλωμάτες ζούσαν σε ένα περιβάλλον γεμάτο ένταση, πολιτικές πιέσεις, αβεβαιότητα και φόβο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η παραμικρή αδιαθεσία μπορούσε να «μεγεθυνθεί» ψυχολογικά και να γίνει συλλογικό φαινόμενο.

Στην ιστορία της ψυχολογίας υπάρχουν πολλά παραδείγματα τέτοιων μαζικών αντιδράσεων. Από σχολεία όπου μαθητές παρουσίασαν όλοι μαζί συμπτώματα χωρίς οργανικό υπόβαθρο, μέχρι στρατιωτικές μονάδες που εμφάνισαν ξαφνικά μαζική λιποθυμία. Το ανθρώπινο μυαλό, ειδικά σε κλειστές κοινότητες με υψηλό στρες, μπορεί να λειτουργήσει με τρόπους που μοιάζουν ανεξήγητοι.

Ωστόσο, αυτή η εξήγηση δεν πείθει όλους. Κάποια από τα συμπτώματα, όπως οι βλάβες στην ακοή που καταγράφηκαν σε εξετάσεις, φαίνεται δύσκολο να αποδοθούν μόνο σε ψυχολογικούς λόγους. Έτσι, μένει το ερώτημα: ήταν όλα στο μυαλό τους ή υπήρχε κάτι πραγματικό που το προκάλεσε;

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η υπόθεση ξέσπασε σε μια περίοδο όπου οι σχέσεις ΗΠΑ–Κούβας βρίσκονταν σε ευαίσθητη ισορροπία. Για κάποιους αναλυτές, το Σύνδρομο της Αβάνας λειτούργησε ως τέλειο εργαλείο: δημιούργησε ένταση, έφερε αβεβαιότητα, έπληξε την εμπιστοσύνη και έγινε αντικείμενο πολιτικών διαπραγματεύσεων.

Κάποιοι έφτασαν να μιλήσουν για στρατηγικό «υβριδικό πόλεμο». Δηλαδή, όχι μια κανονική επίθεση με όπλα, αλλά μια ασαφή απειλή που δημιουργεί χάος και δυσπιστία. Στην ουσία, ένα παιχνίδι εξουσίας χωρίς ξεκάθαρο αντίπαλο.

Από την άλλη πλευρά, η ίδια η Κούβα αρνήθηκε οποιαδήποτε ανάμειξη και δήλωσε πρόθυμη να συνεργαστεί στις έρευνες. Αυτό δεν απέτρεψε βέβαια τις υποψίες, αφού σε τέτοια ζητήματα η αλήθεια σπάνια φαίνεται με την πρώτη ματιά.

Με τον καιρό, παρόμοια περιστατικά άρχισαν να αναφέρονται και σε άλλες χώρες, από την Κίνα μέχρι την Ευρώπη. Αυτό έκανε το μυστήριο ακόμα μεγαλύτερο. Αν δεν περιορίζεται στην Αβάνα, τότε τι συμβαίνει; Πρόκειται για ένα παγκόσμιο φαινόμενο, ή απλώς οι διπλωμάτες παντού είναι πιο ευάλωτοι σε ψυχολογικές πιέσεις;

Η αμερικανική κυβέρνηση πραγματοποίησε πολλές έρευνες, αλλά καμία δεν κατέληξε σε οριστικό συμπέρασμα. Ορισμένες εκθέσεις μιλούν για «πιθανή κατευθυνόμενη ενέργεια μικροκυμάτων» μια θεωρία που μοιάζει να βγαίνει από επιστημονική φαντασία. Άλλες τονίζουν ότι δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα για να κατηγορηθεί κανένας.

Και έτσι, το Σύνδρομο της Αβάνας παραμένει στη γκρίζα ζώνη μεταξύ επιστήμης και μύθου.

Ίσως γιατί συνδυάζει όλα εκείνα τα στοιχεία που μας τραβούν στις ιστορίες του Ψυχρού Πολέμου. Κρυφές τεχνολογίες, ανεξήγητα συμπτώματα, σκιώδεις παίκτες, πολιτικές σκοπιμότητες. Είναι η ίδια η αίσθηση ότι πίσω από την κουρτίνα της πραγματικότητας κρύβεται κάτι που δεν μπορούμε να δούμε ξεκάθαρα.

Διαβάζοντας και ξαναδιαβάζοντας για την υπόθεση, δεν γίνεται να μη σου θυμίσει μυθιστορήματα και κινηματογράφο, όπου πράκτορες κυνηγούν πράκτορες, και η αλήθεια ποτέ δεν αποκαλύπτεται ολόκληρη. Κάθε θεωρία φαίνεται πιθανή, αλλά καμία δεν στέκεται αδιάσειστη. Κι αυτή ακριβώς η αμφιβολία είναι που κάνει το Σύνδρομο της Αβάνας τόσο γοητευτικό.

Σήμερα, σχεδόν μια δεκαετία μετά τα πρώτα περιστατικά, το μυστήριο παραμένει. Οι επιστήμονες συνεχίζουν να ψάχνουν, οι πολιτικοί να κατηγορούν και να αμφισβητούν, και οι ιστορίες να κυκλοφορούν. Είναι ένα παράδειγμα του πώς η ιατρική, η ψυχολογία, η γεωπολιτική και η φαντασία μπλέκονται σε έναν κόμπο που δύσκολα λύνεται.

Κι αν κάτι μας διδάσκει το Σύνδρομο της Αβάνας, είναι ότι υπάρχουν ακόμα γεγονότα που ξεπερνούν τη λογική μας. Φαινόμενα που δεν χωράνε σε απλές εξηγήσεις και που παραμένουν ανάμεσα στο φως της επιστήμης και τη σκιά της συνωμοσίας. Ένα μυστήριο που ίσως μείνει για πάντα αναπάντητο όπως τόσα άλλα που άφησε πίσω του ο Ψυχρός Πόλεμος.

Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το πιο τρομακτικό: ότι η αλήθεια μπορεί να υπάρχει, αλλά να μη μάθουμε ποτέ ποια είναι.