Theodore Roszak: Ανησυχίες για μια τεχνολογικά πανίσχυρη αλλά πνευματικά αποδυναμωμένη ανθρωπότητα

Theodore Roszak: Ανησυχίες για μια τεχνολογικά πανίσχυρη αλλά πνευματικά αποδυναμωμένη ανθρωπότητα

Υπάρχουν ορισμένοι στοχαστές που δεν γίνονται πραγματικά κατανοητοί στην εποχή τους. Οι ιδέες τους μοιάζουν υπερβολικές, απαισιόδοξες ή ακόμη και υπερβολικά φιλοσοφικές για μια κοινωνία που κινείται με την ταχύτητα της τεχνολογικής προόδου και της οικονομικής ανάπτυξης. Κάποιες δεκαετίες αργότερα όμως, όταν ο κόσμος αρχίζει να θυμίζει τις προειδοποιήσεις τους, τα κείμενά τους αποκτούν μια σχεδόν προφητική διάσταση. Μια τέτοια περίπτωση υπήρξε ο Theodore Roszak. Ιστορικός, πανεπιστημιακός, κοινωνικός κριτικός και συγγραφέας, ο Roszak υπήρξε ένας από τους πρώτους διανοούμενους που προσπάθησαν να εξηγήσουν όχι μόνο την γέννηση της counterculture των δεκαετιών του ’60 και του ’70, αλλά και την βαθύτερη κρίση ενός πολιτισμού που άρχιζε να μετατρέπει τον άνθρωπο σε εξάρτημα μιας τεχνοκρατικής μηχανής.

Σήμερα, σε μια εποχή αλγορίθμων, τεχνητής νοημοσύνης, ψηφιακής εξάρτησης, κοινωνικών δικτύων, data profiling και συνεχούς πληροφοριακού βομβαρδισμού, το έργο του μοιάζει πιο επίκαιρο από ποτέ. Πολλά από όσα περιέγραφε ήδη από τη δεκαετία του 1980, μοιάζουν πλέον όχι με θεωρητικές ανησυχίες, αλλά με την ίδια την καθημερινότητα της σύγχρονης κοινωνίας.

Ο Theodore Roszak γεννήθηκε το 1933 στο Σικάγο των Ηνωμένων Πολιτειών. Σπούδασε στο University of California στο Los Angeles και αργότερα απέκτησε διδακτορικό στην αγγλική ιστορία από το Princeton University. Η ακαδημαϊκή του πορεία συνδέθηκε κυρίως με το California State University στο Hayward, όπου δίδαξε ιστορία και γενικές σπουδές, όμως η επιρροή του ξεπέρασε κατά πολύ τα πανεπιστημιακά όρια. Ο Roszak δεν υπήρξε ένας αποστειρωμένος ακαδημαϊκός ερευνητής. Ήταν ένας διανοούμενος που προσπαθούσε να κατανοήσει τις βαθιές ψυχολογικές, πολιτισμικές και πνευματικές αλλαγές που συντελούνταν στη Δύση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η παγκόσμια αναγνώριση ήρθε το 1969 με το βιβλίο «The Making of a Counter Culture». Το βιβλίο αυτό θεωρείται ιστορικό, καθώς ουσιαστικά καθιέρωσε τον όρο “counterculture” για να περιγράψει το τεράστιο νεανικό, αντικαθεστωτικό και αντισυστημικό ρεύμα που αναπτύχθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη κατά τη δεκαετία του ’60. Για τον Roszak όμως, η counterculture δεν περιοριζόταν σε στερεοτυπικές εικόνες hippies, rock μουσικής και ψυχεδελικής κουλτούρας. Αντίθετα, πίστευε ότι αποτελούσε μια βαθιά πολιτισμική εξέγερση απέναντι σε αυτό που ο ίδιος αποκαλούσε “technocracy”, δηλαδή την τεχνοκρατική κοινωνία.

Κατά τον Roszak, ο σύγχρονος δυτικός πολιτισμός είχε αρχίσει να οργανώνεται γύρω από την υπερβολική πίστη στην τεχνολογία, στην εξειδίκευση, στην επιστημονική διαχείριση και στον μηχανιστικό τρόπο σκέψης. Ο άνθρωπος αντιμετωπιζόταν ολοένα και περισσότερο σαν μια βιολογική μηχανή που έπρεπε να λειτουργεί αποτελεσματικά μέσα σε ένα τεράστιο κοινωνικό και οικονομικό σύστημα. Η ανθρώπινη εμπειρία, η πνευματικότητα, η διαίσθηση, η φαντασία και η ηθική κρίση υποβαθμίζονταν μπροστά στην λατρεία της αποτελεσματικότητας, των αριθμών και της τεχνολογικής προόδου.

Αυτή η κριτική θα γινόταν ακόμη πιο έντονη αρκετά χρόνια αργότερα, όταν ο Roszak το 1986 θα έγραφε ένα από τα σημαντικότερα έργα του, το «The Cult of Information» . Πρόκειται ίσως για το πιο προφητικό βιβλίο του, καθώς εκεί διατυπώνει μια ιδέα που σήμερα ακούγεται σχεδόν τρομακτικά σύγχρονη, ότι ο πολιτισμός της πληροφορίας κινδυνεύει να αντικαταστήσει την ίδια την ανθρώπινη σκέψη.

Σε μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική συνέντευξή του στα τέλη της δεκαετίας του ’80, ο Roszak εξηγούσε πως άρχισε να αντιλαμβάνεται την προβληματική χρήση της έννοιας της «πληροφορίας». Όπως περιέγραφε, άκουσε κάποτε μια καθηγήτρια λογοτεχνίας να ζητά από έναν φοιτητή να «εξάγει την πληροφορία» από ένα ποίημα του Robert Frost. Όταν τη ρώτησε τι ακριβώς εννοούσε με τον όρο πληροφορία, εκείνη απάντησε ότι αναφερόταν στις μεταφορές, τα σύμβολα και τα νοήματα του ποιήματος. Εκείνη τη στιγμή, όπως έλεγε ο Roszak, συνειδητοποίησε πως η λέξη “information” είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται παντού, καλύπτοντας ολοένα και περισσότερες πτυχές της ανθρώπινης σκέψης.

Για τον ίδιο, αυτό αποτελούσε σοβαρό πολιτισμικό κίνδυνο. Υποστήριζε ότι η σύγχρονη κοινωνία είχε αρχίσει να συγχέει εντελώς διαφορετικές έννοιες, την πληροφορία, τη γνώση, την κρίση και τη σοφία. Η πληροφορία, έλεγε, είναι ίσως το χαμηλότερο επίπεδο λειτουργίας του νου. Είναι χρήσιμη για πρακτικά ζητήματα, για την αποθήκευση δεδομένων, για την επεξεργασία αριθμών ή την ανάκτηση στοιχείων. Ένας υπολογιστής μπορεί να βρει ένα τηλέφωνο σε έναν κατάλογο ή να υπολογίσει μια διαδρομή πτήσης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι σκέφτεται.

Η πραγματική σκέψη, σύμφωνα με τον Roszak, γεννιέται από τις μεγάλες ιδέες, από την εμπειρία, από τη διαίσθηση και από αυτό που αποκαλούσε moral vision. Οι μεγάλες ιδέες που διαμόρφωσαν τον ανθρώπινο πολιτισμό δεν προήλθαν από στατιστικά δεδομένα ή από την επεξεργασία πληροφοριών. Προήλθαν από βαθύτερες εμπειρίες και φιλοσοφικές αναζητήσεις. Όταν, για παράδειγμα, οι διανοούμενοι του Διαφωτισμού διατύπωσαν την ιδέα ότι «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι», δεν βασίστηκαν σε κάποια επιστημονική μέτρηση ή σε κάποιο υπολογιστικό μοντέλο. Η ιδέα αυτή γεννήθηκε από ηθική και πολιτική συνείδηση.

Ο Roszak θεωρούσε εξαιρετικά επικίνδυνη την αντίληψη ότι η ανθρώπινη σκέψη μπορεί να περιοριστεί σε μια διαδικασία “information processing”. Πίστευε ότι η άνοδος των υπολογιστών και της κυβερνητικής μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δημιούργησε μια νέα κοσμοθεωρία, μέσα στην οποία ο άνθρωπος άρχισε να αντιμετωπίζει ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό σαν βιολογικό υπολογιστή. Ιδιαίτερα μετά την ανακάλυψη της δομής του DNA τη δεκαετία του ’50, πολλοί επιστήμονες άρχισαν να περιγράφουν τη γενετική σαν έναν «κώδικα πληροφοριών». Σύμφωνα με τον Roszak, αυτή η γλώσσα δεν ήταν ουδέτερη. Δημιουργούσε σταδιακά την εντύπωση ότι η ίδια η ζωή είναι ένα σύστημα επεξεργασίας δεδομένων.

Ο ίδιος θεωρούσε ότι η κοινωνία είχε αρχίσει να αντικαθιστά τις μεγάλες φιλοσοφικές και πνευματικές ιδέες με έναν νέο πολιτισμό δεδομένων. Αν κατά τον 17ο αιώνα το κυρίαρχο μοντέλο του σύμπαντος ήταν το ρολόι, με τον Θεό να παρουσιάζεται σαν ένας «μεγάλος ωρολογοποιός», από τη δεκαετία του ’50 και μετά το νέο μοντέλο έγινε ο υπολογιστής. Ο «μεγάλος ωρολογοποιός» αντικαταστάθηκε σταδιακά από έναν «κοσμικό προγραμματιστή».

Σε αυτό το σημείο, οι ιδέες του Roszak αποκτούν μια σχεδόν ανατριχιαστική επικαιρότητα. Πολύ πριν την εμφάνιση των social media, των smartphones, της τεχνητής νοημοσύνης και των αλγοριθμικών πλατφορμών, προειδοποιούσε ότι η κοινωνία κινδυνεύει να πνιγεί μέσα σε έναν ωκεανό πληροφοριών χωρίς πραγματική σοφία. Σήμερα, ο σύγχρονος άνθρωπος βομβαρδίζεται αδιάκοπα από ειδοποιήσεις, ειδήσεις, στατιστικά, δεδομένα, trends, feeds και αλγοριθμικά φιλτραρισμένο περιεχόμενο. Η συνεχής ροή πληροφορίας δημιουργεί την ψευδαίσθηση γνώσης, χωρίς όμως να συνοδεύεται απαραίτητα από βαθύτερη κατανόηση.

Ο Roszak υποστήριζε επίσης ότι αυτή η λατρεία της πληροφορίας επηρέαζε άμεσα και την πολιτική ζωή. Παρατηρούσε ήδη από τη δεκαετία του ’80 πως η δημόσια συζήτηση άρχισε να κυριαρχείται από αριθμούς, δημοσκοπήσεις, στατιστικά και πληροφοριακή υπερφόρτωση. Το ουσιαστικό πολιτικό ερώτημα τι είναι δίκαιο, ηθικό ή ανθρώπινο, άρχισε να χάνεται πίσω από ατελείωτες ροές δεδομένων. Κατά κάποιο τρόπο περιέγραφε δεκαετίες πριν, τον κόσμο των σύγχρονων algorithmic politics και της πολιτικής χειραγώγησης μέσω δεδομένων.

Ιδιαίτερη ανησυχία εξέφραζε και για την τεχνητή νοημοσύνη. Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’80, θεωρούσε ότι το πεδίο της artificial intelligence ήταν υπερβολικά διογκωμένο και υπερτιμημένο. Πίστευε ότι οι υποσχέσεις περί «σκεπτόμενων μηχανών» βασίζονταν σε μια λανθασμένη αντίληψη περί ανθρώπινης σκέψης. Οι υπολογιστές μπορούσαν να επεξεργάζονται πληροφορίες, όχι όμως να διαθέτουν πραγματική κρίση, συνείδηση ή σοφία.

Αυτό γινόταν ακόμη πιο επικίνδυνο όταν οι κοινωνίες άρχιζαν να εμπιστεύονται στις μηχανές κρίσιμες αποφάσεις. Ο Roszak αναφερόταν χαρακτηριστικά σε στρατιωτικά συστήματα, σε αυτοματοποιημένους μηχανισμούς άμυνας και σε τεχνολογίες που θα μπορούσαν να αναλάβουν αποφάσεις σχετικές με τον πόλεμο και την ανθρώπινη επιβίωση. Για εκείνον, η ιδέα ότι μια μηχανή μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη κρίση αποτελούσε πολιτισμική αυταπάτη.

Παρά τα όσα πίστευαν πολλοί επικριτές του, ο Roszak δεν ήταν τεχνοφοβικός. Δεν ζητούσε την καταστροφή της τεχνολογίας ούτε οραματιζόταν μια επιστροφή σε έναν προ-βιομηχανικό κόσμο. Η κριτική του στόχευε στο γεγονός ότι η τεχνολογία είχε αρχίσει να καθορίζει τον ίδιο τον ορισμό του ανθρώπου. Η κοινωνία, έλεγε, κινδυνεύει να ξεχάσει ότι η ανθρώπινη εμπειρία περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από υπολογισμούς και πληροφοριακές διαδικασίες.

Αργότερα, ο Roszak στράφηκε και προς την οικολογική σκέψη, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη της ecopsychology, ενός πεδίου που συνδέει την ψυχική υγεία του ανθρώπου με τη σχέση του προς τη φύση. Υποστήριζε ότι η σύγχρονη κοινωνία, αποκομμένη από το φυσικό περιβάλλον και εγκλωβισμένη σε τεχνολογικές μεγαλουπόλεις, παράγει βαθιά ψυχολογική αποξένωση. Είναι δύσκολο να μη διακρίνει κανείς εδώ μια σχεδόν cyberpunk εικόνα της σύγχρονης πραγματικότητας, ένας κόσμος υπερτεχνολογίας, ψηφιακής υπερδιέγερσης και ταυτόχρονης υπαρξιακής απομόνωσης.

Σήμερα, περισσότερο από μια δεκαετία μετά τον θάνατό του το 2011, ο Theodore Roszak μοιάζει να επιστρέφει μέσα από τις ίδιες τις εξελίξεις που φοβόταν. Η τεχνητή νοημοσύνη παράγει πλέον κείμενα, εικόνες και αποφάσεις. Οι αλγόριθμοι διαμορφώνουν πολιτικές απόψεις και κοινωνικές συμπεριφορές. Οι άνθρωποι περνούν ολοένα και περισσότερες ώρες μέσα σε ψηφιακά περιβάλλοντα που ανταγωνίζονται για την προσοχή τους. Η πληροφορία δεν υπήρξε ποτέ περισσότερη. Και όμως, η αίσθηση κατανόησης, σοφίας και συλλογικού προσανατολισμού μοιάζει συχνά πιο αδύναμη από ποτέ.

Η σημαντικότερη προειδοποίηση του Roszak ουσιαστικά, είναι το ότι ένας πολιτισμός μπορεί να γίνει τεχνολογικά πανίσχυρος και ταυτόχρονα πνευματικά αποδυναμωμένος. Ότι η συσσώρευση πληροφορίας δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με πρόοδο. Και ότι η ανθρώπινη σκέψη δεν μπορεί να αντικατασταθεί από κανένα σύστημα επεξεργασίας δεδομένων, όσο εξελιγμένο και αν είναι.

Σε μια εποχή όπου ολόκληρος ο πλανήτης μοιάζει να κινείται μέσα σε μια αδιάκοπη ροή πληροφοριών, ο Theodore Roszak παραμένει μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και ανησυχητικά επίκαιρες φωνές του 20ού αιώνα.