Ο ψευδής χρόνος της ψηφιακής προφητείας. ‘Οταν η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί deepfake video με προβλέψεις που επαληθεύονται.

Ο ψευδής χρόνος της ψηφιακής προφητείας. ‘Οταν η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί deepfake video με προβλέψεις που επαληθεύονται.

Η εποχή των βίντεο-προφητειών

Στον εικοστό πρώτο αιώνα, το ψέμα έχει αποκτήσει οπτικό βάρος. Δεν είναι πλέον λέξη ή υπόνοια είναι εικόνα, πρόσωπο, φωνή, αφήγηση. Οι τεχνολογίες deepfake και τα τεχνητά βίντεο που παράγονται μέσω αλγορίθμων νευρωνικών δικτύων έχουν ήδη διαβρώσει την έννοια της απόδειξης. Όμως ένα νέο, ακόμη πιο περίπλοκο φαινόμενο αναδύεται, τα deepfake video τεχνητής νοημοσύνης με προβλέψεις που επαληθεύονται.

Πρόκειται για βίντεο που παρουσιάζουν γεγονότα τα οποία δεν έχουν ακόμη συμβεί, αλλά συμβαίνουν αργότερα. Το αποτέλεσμα είναι ένα επικίνδυνο φαινόμενο, η αίσθηση ότι η μηχανή «προφητεύει» το μέλλον.

Παραδείγματα έχουν αρχίσει να κυκλοφορούν μαζικά στα κοινωνικά δίκτυα, ένα deepfake που απεικονίζει έναν υπουργό να ανακοινώνει την παραίτησή του λίγες ημέρες πριν αυτή όντως πραγματοποιηθεί. Ή μια σειρά από βίντεο-προβλέψεις για την πτώση μιας μετοχής που τελικά επιβεβαιώθηκαν με μαθηματική ακρίβεια. Στις περισσότερες περιπτώσεις, τα ψηφιακά forensics δείχνουν καθαρά ότι τα βίντεο ήταν πλήρως συνθετικά. Παρ’ όλα αυτά, η πραγματικότητα φάνηκε να υπακούει στη φαντασία της μηχανής.

Πρόκειται για σύμπτωση; Ή μήπως για το επόμενο στάδιο του «αλγοριθμικού μυθολογικού» έναν νέο τρόπο με τον οποίο η τεχνολογία δημιουργεί πραγματικότητες απλώς προτείνοντάς τες;

Από το deepfake στο «προφητικό βίντεο» και η μετατόπιση του ψεύδους

Το κλασικό deepfake στόχευε στην παραποίηση του προσώπου ή της φωνής. Ο πολιτικός που δεν είπε ποτέ τη φράση που κυκλοφορεί στο βίντεο ο ηθοποιός που εμφανίζεται σε σκηνές όπου ποτέ δεν έπαιξε η μαρτυρία που δεν ειπώθηκε. Το ψεύδος αφορούσε την ταυτότητα.

Το «προφητικό deepfake», όμως, αλλάζει πεδίο, δεν αλλοιώνει το ποιος μιλά, αλλά το πότε. Παρουσιάζει εικόνες που μοιάζουν να προέρχονται από το μέλλον ανακοινώσεις, ομιλίες, δηλώσεις, σκηνές κοινωνικής αναταραχής. Η διάχυση τέτοιων βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα προκαλεί μια περίεργη μεταφυσική εμπειρία, την ψευδαίσθηση του χρόνου που σπάει.

Η ψευδής χρονικότητα (false temporality) δημιουργεί ένα κενό μεταξύ πραγματικού και πιθανού, βλέπουμε κάτι που «δεν έχει γίνει ακόμη», αλλά ο εγκέφαλος το καταγράφει ως πληροφορία που υπάρχει ήδη. Και όταν το γεγονός πράγματι λάβει χώρα, η μνήμη αναδιπλώνεται πάνω στην εικόνα και το νομιμοποιεί, «Μα το είχαμε δει ήδη…».

Το deepfake έτσι παύει να είναι απλώς τεχνολογική απάτη. Μετατρέπεται σε ψηφιακό χρησμό, μια μορφή οπτικής προφητείας που λειτουργεί όχι μόνο μέσα στην πληροφορία, αλλά μέσα στην ίδια τη συνείδηση του χρόνου.

Στατιστική, overfitting και η αυταπάτη της πρόβλεψης

Πίσω από αυτό το φαινόμενο υπάρχει μια βαθιά σύγχυση ανάμεσα στη στατιστική πρόβλεψη και τη μαντεία. Τα σύγχρονα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης λειτουργούν με βάση την αναγνώριση προτύπων αναζητούν σχέσεις, τάσεις και πιθανότητες μέσα σε τεράστιες μάζες δεδομένων. Η επιτυχία τους βασίζεται στην πιθανότητα, όχι στη βεβαιότητα.

Όμως τα κοινωνικά δίκτυα και οι άνθρωποι που τα καταναλώνουν λειτουργούν αλλιώς, χρειάζονται αφήγημα, όχι αβεβαιότητα. Έτσι, όταν ένα βίντεο τεχνητής νοημοσύνης “προβλέπει” μια πολιτική κρίση, οι χρήστες δεν βλέπουν ένα στατιστικό αποτέλεσμα βλέπουν προφητεία.

Ο κίνδυνος είναι το γνωστό φαινόμενο του overfitting, όταν ένα μοντέλο βρίσκει σχέσεις εκεί που δεν υπάρχουν, προσαρμόζοντας την πραγματικότητα στα δεδομένα. Όταν αυτό μεταφερθεί στο επίπεδο της εικόνας και της διάδοσης, η αυταπάτη ενισχύεται ιδίως αν η πρόβλεψη συμβεί να επιβεβαιωθεί εκ των υστέρων. Το αποτέλεσμα είναι ένα νέο είδος κοινωνικής παραπληροφόρησης, η ψευδαίσθηση της προφητικής ακρίβειας.

Παραδείγματα που θολώνουν την έννοια του χρόνου

Τα τελευταία δύο χρόνια, αρκετά περιστατικά έχουν τραβήξει την προσοχή ειδικών και δημοσιογράφων. Ένα deepfake video, που φαινόταν να δείχνει τον υπουργό Οικονομικών μιας ευρωπαϊκής χώρας να ανακοινώνει την παραίτησή του, ανέβηκε στο X (πρώην Twitter) και στο TikTok. Τα forensics αποκάλυψαν ότι το βίντεο δημιουργήθηκε από τεχνητή νοημοσύνη, το στόμα, οι κινήσεις των ματιών, οι μικροεκφράσεις έφεραν τα κλασικά μοτίβα συνθετικής παραγωγής. Τρεις ημέρες αργότερα, ο ίδιος ο υπουργός όντως παραιτήθηκε, επικαλούμενος λόγους υγείας.

Αντίστοιχα, κυκλοφόρησαν «οικονομικά deepfakes» που παρουσίαζαν ψεύτικες αναλύσεις γνωστών οικονομολόγων, προβλέποντας απότομη πτώση σε συγκεκριμένους δείκτες. Η πτώση πράγματι συνέβη όχι γιατί η μηχανή «γνώριζε», αλλά γιατί το βίντεο έγινε viral, προκαλώντας πανικό και πωλήσεις. Η προφητεία έγινε αυτοεκπληρούμενη.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο χρόνος χάνει την γραμμικότητά του. Το γεγονός συμβαίνει επειδή προβλήθηκε ως πιθανό. Ο άνθρωπος ενεργεί πάνω σε μια ψευδή χρονικότητα, μετατρέποντας την πρόβλεψη σε πραγματικότητα.

Ο ψευδής χρόνος ως νέο πεδίο εξουσίας

Η αντίληψη του χρόνου είναι θεμελιώδης για την έννοια της αλήθειας. Όταν ένα γεγονός προηγείται του εαυτού του μέσω βίντεο, η σχέση αιτίας-αποτελέσματος διαλύεται. Έτσι, τα deepfakes που φαίνονται να προβλέπουν κάτι μετακινούν την εμπιστοσύνη από το παρόν στο «τεχνητό μέλλον».

Ποιος ελέγχει αυτόν τον χρόνο; Οι αλγόριθμοι.
Και όποιος ελέγχει τον αλγόριθμο, ελέγχει και το αφήγημα του μέλλοντος.

Ο φιλόσοφος Ζαν Μπωντριγιάρ έγραψε πως στις σύγχρονες κοινωνίες, η εικόνα δεν μιμείται την πραγματικότητα την αντικαθιστά. Οι deepfake προφητείες ενσαρκώνουν ακριβώς αυτό, μια προληπτική αντικατάσταση του πραγματικού από το πιθανό. Οι άνθρωποι δεν περιμένουν να μάθουν τι συνέβη αναζητούν να δει πρώτοι αυτό που «θα» συμβεί.

Η πληροφορία έτσι μετατρέπεται σε όπλο ψυχολογικής χειραγώγησης. Αν μια τεχνητή εικόνα μπορεί να επιβληθεί ως πρόγνωση, τότε η αντίληψη του μέλλοντος γίνεται πεδίο πολιτικού και οικονομικού ελέγχου.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία και το φαινόμενο του καθρέφτη

Το deepfake video δεν χρειάζεται να είναι ακριβές για να είναι επικίνδυνο. Αρκεί να γίνει πιστευτό. Όταν η πληροφορία κυκλοφορεί με την ταχύτητα των social media, η αλήθεια δεν έχει χρόνο να ελεγχθεί μόνο να επαναληφθεί.

Η επανάληψη όμως είναι δύναμη δημιουργίας. Κάθε αναπαραγωγή ενός deepfake προφητικού βίντεο το κάνει πιο αληθοφανές, πιο “παρόν”. Όταν αρκεί ένα εκατομμύριο views για να γίνει κάτι «πιθανό», το μέλλον αποκτά κοινωνική πίεση να πραγματοποιηθεί.

Αυτή είναι η λογική της αυτοεκπληρούμενης προφητείας, η πίστη δημιουργεί το γεγονός. Και στον ψηφιακό κόσμο, η πίστη δεν είναι πια πνευματική είναι αλγοριθμική.

Ο ρόλος της ψηφιακής εγκληματολογίας και οι προσπάθειες ελέγχου

Η άμυνα απέναντι σε αυτό το φαινόμενο περνά μέσα από το πεδίο των digital forensics μιας επιστήμης που εξελίσσεται γοργά. Τα σύγχρονα εργαλεία ανίχνευσης deepfakes αναλύουν το βίντεο καρέ-καρέ, ψάχνοντας για μικρο-ανωμαλίες στο φως, στις σκιές, στο timing των εκφράσεων. metadata, watermarks, blockchain-based proof-of-origin, και ετικέτες συνθετικού περιεχομένου είναι μερικές από τις προτάσεις που συζητούνται διεθνώς.

Ωστόσο, το πρόβλημα δεν είναι μόνο τεχνικό είναι οντολογικό. Ακόμη κι αν κάθε deepfake μπορεί να εντοπιστεί, η εντύπωση που αφήνει δεν αναιρείται. Το κοινό έχει ήδη «δει» το γεγονός να συμβαίνει. Κι αυτό αρκεί για να επηρεάσει συναισθηματικά, πολιτικά, και κοινωνικά.

Γι’ αυτό πολλές επιτροπές δεοντολογίας προτείνουν όχι μόνο τεχνικές επαληθεύσεις, αλλά και νέες μορφές ψηφιακής εκπαίδευσης, να μάθουμε να αναγνωρίζουμε τη φύση των προφητικών βίντεο όπως μαθαίνουμε να διαβάζουμε τη γλώσσα ενός χρησμού δηλαδή με επιφύλαξη.

Φιλοσοφική διάσταση, ο αλγόριθμος ως νέος μάντης

Από την εποχή των Δελφών μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, ο άνθρωπος αναζητούσε τον χρησμό του μέλλοντος στους θεούς, στα άστρα ή στις κάρτες της τύχης. Σήμερα, στρέφεται στις μηχανές. Ο αλγόριθμος είναι ο νέος μάντης αλλά ένας μάντης χωρίς συνείδηση, χωρίς ηθική και χωρίς πρόθεση.

Όταν όμως το deepfake αποκτά μορφή προφητείας, κάτι βαθύτερο αποκαλύπτεται, ο φόβος του ανθρώπου για την άγνοια.
Η προφητεία είτε θεϊκή είτε ψηφιακή είναι το φάρμακο ενάντια στο χάος του χρόνου. Αν το a.i. μας «λέει» τι πρόκειται να συμβεί, τότε ο χρόνος μοιάζει ξανά ελεγχόμενος. Ακόμη κι αν είναι ψευδαίσθηση.

Σε φιλοσοφικό επίπεδο, τα deepfake προφητικά βίντεο δεν είναι τίποτε άλλο παρά ψηφιακοί καθρέφτες της αγωνίας μας. Δεν προβλέπουν το μέλλον το ερμηνεύουν μέσα από τις προσδοκίες μας. Όπως οι χρησμοί της Πυθίας ήταν αμφίσημοι, έτσι και οι «προφητείες» των αλγορίθμων είναι ευέλικτες, χωρούν όλες τις ερμηνείες. Και όπως τότε, έτσι και τώρα, ο άνθρωπος είναι αυτός που τους δίνει σημασία.

Προς μια νέα ηθική του χρόνου

Η αντιμετώπιση των deepfake προφητειών δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνολογικής νομοθεσίας είναι ζήτημα ηθικής του χρόνου.
Πρέπει να μάθουμε να ζούμε σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία προηγείται του γεγονότος. Να αναγνωρίζουμε πως το «είδα» δεν σημαίνει «συνέβη».

Οι κοινωνίες θα χρειαστεί να αναπτύξουν μηχανισμούς επιβράδυνσης της πίστης ένα είδος συλλογικής ανοσίας απέναντι στην επιρροή του οπτικού. Αυτό μπορεί να σημαίνει καθυστέρηση δημοσιοποίησης, labeling, αλλά και νέο ψηφιακό γραμματισμό.

Όσο τα deepfake βίντεο συνεχίσουν να τροφοδοτούν την επιθυμία μας για βεβαιότητα, τόσο ο ψευδής χρόνος θα γίνεται πραγματικός. Και ίσως το μόνο αντίδοτο να είναι η επιστροφή στην αμφιβολία: στην αποδοχή ότι δεν γνωρίζουμε.

Ο καθρέφτης του μέλλοντος

Τα deepfake videos που «προβλέπουν» γεγονότα είναι οι νέοι καθρέφτες του πολιτισμού μας. Μας δείχνουν όχι αυτό που πρόκειται να συμβεί, αλλά αυτό που φοβόμαστε ή ελπίζουμε να συμβεί. Κάθε ψευδής εικόνα που παρουσιάζεται ως προφητεία είναι αντανάκλαση του συλλογικού μας υποσυνείδητου μια κραυγή ελέγχου απέναντι στο άγνωστο.

Ίσως, τελικά, το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι τα a.i. μπορούν να δημιουργήσουν βίντεο που μοιάζουν προφητικά. Είναι ότι οι άνθρωποι, κουρασμένοι από την αβεβαιότητα, θέλουν να πιστέψουν. Και έτσι, η μηχανή δεν χρειάζεται να γνωρίζει το μέλλον της αρκεί να το φανταστεί.