Πόσο βαθιά στο κενό κοίταξε το CERN ?

Πόσο βαθιά στο κενό κοίταξε το CERN ?

Υπάρχει κάτι σχεδόν ποιητικό στην ιδέα πως, βαθιά κάτω από τα σύνορα της Γαλλίας και της Ελβετίας, σε τούνελ 27 χιλιομέτρων, η ανθρωπότητα κυνηγά σωματίδια που δεν μπορεί να δει. Εκεί, στα έγκατα της Γης, όπου το σκοτάδι δεν είναι απλώς απουσία φωτός αλλά προϋπόθεση ύπαρξης, το CERN λειτουργεί σαν ένας σύγχρονος καθρέφτης του μύθου της δημιουργίας ένας ναός όπου η ύλη και η φιλοσοφία συναντιούνται, και το κενό παύει να είναι άδειο.

Η ιστορία ξεκινά το 1954, μέσα στα συντρίμμια της Ευρώπης μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μια ομάδα επιστημόνων οραματίζεται κάτι που ξεπερνά τη γεωπολιτική έναν κοινό χώρο για τη μελέτη της φύσης σε θεμελιώδες επίπεδο. Το Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire, ή απλώς CERN, γεννιέται στη Γενεύη, έχοντας ως στόχο όχι μόνο την επιστημονική πρόοδο αλλά και τη συμφιλίωση μέσω της γνώσης.

Ο πρώτος επιταχυντής, ο Synchrocyclotron, άρχισε να λειτουργεί το 1957. Τη δεκαετία του ’80, ο Super Proton Synchrotron οδήγησε σε ανακαλύψεις που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο τα W και Z μποζόνια, θεμέλια της θεωρίας του Καθιερωμένου Προτύπου, βρέθηκαν εδώ. Αργότερα, το 2008, ο Μεγάλος Επιταχυντής Αδρονίων (LHC)  ένα υπόγειο δαχτυλίδι ενέργειας και ακρίβειας  θα έβαζε την ανθρωπότητα σε μια νέα εποχή.

Η Αλίκη στο βάθος του χρόνου, το πείραμα ALICE

Στον πυρήνα του LHC βρίσκεται η Αλίκη όχι η λογοτεχνική ηρωίδα του Lewis Carroll, αλλά ένα από τα πιο συναρπαστικά πειράματα της σύγχρονης φυσικής το ALICE (A Large Ion Collider Experiment). Η αποστολή της είναι σχεδόν ποιητική, να αναδημιουργήσει τις πρώτες στιγμές του σύμπαντος, ακριβώς μετά το Big Bang. Εκεί όπου η ύλη δεν υπήρχε ακόμη με τη μορφή που γνωρίζουμε, αλλά υπήρχε μια “σούπα” από quarks και gluons ένα πρωταρχικό χάος. Όταν τα ιόντα μολύβδου συγκρούονται στο εσωτερικό της, η ALICE μετρά τη συμπεριφορά της ύλης όταν φτάνει στα όριά της. Το πείραμα αυτό δεν αναζητά απλώς σωματίδια. Αναζητά μνήμες δημιουργίας.

Και κάπως έτσι, η επιστήμη συναντά τη φιλοσοφία. Αν μπορείς να κατανοήσεις την αρχή, ίσως μπορέσεις να προβλέψεις και το τέλος.

Το σωματίδιο φάντασμα και η σιωπή του κενού

Κάθε φορά που ανακαλύπτεται ένα νέο σωματίδιο, ανοίγει και μια νέα ερώτηση. Το πιο αινιγματικό από όλα ίσως είναι το νετρίνο  το λεγόμενο “σωματίδιο φάντασμα”. Είναι παντού γύρω μας, αλλά περνά μέσα από το σώμα σου, μέσα από τη Γη, χωρίς να αφήνει σχεδόν ίχνος. Το 2018, στην Ανταρκτική, το τηλεσκόπιο IceCube Neutrino Observatory ανίχνευσε νετρίνα με ενέργεια τόσο υψηλή, που αμφισβήτησαν τους νόμους που θεωρούσαμε σταθερούς.
Ακόμη πιο περίεργο, κάποιοι ανιχνευτές ανέφεραν σήματα που έμοιαζαν να ανεβαίνουν από το έδαφος σαν κάτι να έρχεται μέσα από τη Γη και όχι από το Διάστημα.
Αυτό ήταν το λεγόμενο “Ghost Particle” ή το “Neutrino της Ανταρκτικής”. Οι φυσικοί το απέδωσαν πιθανώς σε στατιστικές ανωμαλίες άλλοι, όμως, είδαν σε αυτό ένα παράθυρο προς κάτι πέρα από το γνωστό πεδίο.

Στο μυθιστόρημα “The Philosopher’s Stone: A Story of Alice” του Malvorn Creed, η ALICE παρουσιάζεται ως πύλη που ανοίγει όχι σε άλλο κόσμο, αλλά σε άλλη αντίληψη της πραγματικότητας. Και ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον κομμάτι: οι μύθοι γύρω από το CERN είναι, κατά βάθος, φιλοσοφικά σχόλια για το τι σημαίνει να παρατηρείς το σύμπαν.

Θεωρίες, φόβοι και το άπειρο της φαντασίας

Όταν το CERN ενεργοποίησε τον LHC το 2008, το διαδίκτυο πλημμύρισε από φόβους. Θα δημιουργήσει μαύρες τρύπες; Θα ανοίξει “πύλες”; Θα καταστρέψει τη Γη;
Οι επιστήμονες απάντησαν ψύχραιμα, η φύση παράγει συγκρούσεις πολύ πιο έντονες κάθε δευτερόλεπτο στην ατμόσφαιρα. Κι όμως, η φαντασία του ανθρώπου επέμενε να βλέπει εκεί ένα σύμβολο. Και ίσως να είχε δίκιο, με τον δικό της τρόπο. Γιατί το CERN δεν είναι απλώς ένας επιστημονικός οργανισμός. Είναι μια αλληγορία για τη δίψα του ανθρώπου να κατανοήσει το άπειρο.

Τα MiniBooNE και DUNE και τα μυστικά κάτω από τη Γη

Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, στο Fermilab των ΗΠΑ, το πείραμα MiniBooNE κατέγραψε ανωμαλίες στα δεδομένα των νετρίνων που δεν ταίριαζαν με το καθιερωμένο μοντέλο. Η υπόνοια ήταν τρομακτική και συναρπαστική, μήπως υπάρχει ένα “sterile neutrino”, ένα σωματίδιο που δεν αλληλεπιδρά καθόλου με την ύλη; Αν ναι, τότε ίσως έχουμε μπροστά μας το κλειδί για τη λεγόμενη σκοτεινή ύλη αυτή που αποτελεί το 85% του σύμπαντος, αλλά παραμένει αόρατη.

Το επόμενο βήμα είναι το DUNE (Deep Underground Neutrino Experiment), που χτίζεται σε ένα υπόγειο συγκρότημα στη Νότια Ντακότα. Από το Fermilab του Ιλινόι θα στέλνονται δέσμες νετρίνων μέσα από το φλοιό της Γης, για να φτάσουν χίλια και πλέον χιλιόμετρα μακριά. Πρόκειται για ένα πείραμα όπου η Γη μετατρέπεται η ίδια σε εργαστήριο.

H Ανταρκτική ως ενας καθρέφτης του κενού

Η Ανταρκτική, με το λευκό της κενό, μοιάζει να είναι η φυσική προέκταση του επιταχυντή. Στα βάθη του πάγου, κεραίες, ανιχνευτές και αισθητήρες ακούνε τα σιωπηλά σωματίδια που διαπερνούν τον πλανήτη. Κάποιοι ερευνητές μιλούν για ανεξήγητα ραδιοκύματα που φαίνεται να προέρχονται από το εσωτερικό της Γης. Άλλοι για αντισυμμετρίες που δεν μπορούν να εξηγηθούν.

Η επιστήμη δίνει τις δικές της ψύχραιμες απαντήσεις. Η φαντασία όμως ψιθυρίζει, κι αν το CERN, η Ανταρκτική, και οι υπόγειες εγκαταστάσεις συνδέονται;
Όχι μέσα από συνομωσία, αλλά μέσα από ένα κοινό όραμα να δούμε τι υπάρχει όταν όλα τα άλλα σβήσουν.

Η φιλοσοφία του μηδενός

Ο Νίτσε έγραφε πως “όποιος κοιτάζει αρκετά μέσα στην άβυσσο, η άβυσσος θα κοιτάξει κι εκείνον”. Στην περίπτωση του CERN, αυτή η ρήση αποκτά κυριολεκτική διάσταση. Οι φυσικοί δεν είναι ιερείς κάποιας νέας θρησκείας, αλλά αναζητητές του απείρου άνθρωποι που κοιτούν βαθιά στο κενό, ελπίζοντας να δουν την αντανάκλαση της δημιουργίας.

Η αναζήτηση του σωματιδίου Higgs, για παράδειγμα, δεν είναι απλώς τεχνικό κατόρθωμα. Είναι το ερώτημα “τι δίνει υπόσταση στο τίποτα;”. Κι όταν το 2012 βρέθηκαν οι πρώτες ενδείξεις ύπαρξής του, δεν ήταν μόνο η επιστήμη που πανηγύρισε· ήταν και η ίδια η φιλοσοφία, που είδε να επιβεβαιώνεται πως το “είναι” δεν γεννιέται από το φως, αλλά από το σκοτάδι.

Από το εργαστήριο στο συλλογικό υποσυνείδητο

Το CERN, με τους 12.000 επιστήμονες του από 100 χώρες, είναι κάτι περισσότερο από ερευνητικό κέντρο. Είναι ένας παγκόσμιος καθρέφτης του ανθρώπινου πνεύματος. Και κάθε καθρέφτης, όταν τον κοιτάς αρκετά, αρχίζει να επιστρέφει κάτι περισσότερο από το είδωλο, αρχίζει να επιστρέφει ερωτήσεις.

Όπως ο Μεσαίωνας είχε τους αλχημιστές του, έτσι κι εμείς έχουμε τους επιταχυντές μας. Και όπως τότε, το ζητούμενο δεν ήταν μόνο ο χρυσός, αλλά η μεταμόρφωση του ίδιου του ανθρώπου, έτσι και τώρα, η αληθινή “πέτρα του φιλοσόφου” βρίσκεται όχι στην ύλη, αλλά στη γνώση. Ίσως, τελικά, ο φόβος για τα portals, τις διαστάσεις και τα πειράματα της Ανταρκτικής να μην είναι παρά μια μεταφορά του αιώνιου φόβου του ανθρώπου, να μην είναι ο κόσμος που βλέπει, ο μόνος κόσμος που υπάρχει.

Στην εποχή των δεδομένων, των πειραμάτων και των μαθηματικών, το CERN στέκει σαν υπενθύμιση ότι η επιστήμη και η ποίηση δεν είναι αντίθετες δυνάμεις.
Η μία αναζητά την αλήθεια με εξισώσεις η άλλη με σιωπή. Και κάπου ανάμεσά τους, μέσα στο βουητό των επιταχυντών και το άπειρο του κενού, συνεχίζεται η ίδια, πανάρχαια ιστορία, η ιστορία ενός πλάσματος που ονομάζεται άνθρωπος και που ακόμη, πεισματικά, κοιτάζει προς το άγνωστο, ελπίζοντας να βρει εκεί τον εαυτό του.