The Lead Masks Case: Το ανεξιχνίαστο μυστήριο των δύο ηλεκτρονικών τεχνικών, των μασκών από μόλυβδο και του αινιγματικού σημειώματος στο Morro do Vintém. Ποιο ήταν το σήμα που περίμεναν;

The Lead Masks Case: Το ανεξιχνίαστο μυστήριο των δύο ηλεκτρονικών τεχνικών, των μασκών από μόλυβδο και του αινιγματικού σημειώματος στο Morro do Vintém. Ποιο ήταν το σήμα που περίμεναν;

 

Κάποιες υποθέσεις μας έχουν συγκλονίσει επειδή κατά την διάρκεια των ερευνών τους αποκαλύπτονται νέα στοιχεία. Υπάρχουν όμως και εκείνες οι υποθέσεις που επιβιώνουν μέσα στον χρόνο επειδή κανένα νέο στοιχείο δεν κατορθώνει να εξηγήσει όσα ήδη γνωρίζουμε. Η λεγόμενη “The Lead Masks Case”, γνωστή στη Βραζιλία ως “O Caso das Máscaras de Chumbo”, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Σχεδόν έξι δεκαετίες μετά την ανακάλυψη δύο ανδρών νεκρών στην πλαγιά ενός λόφου έξω από το Ρίο ντε Τζανέιρο, η υπόθεση εξακολουθεί να προκαλεί αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε αστυνομικούς ερευνητές, ιστορικούς, δημοσιογράφους, μελετητές της παραψυχολογίας και ερευνητές της εναλλακτικής γνωσιολογίας. Δεν πρόκειται απλώς για έναν ανεξιχνίαστους θανάτους. Πρόκειται για μια ιστορία που μοιάζει να βρίσκεται στο σημείο όπου διασταυρώνονται η εγκληματολογία, η τεχνολογία, ο πνευματισμός, οι αναφορές για άγνωστα εναέρια φαινόμενα και η διαχρονική ανθρώπινη ανάγκη να αναζητήσει απαντήσεις πέρα από τα όρια της καθιερωμένης γνώσης.

Για να κατανοήσει όμως κανείς την ιδιαίτερη φύση της υπόθεσης, οφείλει πρώτα να επιστρέψει στη Βραζιλία του 1966. Ήταν μια περίοδος κατά την οποία ολόκληρος ο κόσμος ζούσε υπό τη σκιά του ψυχρού πολέμου. Η διαστημική και εξοπλιστική κούρσα ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση είχε μετατρέψει την τεχνολογία σε σύμβολο προόδου αλλά και σε εργαλείο γεωπολιτικής ισχύος. Οι τηλεοράσεις και τα ραδιόφωνα έμπαιναν μαζικά στα σπίτια, τα ηλεκτρονικά κυκλώματα άρχιζαν να θεωρούνται το μέλλον της ανθρώπινης επικοινωνίας, ενώ οι ειδήσεις για πυραύλους, δορυφόρους και πειραματικές τεχνολογίες καλλιεργούσαν την αίσθηση ότι η επιστήμη βρισκόταν ένα βήμα πριν αποκαλύψει τα μεγαλύτερα μυστήρια του κόσμου. Παράλληλα, οι αναφορές για ufo/uap πολλαπλασιάζονταν σχεδόν σε κάθε ήπειρο, δημιουργώντας ένα κλίμα όπου η πιθανότητα ύπαρξης εξωγήινης και εξωδιαστατικής νοημοσύνης δεν αποτελούσε μόνο αντικείμενο επιστημονικής φαντασίας, αλλά και καθημερινών συζητήσεων σε επιστημονικούς κύκλους.

Η Βραζιλία αποτελούσε μια ιδιαίτερη περίπτωση μέσα σε αυτό το διεθνές περιβάλλον. Εκτός από τη ραγδαία εκβιομηχάνιση και τον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό, η χώρα γνώριζε μια εντυπωσιακή άνθηση του “Spiritism”, του πνευματιστικού κινήματος που βασίστηκε στις ιδέες του Γάλλου παιδαγωγού Allan Kardec. Σε αντίθεση με τον δυτικό αποκρυφισμό, ο βραζιλιάνικος πνευματισμός δεν αντιμετώπιζε την επικοινωνία με άλλες διαστάσεις ως αποκλειστικά θρησκευτική ή μυστικιστική εμπειρία. Αντίθετα, πολλοί υποστηρικτές του πίστευαν ότι τα πνευματικά φαινόμενα μπορούσαν να μελετηθούν με τρόπο σχεδόν επιστημονικό. Σε πολλές πόλεις δημιουργήθηκαν ομάδες που συνδύαζαν την προσευχή με την παρατήρηση, τα ηλεκτρονικά όργανα με τις πνευματιστικές συνεδρίες και την τεχνολογική περιέργεια με την αναζήτηση μιας βαθύτερης πραγματικότητας. Δεν ήταν ασυνήθιστο μηχανικοί, τεχνικοί, ραδιοερασιτέχνες και άνθρωποι με επιστημονική κατάρτιση να συμμετέχουν σε τέτοιες ομάδες, θεωρώντας ότι η τεχνολογία ίσως μπορούσε να αποτελέσει το μέσο επικοινωνίας με άγνωστες μορφές νοημοσύνης ή επίπεδα ύπαρξης. Οι ερευνητές που εξέτασαν την υπόθεση των μασκών από μόλυβδο, αναδεικνύουν ακριβώς αυτό το πολιτισμικό πλαίσιο, παρουσιάζοντας τη σύνδεση ανάμεσα στους δύο τεχνικούς και το βραζιλιάνικο Spiritism ως ένα από τα βασικά κλειδιά για την κατανόηση όσων ακολούθησαν.

Μέσα σε αυτή τη συγκυρία ζούσαν ο Miguel José Viana και ο Manoel Pereira da Cruz, δύο ηλεκτρονικοί τεχνικοί από την πόλη Campos dos Goytacazes. Δεν ήταν περιθωριακές φυσιογνωμίες ούτε άνθρωποι με εγκληματικό παρελθόν. Ήταν οικογενειάρχες, επαγγελματίες που επισκεύαζαν ραδιόφωνα και τηλεοράσεις, άνθρωποι που περιγράφονταν από συγγενείς και γνωστούς ως εργατικοί, ευφυείς και ιδιαίτερα ενθουσιώδης αναφορικά με τις νέες τεχνολογίες. Ακριβώς αυτή η ιδιότητά τους κάνει την υπόθεση τόσο ξεχωριστή. Αντί για δύο αυτοαποκαλούμενους μυστικιστές, βρίσκουμε δύο τεχνικούς που γνώριζαν καλά τον κόσμο των ηλεκτρονικών και οι οποίοι, σύμφωνα με πολλές μαρτυρίες, είχαν αρχίσει να ενδιαφέρονται ολοένα και περισσότερο για πειράματα που επιχειρούσαν να γεφυρώσουν την τεχνολογία με τον πνευματισμό και τα ανεξήγητα φαινόμενα.

Το πρωί της 17ης Αυγούστου 1966, οι δύο άνδρες ανακοίνωσαν στις οικογένειές τους ότι επρόκειτο να ταξιδέψουν για επαγγελματικούς λόγους. Η επίσημη εξήγηση ήταν πως θα αγόραζαν ηλεκτρονικά εξαρτήματα και, σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες, ίσως και ένα μεταχειρισμένο αυτοκίνητο. Κατά τη διαδρομή τους έφτασαν στη Niterói, αγόρασαν δύο πανομοιότυπα αδιάβροχα, ένα μπουκάλι νερό και συνέχισαν προς τον λόφο Morro do Vintém. Μια σερβιτόρα που ήταν από τους τελευταίους ανθρώπους που τους είδε ζωντανούς θυμόταν αργότερα ότι ο Miguel κοιτούσε διαρκώς το ρολόι του, σαν να ανησυχούσε μήπως καθυστερήσουν σε κάποιο προκαθορισμένο ραντεβού. Η λεπτομέρεια αυτή, όσο μικρή κι αν φαίνεται, απέκτησε ιδιαίτερη σημασία όταν οι ερευνητές προσπάθησαν να ανασυνθέσουν τις τελευταίες ώρες των δύο ανδρών.

Την ίδια περίπου περίοδο, μια άλλη ιστορία άρχισε να διαδίδεται στην περιοχή. Η Gracinda Barbosa Coutinho de Souza, μια γυναίκα με ιδιαίτερα καλή κοινωνική φήμη, κατέθεσε στις αρχές ότι είχε παρατηρήσει πάνω από τον λόφο ένα φωτεινό πορτοκαλί αντικείμενο με έντονη λάμψη και ασυνήθιστη κίνηση. Η μαρτυρία της δεν θα αποκτούσε ίσως ποτέ ιδιαίτερη σημασία, αν λίγες ημέρες αργότερα δεν αποκαλυπτόταν πως στο ίδιο ακριβώς σημείο βρίσκονταν οι σοροί των δύο τεχνικών. Η χρονική σύμπτωση ανάμεσα στη μαρτυρία και στους θανάτους αποτέλεσε έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η υπόθεση συνδέθηκε ήδη από τα πρώτα της βήματα με την ufo/uap γνωσιολογία, παρότι δεν προέκυψε ποτέ αποδεικτικό στοιχείο που να επιβεβαιώνει μια τέτοια σχέση.

Τρεις ημέρες αργότερα, στις 20 Αυγούστου 1966, ένας νεαρός που ανέβηκε στον λόφο αντίκρισε ένα θέαμα που έμελλε να περάσει στην ιστορία των ανεξήγητων υποθέσεων. Ανάμεσα στη βλάστηση κείτονταν δύο άνδρες, ξαπλωμένοι ο ένας δίπλα στον άλλον, ντυμένοι με κοστούμια και αδιάβροχα, σαν να είχαν απλώς ξαπλώσει για να περιμένουν κάτι. Δίπλα τους υπήρχαν δύο πρόχειρα κατασκευασμένες μάσκες από φύλλα μολύβδου, ένα άδειο μπουκάλι νερού, υγρά μαντιλάκια και ένα σημείωμα με οδηγίες τόσο σύντομες όσο και αινιγματικές. Δεν υπήρχαν ίχνη πάλης. Δεν υπήρχαν εμφανή τραύματα. Δεν υπήρχε κανένα στοιχείο που να εξηγεί γιατί δύο απολύτως υγιείς άνθρωποι είχαν καταλήξει νεκροί σε μια απομονωμένη πλαγιά. Εκείνη τη στιγμή, χωρίς να το γνωρίζει κανείς, γεννιόταν ένα από τα πιο επίμονα μυστήρια του εικοστού αιώνα, ένα μυστήριο που ακόμη και σήμερα συνεχίζει να προκαλεί περισσότερα ερωτήματα από όσα μπορεί να απαντήσει.

Η πρώτη εικόνα που δημιουργείται όταν κάποιος ακούει για την υπόθεση των μασκών από μόλυβδο είναι συνήθως εκείνη δύο μυστηριωδών μορφών που βρέθηκαν νεκρές στην κορυφή ενός λόφου, φορώντας παράξενα αυτοσχέδια αντικείμενα και αφήνοντας πίσω τους ένα σημείωμα γεμάτο αινιγματικές οδηγίες. Είναι μια εικόνα σχεδόν κινηματογραφική, η οποία εύκολα οδηγεί τη φαντασία προς κάθε πιθανή κατεύθυνση. Ωστόσο, όσο περισσότερο μελετά κανείς τα πραγματικά στοιχεία της υπόθεσης, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται ότι το πραγματικό της κέντρο βάρους δεν βρίσκεται στις μάσκες ούτε στο σημείωμα. Βρίσκεται στους ίδιους τους ανθρώπους. Γιατί ο Miguel José Viana και ο Manoel Pereira da Cruz δεν ήταν αποκρυφιστές που ζούσαν απομονωμένοι από την κοινωνία, ούτε άνθρωποι που είχαν αφιερώσει τη ζωή τους σε τελετουργίες ή μυστικές οργανώσεις. Ήταν δύο τεχνικοί ηλεκτρονικών, δύο επαγγελματίες που εργάζονταν καθημερινά με ραδιόφωνα, τηλεοράσεις και ηλεκτρικά κυκλώματα, άνθρωποι που είχαν εκπαιδευτεί να λύνουν προβλήματα μέσα από τη λογική, την παρατήρηση και την τεχνική γνώση. Ίσως ακριβώς αυτή η αντίφαση να αποτελεί και τον λόγο που η υπόθεση εξακολουθεί να προκαλεί τόσο έντονο ενδιαφέρον.

Η εργασία ενός τεχνικού ηλεκτρονικών τη δεκαετία του 1960 δεν θα μπορούσε να εχει καμία σχέση με τη σημερινή εικόνα του. Τα ραδιόφωνα αποτελούσαν ακόμη το βασικότερο μέσο επικοινωνίας, οι τηλεοράσεις άρχιζαν να εξαπλώνονται γρήγορα και η κατανόηση των ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων θεωρούνταν σχεδόν συνώνυμη με την πρόοδο. Οι άνθρωποι που επισκεύαζαν αυτές τις συσκευές βρίσκονταν καθημερινά σε επαφή με έναν αόρατο κόσμο σημάτων, συχνοτήτων και κυμάτων, έναν κόσμο που δεν μπορούσε να γίνει αντιληπτός από τις ανθρώπινες αισθήσεις αλλά αποδεικνυόταν υπαρκτός μέσα από την τεχνολογία. Για μια ολόκληρη γενιά τεχνικών, η ιδέα ότι η πραγματικότητα περιλαμβάνει αόρατα επίπεδα επικοινωνίας δεν αποτελούσε μεταφυσική υπόθεση, ήταν μέρος της καθημερινής εργασίας τους. Ίσως γι’ αυτό πολλοί από αυτούς έδειξαν ενδιαφέρον για θεωρίες που επιχειρούσαν να συνδέσουν την επιστήμη με τη συνείδηση, την ηλεκτρονική με τον πνευματισμό και την τεχνολογία με το άγνωστο.

Στη Βραζιλία εκείνης της περιόδου υπήρχε ήδη ένα ιδιαίτερα γόνιμο έδαφος για την ανάπτυξη τέτοιων ιδεών. Το κίνημα του Spiritism, εμπνευσμένο από τις διδασκαλίες του Allan Kardec, είχε αποκτήσει εκατομμύρια υποστηρικτές και διέφερε αισθητά από τις παραδοσιακές μορφές αποκρυφισμού. Οι οπαδοί του δεν θεωρούσαν ότι η επικοινωνία με άλλες μορφές ύπαρξης αποτελούσε αποκλειστικά αντικείμενο πίστης. Αντίθετα, πίστευαν ότι μπορούσε να εξεταστεί με μεθοδολογία, πειραματισμό και παρατήρηση, σχεδόν όπως ένα επιστημονικό φαινόμενο. Σε πολλά πνευματιστικά κέντρα οργανώνονταν ομάδες μελέτης, στις οποίες συμμετείχαν εκπαιδευμένοι άνθρωποι, μηχανικοί, τεχνικοί και επαγγελματίες, οι οποίοι προσπαθούσαν να κατανοήσουν αν υπήρχε κάποια μορφή επικοινωνίας ανάμεσα στον ανθρώπινο κόσμο και σε άλλες μορφές νοημοσύνης. 

Οι Miguel José Viana και Manoel Pereira da Cruz φαίνεται πως συμμερίζονταν αυτή την ιδιαίτερη νοοτροπία. Οι αστυνομικές έρευνες αποκάλυψαν ότι στον χώρο εργασίας τους υπήρχαν βιβλία σχετικά με τον πνευματισμό, σημειώσεις γύρω από αυτό που ορισμένοι αποκαλούσαν επιστημονικό πνευματισμό και αναφορές σε πειράματα επικοινωνίας με ανώτερες μορφές ύπαρξης. Σύμφωνα με συγγενείς και γνωστούς τους, οι δύο άνδρες είχαν πραγματοποιήσει κατά το παρελθόν διάφορες δοκιμές μαζί με έναν τρίτο φίλο τους, κατασκευάζοντας ακόμη και αυτοσχέδιες ηλεκτρονικές διατάξεις με σκοπό να ενισχύσουν ή να καταγράψουν παραφυσικά φαινόμενα. Σε μία από αυτές τις δοκιμές αναφέρθηκε μάλιστα μια ισχυρή έκρηξη κατά τη διάρκεια πειράματος, γεγονός που προκάλεσε την περιέργεια της γειτονιάς και τροφοδότησε αργότερα πλήθος εικασιών σχετικά με το είδος των πειραμάτων που πραγματοποιούσαν.

Το στοιχείο αυτό είναι ίσως το πιο παρεξηγημένο σε ολόκληρη την υπόθεση. Πολλές σύγχρονες αφηγήσεις παρουσιάζουν τους δύο άνδρες σαν μέλη κάποιας μυστικής αποκρυφιστικής ομάδας, όμως τα διαθέσιμα στοιχεία δεν υποστηρίζουν με σαφήνεια μια τόσο απλοϊκή εικόνα. Αντίθετα, φαίνεται ότι ενδιαφέρονταν για μια ιδιαίτερη σύνθεση τεχνολογίας και πνευματικής αναζήτησης, μια τάση που εκείνη την εποχή δεν ήταν καθόλου ασυνήθιστη στη Βραζιλία. Η διάκριση αυτή είναι ουσιαστική, διότι αλλάζει εντελώς τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το τελευταίο τους ταξίδι. Δεν πρόκειται απαραίτητα για δύο ανθρώπους που αποφάσισαν να συμμετάσχουν σε κάποιο τελετουργικό. Ίσως πρόκειται για δύο τεχνικούς που πίστευαν ότι βρίσκονταν ένα βήμα πριν από ένα πείραμα το οποίο, κατά τη δική τους αντίληψη, θα μπορούσε να αποδείξει ότι η τεχνολογία αποτελεί γέφυρα προς ένα επίπεδο πραγματικότητας που δεν μπορούσε ακόμη να εξηγηθεί.

Αυτή η ερμηνεία αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον αν εξετάσει κανείς τις τελευταίες κινήσεις τους πριν από τον θάνατό τους. Το ταξίδι τους προς τη Niterói δεν έμοιαζε με μια αυθόρμητη εκδρομή. Αγόρασαν δύο πανομοιότυπα αδιάβροχα, κράτησαν την απόδειξη από το μπουκάλι νερού, είχαν μαζί τους συγκεκριμένο χρηματικό ποσό και, σύμφωνα με μαρτυρίες, έδειχναν να ακολουθούν ένα αυστηρό χρονοδιάγραμμα. Η σερβιτόρα που τους εξυπηρέτησε θυμόταν τον Miguel να κοιτάζει συνεχώς το ρολόι του, σαν να υπήρχε μια προκαθορισμένη ώρα την οποία δεν έπρεπε να χάσουν. Η λεπτομέρεια αυτή συνδέθηκε αργότερα με το περίφημο σημείωμα που βρέθηκε επάνω τους, στο οποίο αναγράφονταν συγκεκριμένες ώρες και οδηγίες, ενισχύοντας την εντύπωση ότι οι δύο άνδρες δεν ανέβηκαν τυχαία στον λόφο, αλλά συμμετείχαν σε ένα προγραμματισμένο εγχείρημα του οποίου το ακριβές περιεχόμενο δεν αποκαλύφθηκε ποτέ.

Όταν οι αστυνομικοί έφτασαν τελικά στο Morro do Vintém, αντίκρισαν μια σκηνή που έμοιαζε περισσότερο με το τελευταίο στάδιο ενός αποτυχημένου πειράματος παρά με μια συνηθισμένη εγκληματική ενέργεια. Οι δύο άνδρες βρίσκονταν ξαπλωμένοι ο ένας δίπλα στον άλλον, χωρίς εμφανή ίχνη βίας, χωρίς ενδείξεις πανικού και χωρίς στοιχεία που να δείχνουν ότι προσπάθησαν να διαφύγουν ή να αντισταθούν. Η εικόνα τους έδινε την εντύπωση ανθρώπων που περίμεναν κάτι. Ένα σήμα. Ένα γεγονός. Ίσως μια εμπειρία την οποία πίστευαν ότι θα άλλαζε ριζικά την αντίληψή τους για την πραγματικότητα. Το τραγικό είναι ότι, είτε το περίμεναν είτε όχι, το μοναδικό πράγμα που έμελλε να μείνει πίσω ήταν δύο μάσκες από μόλυβδο, ένα σημείωμα με ελάχιστες λέξεις και ένα μυστήριο που εξακολουθεί να απασχολεί ερευνητές σε ολόκληρο τον κόσμο.

Από τη στιγμή που οι αστυνομικές αρχές έφτασαν στον λόφο Morro do Vintém, έγινε αμέσως αντιληπτό ότι δεν επρόκειτο για μια συνηθισμένη υπόθεση θανάτου. Η εικόνα του χώρου δεν θύμιζε σκηνή εγκλήματος με την κλασική έννοια. Δεν υπήρχαν εμφανή ίχνη πάλης, ούτε σημάδια που να υποδήλωναν ότι οι δύο άνδρες είχαν προσπαθήσει να αμυνθούν ή να διαφύγουν. Τα προσωπικά τους αντικείμενα παρέμεναν στη θέση τους, τα χρήματα δεν είχαν αφαιρεθεί και τίποτε δεν έδειχνε ληστεία ή άλλη προφανή εγκληματική ενέργεια. Οι σοροί βρίσκονταν δίπλα-δίπλα, με τρόπο που έδινε την εντύπωση ανθρώπων οι οποίοι είχαν περιμένει ήρεμα κάτι να συμβεί. Αυτή η σχεδόν τελετουργική εικόνα ήταν αρκετή ώστε η υπόθεση να αποκτήσει από τις πρώτες κιόλας ημέρες μια ατμόσφαιρα μυστηρίου που ξεπερνούσε τα όρια μιας απλής αστυνομικής έρευνας.

Το αντικείμενο που τράβηξε αμέσως την προσοχή ήταν οι δύο αυτοσχέδιες μάσκες από λεπτά φύλλα μολύβδου. Δεν επρόκειτο για μάσκες που κάλυπταν ολόκληρο το πρόσωπο ούτε για προστατευτικό εξοπλισμό εργασίας. Ήταν πρόχειρα κομμένες ώστε να καλύπτουν αποκλειστικά τα μάτια, χωρίς ανοίγματα για την όραση. Η κατασκευή τους έμοιαζε περισσότερο με κάποιο εργαλείο που είχε σχεδιαστεί για μία συγκεκριμένη χρήση παρά με αντικείμενο καθημερινής αξιοποίησης. Το γεγονός αυτό γέννησε σχεδόν αμέσως δεκάδες ερμηνείες. Για ορισμένους ερευνητές επρόκειτο για προστασία από μια εξαιρετικά έντονη φωτεινή λάμψη. Άλλοι θεώρησαν ότι ίσως χρησιμοποιούνταν ως προστασία από κάποια μορφή ακτινοβολίας ή ηλεκτρομαγνητικού φαινομένου. Κάποιοι πρότειναν ότι το μόλυβδος επιλέχθηκε λόγω της παραδοσιακής σχέσης του με την προστασία από ισχυρές ενεργειακές εκπομπές, ενώ δεν έλειψαν ούτε οι πιο εσωτερικές ερμηνείες που συνέδεσαν το υλικό με αποκρυφιστικές αντιλήψεις περί απομόνωσης των αισθήσεων κατά τη διάρκεια πνευματιστικών εμπειριών. Ωστόσο, κανένα αποδεικτικό στοιχείο δεν κατόρθωσε ποτέ να επιβεβαιώσει ποιος ήταν πραγματικά ο σκοπός αυτών των παράξενων μασκών.

Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον προκάλεσε το μικρό χειρόγραφο σημείωμα που βρέθηκε πάνω στους δύο άνδρες. Το χαρτί περιείχε ελάχιστες μόνο λέξεις, όμως αυτές στάθηκαν αρκετές για να αποτελέσουν αντικείμενο αμέτρητων αναλύσεων επί δεκαετίες. Η πιο γνωστή εκδοχή του ανέφερε :

«16:30 στο καθορισμένο σημείο. 18:30 κατάποση καψουλών. Μετά το αποτέλεσμα, προστατέψτε τα μέταλλα. Περιμένετε το σήμα. Μάσκα.»

Η φρασεολογία του σημειώματος ήταν αξιοσημείωτη. Δεν έμοιαζε με προσωπική υπενθύμιση ούτε με ημερολογιακή καταγραφή. Αντίθετα, θύμιζε περισσότερο σύντομο πρωτόκολλο ενεργειών, σαν να είχαν καταγραφεί τα διαδοχικά στάδια ενός πειράματος που έπρεπε να εκτελεστεί με ακρίβεια. Το γεγονός ότι αναφερόταν συγκεκριμένη ώρα, κάψουλες, αναμονή κάποιου σήματος και χρήση της μάσκας ενίσχυσε την εντύπωση ότι οι δύο τεχνικοί είχαν προγραμματίσει μια διαδικασία της οποίας το νόημα γνώριζαν μόνο οι ίδιοι.

Η αναφορά στις κάψουλες υπήρξε ίσως το πιο αμφιλεγόμενο στοιχείο ολόκληρης της υπόθεσης. Δυστυχώς, όταν οι σοροί μεταφέρθηκαν για νεκροψία, είχαν ήδη παραμείνει αρκετές ημέρες εκτεθειμένες στις υψηλές θερμοκρασίες και στην υγρασία του λόφου. Η προχωρημένη αποσύνθεση δεν επέτρεψε στους ιατροδικαστές να πραγματοποιήσουν ολοκληρωμένες τοξικολογικές εξετάσεις. Ως αποτέλεσμα, δεν ήταν δυνατόν να διαπιστωθεί αν οι δύο άνδρες είχαν πράγματι καταπιεί κάποια ουσία ούτε ποια θα μπορούσε να ήταν αυτή. Η παράλειψη αυτή θεωρείται ακόμη και σήμερα μία από τις μεγαλύτερες αδυναμίες της αστυνομικής έρευνας. Αν υπήρχαν υπολείμματα χημικών ουσιών, ψυχοδραστικών φαρμάκων ή δηλητηρίων, η ευκαιρία να εντοπιστούν χάθηκε οριστικά. Με τον τρόπο αυτό, το πιο κρίσιμο ίσως στοιχείο της υπόθεσης μετατράπηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα αναπάντητα ερωτήματα.

Οι ερευνητές άρχισαν σύντομα να εξετάζουν το ενδεχόμενο ενός αποτυχημένου επιστημονικού ή παραεπιστημονικού πειράματος. Η θεωρία αυτή βασιζόταν στην ιδέα ότι οι δύο τεχνικοί είχαν αποφασίσει να λάβουν κάποια ψυχοδραστική ουσία, πιθανότατα πιστεύοντας ότι θα τους βοηθούσε να επιτύχουν μια μεταβαλλόμενη κατάσταση συνείδησης, ενώ ταυτόχρονα περίμεναν την εμφάνιση κάποιου φωτεινού ή ενεργειακού φαινομένου για το οποίο θεωρούσαν απαραίτητη τη χρήση των μολύβδινων μασκών. Το σενάριο αυτό εναρμονιζόταν με τις πληροφορίες που ήθελαν τους δύο άνδρες να πραγματοποιούν πειράματα σχετικά με τον πνευματισμό και την ηλεκτρονική, χωρίς όμως να αποδεικνύεται ότι πράγματι συνέβη κάτι τέτοιο την ημέρα του θανάτου τους. Άλλωστε, δεν βρέθηκαν ποτέ οι υποτιθέμενες κάψουλες ούτε αποδείχθηκε η ύπαρξη κάποιας συγκεκριμένης ουσίας.

Παράλληλα εμφανίστηκαν θεωρίες που συνδέθηκαν άμεσα με το βραζιλιάνικο Spiritism. Ορισμένοι πρότειναν ότι οι δύο άνδρες συμμετείχαν σε μια προσπάθεια επικοινωνίας με πνευματικές οντότητες ή με αυτό που εκείνη την εποχή αρκετές ομάδες αποκαλούσαν ανώτερες νοημοσύνες. Η αναμονή ενός σήματος ερμηνεύθηκε από αυτούς ως προσδοκία εμφάνισης κάποιου υπερφυσικού φαινομένου ή οράματος, ενώ οι μάσκες θεωρήθηκαν μέσο προστασίας από μια έντονη λάμψη που, σύμφωνα με ορισμένες πνευματιστικές αντιλήψεις, συνοδεύει την επαφή με ανώτερες οντότητες. Αν και η θεωρία αυτή δεν διαθέτει αποδεικτική βάση, παρουσιάζει ενδιαφέρον ως αντανάκλαση της ιδιαίτερης πολιτισμικής πραγματικότητας της Βραζιλίας της δεκαετίας του 1960, όπου η συνύπαρξη τεχνολογίας και πνευματισμού δεν θεωρούνταν απαραίτητα αντιφατική.

Δεν άργησε φυσικά να εμφανιστεί και η ufo/uap ερμηνεία. Η μαρτυρία της Gracinda Barbosa Coutinho de Souza σχετικά με το πορτοκαλί φωτεινό αντικείμενο πάνω από τον λόφο αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία οικοδομήθηκαν δεκάδες θεωρίες περί επαφής με εξωγήινη η εξωδιαστατική νοημοσύνη. Για τους υποστηρικτές αυτής της προσέγγισης, οι δύο τεχνικοί ανέβηκαν στον Morro do Vintém προκειμένου να συμμετάσχουν σε μια προκαθορισμένη συνάντηση με ένα ufo/uap. Οι μάσκες θεωρήθηκαν προστασία από την εκτυφλωτική λάμψη του αντικειμένου, ενώ το σήμα του σημειώματος ερμηνεύθηκε ως το αναμενόμενο οπτικό ή ηλεκτρομαγνητικό φαινόμενο που θα προανήγγελλε την εμφάνισή του. Πρόκειται αναμφίβολα για την πιο διάσημη εκδοχή της υπόθεσης, η οποία συνέβαλε καθοριστικά ώστε το περιστατικό να αποκτήσει διεθνή φήμη στους κύκλους της ufo/uap γνωσιολογίας. Ωστόσο, όπως συμβαίνει και με τις υπόλοιπες θεωρίες, δεν προέκυψε ποτέ κάποιο υλικό στοιχείο που να αποδεικνύει ότι οι δύο άνδρες είχαν οποιαδήποτε πραγματική επαφή με άγνωστο εναέριο φαινόμενο.

Από την άλλη πλευρά, αρκετοί ερευνητές υποστήριξαν ότι η απλούστερη εξήγηση ίσως είναι και η πιθανότερη. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, οι δύο τεχνικοί συμμετείχαν σε ένα αυτοσχέδιο πείραμα που συνδύαζε θρησκευτικές πεποιθήσεις, ψυχοδραστικές ουσίες και ελλιπή γνώση των κινδύνων. Αν πράγματι κατανάλωσαν κάποια άγνωστη ουσία, είναι πιθανό να έχασαν τις αισθήσεις τους ή να υπέστησαν θανατηφόρα δηλητηρίαση, χωρίς να υπάρχει πλέον δυνατότητα επιβεβαίωσης. Η θεωρία αυτή παρουσιάζει το πλεονέκτημα ότι δεν απαιτεί την ύπαρξη υπερφυσικών ή εξωγήινων παραγόντων, όμως προσκρούει στο ίδιο ακριβώς πρόβλημα που αντιμετωπίζουν όλες οι υπόλοιπες, στην απουσία αποδεικτικών στοιχείων. Και έτσι, η υπόθεση των μασκών από μόλυβδο συνεχίζει μέχρι σήμερα να αιωρείται ανάμεσα στην ιστορική πραγματικότητα και στον χώρο των ερμηνειών, υπενθυμίζοντας ότι ορισμένες φορές η μεγαλύτερη δύναμη ενός μυστηρίου δεν βρίσκεται στις απαντήσεις που προσφέρει, αλλά στα ερωτήματα που εξακολουθεί να γεννά.

Σχεδόν εξήντα χρόνια μετά τον θάνατο του Miguel José Viana και του Manoel Pereira da Cruz, η υπόθεση των μασκών από μόλυβδο εξακολουθεί να κατέχει μια παράξενη θέση ανάμεσα στα μεγάλα ανεξιχνίαστα περιστατικά του 20ού αιώνα. Δεν διαθέτει την έκταση μιας μεγάλης εγκληματολογικής έρευνας, ούτε έναν τεράστιο φάκελο αποδεικτικών στοιχείων που μπορούν να επανεξεταστούν με σύγχρονες μεθόδους. Αντίθετα, η δύναμή της βρίσκεται ακριβώς σε όσα χάθηκαν. Η καθυστερημένη νεκροψία στέρησε από τους ερευνητές τη δυνατότητα μιας ουσιαστικής τοξικολογικής εξέτασης, οι μυστηριώδεις κάψουλες δεν βρέθηκαν ποτέ, ο ακριβής σκοπός των μασκών παρέμεινε άγνωστος, ενώ οι διαφορετικές αφηγήσεις που συσσωρεύθηκαν τις επόμενες δεκαετίες δημιούργησαν ένα περίπλοκο μείγμα τεκμηριωμένων γεγονότων, δημοσιογραφικών πληροφοριών, μαρτυριών και μεταγενέστερων εικασιών. Ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, η ίδια η ιστορία έχει περάσει μέσα από τόσες διαφορετικές αφηγήσεις, ώστε ακόμη και μικρές λεπτομέρειες διαφοροποιούνται από πηγή σε πηγή.

Ωστόσο, ένας σκληρός πυρήνας γεγονότων παραμένει. Δύο ηλεκτρονικοί τεχνικοί ταξίδεψαν στη Niterói έχοντας κάποιο συγκεκριμένο σχέδιο. Αγόρασαν αδιάβροχα και νερό, ανέβηκαν στον Morro do Vintém και βρέθηκαν αργότερα νεκροί, χωρίς εμφανή τραύματα ή σαφή ένδειξη πάλης. Μαζί τους υπήρχαν οι περίφημες μάσκες από μόλυβδο και οδηγίες που αναφέρονταν σε συγκεκριμένες ώρες, κάψουλες, αποτέλεσμα, προστασία μετάλλων και αναμονή κάποιου σήματος. Η αστυνομική έρευνα αποκάλυψε παράλληλα το ενδιαφέρον τους για τον πνευματισμό και για πειραματικές μορφές επικοινωνίας, ενώ φίλοι και συγγενείς μίλησαν για προηγούμενα πειράματα με ηλεκτρονικό εξοπλισμό. Όλα αυτά δεν αποδεικνύουν εξωγήινη επαφή ή υπερφυσικό φαινόμενο. Αποδεικνύουν όμως κάτι άλλο, εξίσου σημαντικό για την κατανόηση της υπόθεσης, οι δύο άνδρες φαίνεται πως είχαν μεταβεί στον λόφο με πρόθεση να πραγματοποιήσουν κάποια διαδικασία που για τους ίδιους είχε συγκεκριμένο νόημα.

Ίσως λοιπόν το σημαντικότερο ερώτημα να μην είναι αν οι δύο τεχνικοί είδαν ένα ufo/uap ή αν επιχείρησαν να επικοινωνήσουν με κάποια άγνωστη διάσταση. Το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι τι πίστευαν οι ίδιοι ότι επρόκειτο να συμβεί. Η διάκριση είναι καθοριστική. Ένας άνθρωπος μπορεί να ενεργήσει βάσει μιας πεποίθησης χωρίς η πεποίθηση αυτή να ανταποκρίνεται αντικειμενικά στην πραγματικότητα. Αν ο Miguel και ο Manoel θεωρούσαν ότι ένα ηλεκτρονικό πείραμα, μια μεταβαλλόμενη κατάσταση συνείδησης ή κάποια μορφή πνευματιστικής επικοινωνίας θα προκαλούσε ένα συγκεκριμένο οπτικό ή ενεργειακό φαινόμενο, οι μάσκες μπορεί να είχαν γι’ αυτούς απολύτως πρακτικό σκοπό, ακόμη κι αν σήμερα μας φαίνονται παράλογες. Το ίδιο ισχύει για τις κάψουλες και το μυστηριώδες σήμα. Η ερμηνεία των πράξεών τους δεν προϋποθέτει ότι το φαινόμενο που περίμεναν ήταν πραγματικό, προϋποθέτει μόνο ότι οι ίδιοι πίστευαν αρκετά σε αυτό ώστε να οργανώσουν τις ενέργειές τους γύρω του.

Εδώ ακριβώς η υπόθεση αποκτά μια ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της εναλλακτικής γνωσιολογίας. Στις περισσότερες παραφυσικές αφηγήσεις, η τεχνολογία και το μεταφυσικό εμφανίζονται ως αντίθετες δυνάμεις, από τη μία η ψυχρή, μετρήσιμη επιστήμη και από την άλλη η πίστη στο ανεξήγητο. Στην περίπτωση των δύο Βραζιλιάνων τεχνικών όμως, αυτά τα δύο στοιχεία φαίνεται να συγχωνεύονται. Οι ίδιοι εργάζονταν με ηλεκτρονικά κυκλώματα, ραδιοφωνικά σήματα και συσκευές επικοινωνίας και παράλληλα ενδιαφέρονταν για την πιθανότητα ύπαρξης πραγματικοτήτων ή οντοτήτων πέρα από τις συμβατικές ανθρώπινες αισθήσεις. Για αυτούς, τουλάχιστον σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε, η ηλεκτρονική δεν απέρριπτε το μεταφυσικό. Ίσως αποτελούσε τον τρόπο για να το προσεγγίσουν.

Η ιδέα αυτή δεν ήταν τόσο ξένη προς τον 20ό αιώνα όσο φαίνεται σήμερα. Από τις πρώτες απόπειρες καταγραφής φωνών σε μαγνητικές ταινίες μέχρι την αναζήτηση εξωγήινων ραδιοσημάτων, η ιστορία της σύγχρονης τεχνολογίας είναι γεμάτη από προσπάθειες χρήσης νέων μέσων για την ανίχνευση πραγμάτων που προηγουμένως ήταν αόρατα ή αδύνατο να ακουστούν. Το ραδιόφωνο από μόνο του είχε επιβάλει μια επαναστατική ιδέα, ο χώρος γύρω μας είναι γεμάτος πληροφορία την οποία ο ανθρώπινος οργανισμός δεν μπορεί να αντιληφθεί χωρίς τεχνολογικό μεσολαβητή. Ένας δέκτης μετατρέπει ένα αόρατο ηλεκτρομαγνητικό κύμα σε ανθρώπινη φωνή. Από εκεί μέχρι την πεποίθηση ότι ίσως υπάρχουν και άλλες μορφές σήματος, που δεν έχουμε ακόμη μάθει να αποκωδικοποιούμε, η ψυχολογική απόσταση μπορεί να είναι μικρότερη από ό,τι φανταζόμαστε σήμερα.

Στην περίπτωση του Morro do Vintém αυτή η ιδέα φαίνεται σχεδόν ενσωματωμένη στο ίδιο το αινιγματικό σημείωμα. Η λέξη σήμα είναι ίσως η πλέον χαρακτηριστική ολόκληρης της υπόθεσης. Τι είδους σήμα περίμεναν; Οπτικό; Ηχητικό; Ραδιοφωνικό; Ηλεκτρομαγνητικό; Ή μήπως επρόκειτο για κάτι εντελώς διαφορετικό, γνωστό μόνο στους δύο άνδρες και σε όσους ενδεχομένως συμμετείχαν στο πείραμα; Η απουσία απάντησης άφησε έναν σχεδόν ιδανικό κενό χώρο, μέσα στον οποίο μπορούσαν να εγκατασταθούν όλες οι μεταγενέστερες θεωρίες. Οι ερευνητες της ufo/uap γνωσιολογίας είδαν μια προκαθορισμένη επαφή. Οι μελετητές του πνευματισμού ένα πείραμα επικοινωνίας με άλλες μορφές ύπαρξης. Οι πιο συμβατικές εγκληματολογικές προσεγγίσεις μια πιθανή δηλητηρίαση ή μια καλοστημένη απάτη που κατέληξε σε θάνατο.

Υπήρξε μάλιστα και ο ισχυρισμός ενος κρατούμενου, ότι οι δύο άνδρες είχαν εξαπατηθεί με την υπόσχεση αγοράς ραδιενεργού υλικού και ότι οι κάψουλες που τους δόθηκαν περιείχαν δηλητήριο, ώστε κάποιοι συνεργοί να τους ληστέψουν. Η αστυνομία, ωστόσο, δεν κατάφερε να επιβεβαιώσει την αφήγηση αυτή και υπήρξαν υποψίες ότι η ομολογία είχε δοθεί για ιδιοτελείς λόγους. Η θεωρία της εγκληματικής ενέργειας παραμένει παρ’ όλα αυτά σημαντική, ακριβώς επειδή υπενθυμίζει ότι οι ασυνήθιστες συνθήκες ενός θανάτου δεν συνεπάγονται αυτομάτως ασυνήθιστη αιτία. Είναι απολύτως δυνατό δύο άνθρωποι με ιδιαίτερες πεποιθήσεις να έγιναν θύματα κάποιου που γνώριζε αυτές τις πεποιθήσεις και τις εκμεταλλεύτηκε.

Το ίδιο προσεκτικά πρέπει να αντιμετωπίζονται και οι αναφορές για φωτεινά αντικείμενα πάνω από τον λόφο. Η μαρτυρία της Gracinda de Sousa αποτέλεσε αναπόφευκτα τροφή, για την ufo/uap διάσταση της υπόθεσης. Περιέγραψε ένα φωτεινό, ωοειδές αντικείμενο πάνω από το Morro do Vintém, το οποίο φαινόταν να ανεβαίνει και να κατεβαίνει στον ουρανό. Η χρονική εγγύτητα της παρατήρησης με την παρουσία των δύο ανδρών στον λόφο είναι πράγματι ενδιαφέρουσα. Δεν αποδεικνύει όμως αιτιώδη σύνδεση. Η απόσταση ανάμεσα στο «ένα φως παρατηρήθηκε πάνω από τον λόφο» και στο «το φως προκάλεσε τον θάνατο των δύο ανδρών» είναι τεράστια και δεν γεφυρώνεται από κανένα διαθέσιμο υλικό στοιχείο.

Κι όμως, ακριβώς αυτή η ασάφεια είναι που επέτρεψε στην υπόθεση να εξελιχθεί από τοπικό αστυνομικό μυστήριο, σε διεθνές σύμβολο της λεγόμενης “high strangeness”, των υποθέσεων δηλαδή στις οποίες διαφορετικές κατηγορίες του ανεξήγητου φαίνεται να αλληλεπικαλύπτονται. Εδώ έχουμε πιθανή εγκληματική ενέργεια, πνευματισμό, ψυχοδραστικές ουσίες, τεχνολογικούς πειραματισμούς, ufo/uap αναφορές και δύο ανεξήγητους θανάτους. Το γεγονός ότι κανένα από αυτά τα στοιχεία δεν επαρκεί από μόνο του για να εξηγήσει το σύνολο κάνει την υπόθεση ιδανικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο δημιουργείται μια διαχρονική μυθολογία γύρω από ένα πραγματικό περιστατικό.

Υπάρχει όμως και μια ανθρώπινη διάσταση που κινδυνεύει να χαθεί πίσω από τις μάσκες, τα ufo/uap και τις θεωρίες. Ο Miguel José Viana και ο Manoel Pereira da Cruz υπήρξαν πραγματικοί άνθρωποι, με οικογένειες, επαγγελματική ζωή, ενδιαφέροντα και σχέδια. Η μετατροπή τους αποκλειστικά σε «τους άνδρες με τις μάσκες από μόλυβδο» αφαιρεί κάτι από την πραγματική τραγωδία της ιστορίας. Όποια κι αν ήταν η εξήγηση, δύο άνθρωποι πήγαν σε έναν λόφο περιμένοντας κάτι να συμβεί και δεν επέστρεψαν ποτέ στις οικογένειές τους. Η αποτυχία των αρχών να καθορίσουν έγκαιρα την αιτία θανάτου σημαίνει ότι οι συγγενείς τους δεν πήραν ποτέ μια οριστική απάντηση. Και αυτό αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη τραγωδία της υπόθεσης, όχι ότι γεννήθηκαν τόσες θεωρίες, αλλά ότι καμία δεν μπορούσε να αντικαταστήσει την απάντηση που χάθηκε τις πρώτες κρίσιμες ημέρες της έρευνας.

Στον λόφο Morro do Vintém, τον Αύγουστο του 1966, δύο άνθρωποι φαίνεται ότι περίμεναν κάτι.

Γνωρίζουμε τις ώρες. Γνωρίζουμε ότι υπήρχαν κάψουλες ή τουλάχιστον μια οδηγία που αναφερόταν σε αυτές. Γνωρίζουμε ότι είχαν κατασκευάσει μάσκες από μόλυβδο και ότι το σημείωμα τους ζητούσε να περιμένουν ένα σήμα. Γνωρίζουμε επίσης ότι ο Miguel José Viana και ο Manoel Pereira da Cruz ενδιαφέρονταν για τον πνευματισμό και τα ηλεκτρονικά πειράματα και ότι οι τελευταίες κινήσεις τους δεν έμοιαζαν τυχαίες. Αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι τι ακριβώς περίμεναν να συμβεί και, ακόμη περισσότερο, τι πραγματικά συνέβη όταν έφτασε η ώρα.

Ίσως κατανάλωσαν μια ουσία που αποδείχθηκε θανατηφόρα. Ίσως συμμετείχαν σε ένα πείραμα του οποίου οι κίνδυνοι ήταν μεγαλύτεροι από όσο καταλάβαιναν. Ίσως κάποιος τρίτος εκμεταλλεύτηκε τις πεποιθήσεις τους και τους οδήγησε στον θάνατο. Ίσως οι μάσκες, οι ώρες και το σήμα είχαν μια απολύτως πρακτική σημασία που χάθηκε μαζί τους. Και φυσικά υπάρχει η πιο εντυπωσιακή υπόθεση, εκείνη που συνέδεσε την ιστορία με τα ufo/uap και την πιθανότητα μιας απόπειρας επικοινωνίας με κάτι που οι δύο άνδρες θεωρούσαν ότι βρισκόταν πέρα από τον ανθρώπινο κόσμο. Καμία από αυτές τις εκδοχές δεν έχει αποδειχθεί.

Αυτό είναι και το σημείο όπου η υπόθεση των μασκών από μόλυβδο αγγίζει πραγματικά τα όρια της εναλλακτικής γνωσιολογίας. Όχι επειδή προσφέρει απόδειξη για το μεταφυσικό, τα ufo/uap ή κάποια άγνωστη τεχνολογία, αλλά επειδή μας αναγκάζει να σταθούμε στη δύσκολη περιοχή ανάμεσα σε αυτό που γνωρίζουμε, σε αυτό που μπορούμε εύλογα να υποθέσουμε και σε αυτό που απλώς θα θέλαμε να πιστεύουμε.

Η ιστορία των δύο τεχνικών αποτελεί επίσης ένα παράξενο στιγμιότυπο μιας εποχής γεμάτης τεχνολογική αισιοδοξία. Σήμερα θεωρούμε αυτονόητο ότι αόρατα σήματα ταξιδεύουν παντού γύρω μας, μεταφέροντας εικόνες, φωνές και τεράστιους όγκους πληροφορίας. Το 1966 όμως αυτός ο κόσμος ήταν ακόμη σχετικά καινούργιος και συναρπαστικός. Για ανθρώπους που εργάζονταν καθημερινά με ραδιοκύματα και ηλεκτρονικά κυκλώματα, ίσως η ιδέα ότι υπήρχαν και άλλες μορφές επικοινωνίας, ακόμη άγνωστες στην επιστήμη, να μην φαινόταν τόσο παράλογη.

Με βάση λοιπόν τα δεδομένα της τότε εποχής, το πραγματικό μυστήριο του Morro do Vintém δεν είναι μόνο το πώς πέθαναν ο Miguel και ο Manoel. Ίσως είναι και το τι πίστευαν ότι επρόκειτο να ανακαλύψουν. Σχεδόν εξήντα χρόνια αργότερα, εξακολουθούμε να επιστρέφουμε στην ίδια πλαγιά της Βραζιλίας, να εξετάζουμε ξανά εκείνο το μικρό σημείωμα και να κοιτάζουμε τις δύο παράξενες μάσκες από μόλυβδο προσπαθώντας να βρούμε μέσα τους μια απάντηση που πιθανότατα χάθηκε για πάντα.

Οι δύο άνδρες περίμεναν ένα σήμα.

Δεν γνωρίζουμε αν το έλαβαν ποτέ.

Αλλά η ιστορία που άφησαν πίσω τους εξακολουθεί μέχρι σήμερα να εκπέμπει το δικό της.