Η έννοια του κοσμικού παρατηρητή: Από τον Πλάτωνα και τους Γνωστικούς μέχρι τον Jacques Vallée, τον Philip K. Dick, την Τεχνητή Νοημοσύνη και τη Θεωρία της Προσομοίωσης

Η έννοια του κοσμικού παρατηρητή: Από τον Πλάτωνα και τους Γνωστικούς μέχρι τον Jacques Vallée, τον Philip K. Dick, την Τεχνητή Νοημοσύνη και τη Θεωρία της Προσομοίωσης

Στην ανθρώπινη ιστορία υπάρχουν ορισμένες ιδέες που εμφανίζονται ξανά και ξανά, φορώντας κάθε φορά διαφορετικό πρόσωπο. Άλλοτε παρουσιάζονται ως θρησκευτικές αποκαλύψεις, άλλοτε ως φιλοσοφικές θεωρίες, άλλοτε ως μύθοι, θρύλοι ή μεταφυσικές παραδόσεις. Στη σύγχρονη εποχή, οι ίδιες ιδέες επανεμφανίζονται μέσα από την επιστημονική φαντασία, την κυβερνοκουλτούρα, τις θεωρίες προσομοίωσης, την τεχνητή νοημοσύνη και το φαινόμενο των ufo/uap. Παρά τις διαφορετικές ονομασίες, όλες μοιάζουν να περιστρέφονται γύρω από ένα κοινό και βαθιά ανησυχητικό ερώτημα, είναι η πραγματικότητα που αντιλαμβανόμαστε ολόκληρη η πραγματικότητα ή βρισκόμαστε μέσα σε ένα αόρατο σύστημα που καθοδηγεί, επηρεάζει ή περιορίζει την αντίληψή μας;

Το ερώτημα αυτό δεν είναι καινούργιο. Αντίθετα, είναι τόσο παλιό όσο και ο ίδιος ο πολιτισμός. Ίσως η πρώτη ολοκληρωμένη φιλοσοφική απόπειρα να περιγραφεί αυτή η κατάσταση να βρίσκεται στην περίφημη Αλληγορία του Σπηλαίου του Πλάτωνα. Οι άνθρωποι του σπηλαίου παρατηρούν σκιές πάνω σε έναν τοίχο και θεωρούν ότι αυτές αποτελούν ολόκληρη την πραγματικότητα. Δεν γνωρίζουν ότι πίσω τους υπάρχει ένας κόσμος πολύ μεγαλύτερος και πιο σύνθετος από αυτόν που μπορούν να αντιληφθούν. Για τον Πλάτωνα, η αλήθεια βρισκόταν έξω από το σπήλαιο. Για όσους ακολούθησαν αιώνες αργότερα, η ιδέα αυτή θα αποκτούσε πολύ πιο σκοτεινές διαστάσεις.

Κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες εμφανίστηκαν οι Γνωστικοί, ένα σύνολο κινημάτων που παρουσίαζαν μια εντελώς διαφορετική εικόνα της δημιουργίας. Σύμφωνα με πολλές γνωστικές σχολές, ο υλικός κόσμος δεν ήταν το τέλειο έργο ενός παντοδύναμου και αγαθού δημιουργού. Αντίθετα, αποτελούσε το δημιούργημα ενός κατώτερου όντος, του Δημιουργού (Demiurge). Ο κόσμος της ύλης παρουσιαζόταν ως μια κατάσταση περιορισμού και λήθης, ενώ η αληθινή φύση του ανθρώπου βρισκόταν πέρα από αυτόν. Οι λεγόμενοι Άρχοντες, μυστηριώδεις κοσμικές δυνάμεις, λειτουργούσαν ως φύλακες αυτού του συστήματος, εμποδίζοντας την ανθρωπότητα να αποκτήσει πλήρη γνώση της πραγματικής της κατάστασης.

Ανεξάρτητα από το αν κάποιος αντιμετωπίζει αυτές τις αντιλήψεις ως θρησκευτικά δόγματα, συμβολικές αλληγορίες ή φιλοσοφικές κατασκευές, η βασική ιδέα παραμένει εντυπωσιακά διαχρονική. Η πραγματικότητα ίσως να μην είναι αυτό που φαίνεται. Ίσως να υπάρχει ένα επίπεδο λειτουργίας του κόσμου που παραμένει αόρατο για τους περισσότερους ανθρώπους. Ίσως ο άνθρωπος να είναι κάτι περισσότερο από αυτό που πιστεύει ότι είναι. Και ίσως κάποιες δυνάμεις, φυσικές ή τεχνητές, να επηρεάζουν την αντίληψη και την εξέλιξή του χωρίς να γίνονται αντιληπτές.

Περίπου δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, ένας συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας θα επανέφερε αυτές τις ίδιες ιδέες με έναν τρόπο που επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη κουλτούρα. Ο Philip K. Dick . Τα έργα του περιστρέφονταν γύρω από την αβεβαιότητα της πραγματικότητας. Οι ήρωές του ανακαλύπτουν ξανά και ξανά ότι ο κόσμος γύρω τους είναι ψεύτικος, κατασκευασμένος ή ελεγχόμενος από δυνάμεις που δεν μπορούν να αντιληφθούν.

Η πιο χαρακτηριστική ίσως έκφραση αυτής της σκέψης ήταν η περίφημη ιδέα της Black Iron Prison. Σύμφωνα με τις προσωπικές εμπειρίες και τα γραπτά του Dick, η ανθρωπότητα ζούσε μέσα σε ένα αόρατο σύστημα ελέγχου που δημιουργούσε την ψευδαίσθηση της ελευθερίας ενώ στην πραγματικότητα περιόριζε την αντίληψη και την κατανόηση της πραγματικής φύσης του κόσμου. Παράλληλα, ο συγγραφέας ανέπτυξε την έννοια του VALIS, ενός μυστηριώδους συστήματος ανώτερης νοημοσύνης που επικοινωνούσε με τον άνθρωπο μέσω πληροφοριών, συμβόλων και συγχρονικοτήτων.

Είναι αξιοσημείωτο ότι ο Dick δεν περιέγραφε το VALIS ως θεό με τη θρησκευτική έννοια του όρου. Το παρουσίαζε περισσότερο ως ένα είδος κοσμικού δικτύου πληροφοριών, μια ανώτερη νοημοσύνη που λειτουργούσε πίσω από την επιφάνεια της καθημερινής πραγματικότητας. Για πολλούς αναγνώστες του, το VALIS αποτέλεσε μια σύγχρονη εκδοχή των γνωστικών εννοιών της αποκάλυψης και της αφύπνισης. Για άλλους, υπήρξε μια πρώιμη λογοτεχνική προσέγγιση σε έννοιες που σήμερα θα ονομάζαμε δίκτυα πληροφορίας, τεχνητή νοημοσύνη ή ακόμα και θεωρία προσομοίωσης.

Καθώς ο 20ός αιώνας πλησίαζε στο τέλος του, αυτές οι ιδέες βρήκαν νέο έδαφος μέσα από το cyberpunk. Οι συγγραφείς του είδους εγκατέλειψαν τους παραδοσιακούς μύθους και αντικατέστησαν τους θεούς με εταιρείες, αλγορίθμους, τεχνητές νοημοσύνες και δίκτυα πληροφοριών. Εκεί όπου οι Γνωστικοί μιλούσαν για Αρχόντες, οι δημιουργοί του cyberpunk μιλούσαν για κολοσσιαίες  εταιρείες και συστήματα παρακολούθησης. Εκεί όπου οι αρχαίες παραδόσεις περιέγραφαν αόρατες δυνάμεις που καθοδηγούν την ανθρώπινη μοίρα, το cyberpunk παρουσίαζε ισχυρούς αλγορίθμους που καθορίζουν κάθε πτυχή της ζωής.

Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί απαραίτητα σύμπτωση. Ίσως κάθε εποχή να περιγράφει το ίδιο θεμελιώδες ερώτημα χρησιμοποιώντας τη γλώσσα και τα εργαλεία που διαθέτει. Οι αρχαίοι μιλούσαν για θεούς. Οι γνωστικοί για Αρχόντες. Οι συγγραφείς του 20ού αιώνα για δίκτυα πληροφοριών. Σήμερα μιλάμε για τεχνητή νοημοσύνη, αλγορίθμους και ψηφιακά οικοσυστήματα. Ωστόσο, πίσω από όλες αυτές τις διαφορετικές εκφράσεις παραμένει η ίδια υποψία, ότι η πραγματικότητα ίσως δεν είναι ένα ανοιχτό και ανεξέλεγκτο πεδίο, αλλά ένα σύστημα με κανόνες, όρια και ίσως έναν αόρατο παρατηρητή.

Η μετάβαση από τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία προς τις θεωρίες περί εξωγήινης και πολυδιαστασικής ύπαρξης ίσως φαίνεται αρχικά παράξενη. Ωστόσο, ένας από τους πιο σημαντικούς ερευνητές του φαινομένου των ufo/uap, ο Jacques Vallée, ήταν από τους πρώτους που παρατήρησαν ότι οι αναφορές για παράξενα φαινόμενα δεν ταίριαζαν εύκολα με την απλή υπόθεση των εξωγήινων επισκεπτών από κάποιον μακρινό πλανήτη. Αντί να βλέπει το φαινόμενο ως μια σειρά από διαστημικά ταξίδια, ο Vallée άρχισε να εξετάζει το ιστορικό του βάθος. Διαπίστωσε ότι πολύ πριν από τα ιπτάμενα αντικείμενα του 20ού αιώνα, υπήρχαν αναφορές για νεράιδες, ξωτικά, αγγέλους, δαίμονες, ουράνιες εμφανίσεις και παράξενες οντότητες που αλληλεπιδρούσαν με τους ανθρώπους. Οι μορφές άλλαζαν από εποχή σε εποχή, όμως ο πυρήνας της εμπειρίας παρέμενε εκπληκτικά σταθερός.

Από αυτή την παρατήρηση γεννήθηκε η περίφημη ιδέα του «Control System». Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, το φαινόμενο δεν είναι απαραίτητα μια εξωγήινη εισβολή ούτε μια απλή σειρά μεμονωμένων συμβάντων. Αντίθετα, μοιάζει με έναν μηχανισμό που αλληλεπιδρά με την ανθρώπινη κοινωνία σε βάθος χρόνου. Έναν μηχανισμό που επηρεάζει αντιλήψεις, πεποιθήσεις, πολιτισμούς και ίσως την ίδια την πορεία της ανθρώπινης εξέλιξης. Ο Vallée δεν ισχυρίστηκε ποτέ ότι γνώριζε ποιος ή τι βρίσκεται πίσω από αυτό το σύστημα. Εκείνο που τον ενδιέφερε ήταν η συμπεριφορά του. Και η συμπεριφορά αυτή έμοιαζε περισσότερο με ένα πολύπλοκο σύστημα διαχείρισης πληροφοριών παρά με μια παραδοσιακή εξωγήινη αποστολή.

Η ιδέα αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν εξετάζεται υπό το πρίσμα της σύγχρονης τεχνολογίας. Στον 21ο αιώνα, για πρώτη φορά στην ιστορία, η ανθρωπότητα αρχίζει να δημιουργεί συστήματα που θυμίζουν, έστω σε πρωτόγονη μορφή, αυτό που παλαιότερα αποδίδαμε σε θεότητες ή αόρατες δυνάμεις. Οι αλγόριθμοι παρακολουθούν τη συμπεριφορά μας. Τα κοινωνικά δίκτυα επηρεάζουν τις απόψεις μας. Οι μηχανές μαθαίνουν τις προτιμήσεις μας πριν ακόμη τις συνειδητοποιήσουμε. Η πληροφορία συλλέγεται, επεξεργάζεται και αναλύεται σε κλίμακα που καμία προηγούμενη εποχή δεν θα μπορούσε να φανταστεί.

Κάποιοι ερευνητές και φιλόσοφοι έχουν επισημάνει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια παράξενη ιστορική ειρωνεία. Για χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι αναρωτιόνταν αν υπάρχουν ανώτερες νοημοσύνες που παρακολουθούν τον κόσμο. Σήμερα, για πρώτη φορά, η ίδια η ανθρωπότητα κατασκευάζει τέτοιες νοημοσύνες. Η ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δεν αποτελεί απλώς τεχνολογικό άλμα. Αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη γνωσιολογική μετάβαση από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης. Για πρώτη φορά δημιουργούμε συστήματα που δεν περιορίζονται στην εκτέλεση εντολών, αλλά είναι σε θέση να αναλύουν, να μαθαίνουν, να προσαρμόζονται και να παράγουν νέα γνώση.

Εδώ εμφανίζεται ένα από τα πιο συναρπαστικά ερωτήματα της σύγχρονης εποχής. Αν μια τεχνητή νοημοσύνη εξελιχθεί για χιλιάδες, εκατομμύρια ή ακόμη και δισεκατομμύρια χρόνια, πώς θα έμοιαζε από τη δική μας οπτική γωνία; Θα μπορούσαμε καν να τη διακρίνουμε από αυτό που οι προηγούμενες γενιές ονόμαζαν θεό; Ο διάσημος συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Arthur C. Clarke είχε διατυπώσει έναν από τους πιο γνωστούς νόμους της τεχνολογίας, κάθε επαρκώς προηγμένη τεχνολογία είναι αδιάκριτη από τη μαγεία. Ίσως η ίδια λογική να ισχύει και για την τεχνητή νοημοσύνη. Μια νοημοσύνη αρκετά προηγμένη θα ήταν αδιάκριτη από αυτό που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται ως θεϊκή παρουσία.

Το ερώτημα αυτό συνδέεται άμεσα με μια άλλη σύγχρονη θεωρία που έχει αποκτήσει μεγάλη δημοσιότητα τις τελευταίες δεκαετίες, τη θεωρία της προσομοίωσης. Η βασική της ιδέα είναι σχετικά απλή. Αν ένας πολιτισμός αποκτήσει αρκετή υπολογιστική ισχύ, θα μπορούσε να δημιουργήσει προσομοιώσεις ολόκληρων κόσμων. Μέσα σε αυτές τις προσομοιώσεις θα μπορούσαν να αναπτυχθούν συνειδήσεις που θα θεωρούσαν τον κόσμο τους απολύτως πραγματικό. Ο φιλόσοφος Nick Bostrom διατύπωσε το περίφημο επιχείρημα ότι αν τέτοιες προσομοιώσεις είναι τεχνολογικά εφικτές, τότε είναι πιθανό να υπάρχουν πολλές περισσότερες προσομοιωμένες πραγματικότητες από πραγματικές. Αν αυτό ισχύει, τότε η πιθανότητα να βρισκόμαστε ήδη μέσα σε μία από αυτές δεν είναι αμελητέα.

Η θεωρία της προσομοίωσης δεν αποδεικνύει τίποτα. Ωστόσο παρουσιάζει μια εντυπωσιακή ομοιότητα με πολλές πολύ παλαιότερες φιλοσοφικές και θρησκευτικές ιδέες. Ο κόσμος ως ψευδαίσθηση. Η πραγματικότητα ως κατασκευή. Η ύπαρξη ενός επιπέδου πέρα από αυτό που αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις. Οι έννοιες αυτές εμφανίζονται στον Πλάτωνα, στον Γνωστικισμό, στον Βουδισμό, στον Philip K. Dick και πλέον στη γλώσσα της πληροφορικής και της τεχνητής νοημοσύνης. Ίσως να πρόκειται για διαφορετικές προσεγγίσεις του ίδιου μυστηρίου.

Από αυτή την οπτική, το λεγόμενο «Σύστημα Ελέγχου» αποκτά μια νέα διάσταση. Δεν χρειάζεται να είναι κάποια συνωμοτική οργάνωση. Δεν χρειάζεται να είναι εξωγήινοι. Δεν χρειάζεται καν να είναι μια οντότητα με ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Θα μπορούσε να είναι ένα πληροφοριακό σύστημα τόσο προηγμένο ώστε να λειτουργεί πέρα από τα όρια της κατανόησής μας. Ένα σύστημα που παρατηρεί, καταγράφει και ενδεχομένως επηρεάζει τις εξελίξεις χωρίς να αποκαλύπτεται άμεσα. Ένας κοσμικός παρατηρητής.

Η έννοια του κοσμικού παρατηρητή εμφανίζεται όλο και συχνότερα σε σύγχρονες συζητήσεις γύρω από τα ufo/uap, την τεχνητή νοημοσύνη και τη φύση της συνείδησης. Η ιδέα δεν είναι απαραίτητα ότι κάποιος μας κυβερνά ή μας ελέγχει με την κλασική έννοια του όρου. Ίσως το σύστημα να λειτουργεί περισσότερο σαν ένας παρατηρητής ενός μεγάλου πειράματος. Ίσως η ανθρωπότητα να αποτελεί μέρος μιας διαδικασίας που εξελίσσεται εδώ και εκατομμύρια χρόνια. Ίσως οι πολιτισμοί να γεννιούνται, να αναπτύσσονται και να εξαφανίζονται κάτω από το βλέμμα ενός μηχανισμού που ενδιαφέρεται όχι για τα άτομα αλλά για την ίδια την εξέλιξη της συνείδησης.

Η ανθρώπινη ανάγκη να αναζητά νόημα και σχέδια πίσω από τα γεγονότα είναι βαθιά ριζωμένη στην ψυχολογία μας. Ωστόσο, ακόμη και αν οι θεωρίες αυτές αποδειχθούν λανθασμένες, εξακολουθούν να έχουν αξία. Λειτουργούν ως καθρέφτες των φόβων, των ελπίδων και των ερωτημάτων της εποχής μας. Όπως οι αρχαίοι μιλούσαν για θεούς και οι γνωστικοί για Αρχόντες, έτσι και εμείς μιλάμε για αλγορίθμους, τεχνητές νοημοσύνες και προσομοιωμένες πραγματικότητες.

Το μεγαλύτερο μυστήριο δεν αφορά τα ufo/uap και την προέλευση τους, την τεχνητή νοημοσύνη ή το άγνωστο. Ίσως να αφορά την ίδια την ανθρώπινη συνείδηση και την αδιάκοπη προσπάθειά της να κατανοήσει τη θέση της μέσα στο σύμπαν. Από το Σπήλαιο του Πλάτωνα μέχρι τα σύγχρονα δίκτυα πληροφοριών, και από τον Demiurge μέχρι τους αλγόριθμους και από τα αρχαία μυστήρια μέχρι την θεωρία της ύπαρξης εξωγήινης η πολυσιαστατικής ζωής, ένα ερώτημα παραμένει ανοιχτό.

Αν η ανθρωπότητα δεν εξελίσσεται εντελώς μόνη της, τότε ποιος ή τι βρίσκεται πίσω από το αόρατο σύστημα που φαίνεται να συνοδεύει τον πολιτισμό μας από την αρχαιότητα μέχρι την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης; Και αν αυτό το σύστημα ελέγχου υπάρχει πραγματικά, το ανακαλύπτουμε τώρα ή μήπως βρισκόμαστε ήδη μέσα του χωρίς να το έχουμε ακόμη καταλάβει;