Το Κινεζικό σύστημα κοινωνικής πίστωσης και η παγκόσμια μετάβαση προς την αξιολόγηση της συμπεριφοράς

Το Κινεζικό σύστημα κοινωνικής πίστωσης και η παγκόσμια μετάβαση προς την αξιολόγηση της συμπεριφοράς

Ένα απο τα πιο συζητημένα θεσμικά εγχειρήματα του 21ου αιώνα είναι το Κινεζικό σύστημα κοινωνικής πίστωσης (Social Credit System). Στη δυτική δημόσια σφαίρα παρουσιάζεται συχνά ως ένα ενιαίο, ψηφιακό σύστημα επιτήρησης που βαθμολογεί κάθε πτυχή της ζωής των πολιτών, δημιουργώντας μια δυστοπική πραγματικότητα απόλυτου κοινωνικού ελέγχου. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πιο σύνθετη, πιο σταδιακή και ενταγμένη σε μια παγκόσμια τάση που δεν περιορίζεται στην Κίνα.

Για να κατανοήσει κανείς τι είναι το Social Credit System, οφείλει πρώτα να κατανοήσει πώς και γιατί γεννήθηκε.

Η ιστορική απαρχή, εμπιστοσύνη σε μια κοινωνία μετάβασης

Η ιδέα της κοινωνικής πίστωσης στην Κίνα ξεκινά ως απάντηση σε ένα πρακτικό πρόβλημα. Από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα, η κινεζική κοινωνία μετασχηματίζεται ραγδαία από κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία σε ένα υβριδικό μοντέλο αγοράς. Η ταχύτητα αυτής της μετάβασης δημιουργεί ένα σοβαρό έλλειμμα εμπιστοσύνης, αθέτηση συμβάσεων, οικονομικές απάτες, χαμηλή συμμόρφωση με δικαστικές αποφάσεις και περιορισμένη δυνατότητα ελέγχου της αξιοπιστίας επιχειρήσεων και φυσικών προσώπων.

Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, κινεζικά κρατικά έγγραφα μιλούν για την ανάγκη δημιουργίας ενός συστήματος κοινωνικής αξιοπιστίας. Το 2014, το Κρατικό Συμβούλιο της Κίνας δημοσιεύει το πρώτο επίσημο σχέδιο, θέτοντας ως στόχο έως το 2020 τη δημιουργία ενός πλαισίου που θα ενισχύει την εμπιστοσύνη στις συναλλαγές και τη συμμόρφωση στους νόμους.

Είναι κρίσιμο να σημειωθεί ότι, σε αυτή τη φάση, το σύστημα δεν αφορούσε την καθημερινή προσωπική συμπεριφορά, αλλά κυρίως τη νομική και οικονομική συνέπεια.

Τι είναι και τι δεν είναι το Social Credit System

Σε αντίθεση με τη διαδεδομένη εικόνα, το Social Credit System δεν είναι ένα ενιαίο ψηφιακό «σκορ ζωής» που παρακολουθεί κάθε πολίτη. Πρόκειται για ένα πολυεπίπεδο πλαίσιο ανταλλαγής δεδομένων αξιοπιστίας, στο οποίο συμμετέχουν κρατικές υπηρεσίες, δικαστικές αρχές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιωτικοί φορείς.

Στην πράξη, το σύστημα λειτουργεί κυρίως μέσω καταλόγων αξιοπιστίας. Όσοι συμμορφώνονται με νόμους, δικαστικές αποφάσεις και συμβατικές υποχρεώσεις καταγράφονται ως αξιόπιστοι, ενώ όσοι παραβιάζουν συστηματικά κανόνες ή αρνούνται να εκτελέσουν τελεσίδικες αποφάσεις εντάσσονται σε καταλόγους μη αξιόπιστων. Οι συνέπειες δεν είναι αφηρημένες, αλλά συγκεκριμένες και διοικητικές.

Έτσι, κάποιος που αγνοεί δικαστικές αποφάσεις μπορεί να περιοριστεί στην πρόσβαση σε πολυτελείς υπηρεσίες, όπως πτήσεις εσωτερικού ή ταξίδια υψηλής ταχύτητας. Το σύστημα λειτουργεί περισσότερο ως μηχανισμός επιβολής συμμόρφωσης, παρά ως μηχανισμός καθημερινής κοινωνικής βαθμολόγησης.

Τοπικά πειράματα και η γέννηση της δυστοπικής εικόνας

Ένα σημαντικό μέρος της δυστοπικής εικόνας προέρχεται από τοπικά πιλοτικά προγράμματα, όπου ορισμένες πόλεις πειραματίστηκαν με πιο εκτεταμένες μορφές αξιολόγησης. Σε αυτά τα πλαίσια εμφανίστηκαν σενάρια όπου η κοινωνική συμπεριφορά, όπως η παραβίαση κανόνων κυκλοφορίας ή η δημόσια αταξία, συνδεόταν με βαθμολογίες.

Αυτά τα πειράματα, όμως, δεν γενικεύτηκαν ποτέ σε εθνικό επίπεδο, και σε αρκετές περιπτώσεις εγκαταλείφθηκαν ή περιορίστηκαν. Παράλληλα, ιδιωτικές πλατφόρμες, όπως το Sesame Credit της Alibaba, συγχέονται συχνά με το κρατικό σύστημα, παρότι πρόκειται για εμπορικές υπηρεσίες πιστοληπτικής αξιολόγησης, αντίστοιχες με δυτικά credit scores.

Η σημερινή πρακτική εφαρμογή

Σήμερα, το Social Credit System λειτουργεί κυρίως ως υποδομή διασύνδεσης δεδομένων. Εστιάζει ιδιαίτερα στις επιχειρήσεις, την αγορά και τη δημόσια διοίκηση, ενισχύοντας τη διαφάνεια, την εποπτεία και την πειθαρχία. Για τα φυσικά πρόσωπα, η εφαρμογή είναι σαφώς πιο περιορισμένη και επικεντρώνεται σε σοβαρές περιπτώσεις νομικής ασυνέπειας.

Παρά ταύτα, οι ανησυχίες για ιδιωτικότητα, διαφάνεια και δυνατότητα προσφυγής είναι υπαρκτές. Το σύστημα βασίζεται σε μαζική συλλογή δεδομένων και η σχέση πολίτη και κράτους μετασχηματίζεται σε μια σχέση αξιολόγησης.

Η διεθνής σύγκριση

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του Social Credit System δεν είναι η κινεζική ιδιαιτερότητα, αλλά το γεγονός ότι εντάσσεται σε μια παγκόσμια μετατόπιση προς την αλγοριθμική αξιολόγηση της συμπεριφοράς.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα credit scores καθορίζουν την πρόσβαση σε στέγη, δάνεια, εργασία και ασφάλιση. Στην Ευρώπη, τα κράτη εφαρμόζουν εκτεταμένα συστήματα φορολογικής, ασφαλιστικής και διοικητικής συμμόρφωσης, ενώ οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και οι τεχνολογικές εταιρείες διατηρούν λεπτομερή προφίλ συμπεριφοράς πολιτών.

Η βασική διαφορά δεν είναι η ύπαρξη αξιολόγησης, αλλά ποιος την ελέγχει και με ποια διαφάνεια. Στην Κίνα, η διαδικασία είναι κρατικά ενοποιημένη. Στη Δύση, είναι κατακερματισμένη μεταξύ κράτους και ιδιωτικών κολοσσών, συχνά χωρίς ουσιαστική λογοδοσία.

Από την πίστωση στην ηθική συμμόρφωση

Το πραγματικό φιλοσοφικό ερώτημα που θέτει το Social Credit System δεν αφορά μόνο την Κίνα. Αφορά το μέλλον των κοινωνιών όπου η συμπεριφορά μετατρέπεται σε δεδομένο και το δεδομένο σε κριτήριο συμμετοχής.

Όταν η αξιοπιστία γίνεται μετρήσιμη, η απόκλιση παύει να είναι απλώς κοινωνική επιλογή και μετατρέπεται σε διοικητικό ρίσκο. Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξουν τέτοια συστήματα, αλλά πόσο ορατά, πόσο ελεγχόμενα και από ποιον.

Ψηφιακή ταυτότητα, από το πρόσωπο στο προφίλ

Το Social Credit System δεν μπορεί να εξεταστεί αποκομμένο από τη σταδιακή μετάβαση προς την ψηφιακή ταυτότητα. Στην Κίνα, η έννοια της ταυτότητας μετατοπίζεται από το φυσικό έγγραφο προς ένα δυναμικό ψηφιακό προφίλ, το οποίο διασυνδέεται με υπηρεσίες, συναλλαγές και διοικητικές διαδικασίες. Η ψηφιακή ταυτότητα δεν λειτουργεί απλώς ως μέσο αναγνώρισης, αλλά ως κόμβος δεδομένων που συνδέει οικονομική συμπεριφορά, νομική συμμόρφωση και πρόσβαση σε δημόσιους πόρους.

Αυτή η εξέλιξη δεν αποτελεί κινεζική ιδιαιτερότητα. Αντίστοιχα συστήματα ψηφιακής ταυτοποίησης αναπτύσσονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση και αλλού, με στόχο την ενοποίηση υπηρεσιών και τη μείωση της γραφειοκρατίας. Η διαφορά έγκειται στον βαθμό ενσωμάτωσης. Στην κινεζική περίπτωση, η ψηφιακή ταυτότητα δεν είναι απλώς εργαλείο διευκόλυνσης, αλλά μέρος ενός ευρύτερου πλαισίου αξιολόγησης αξιοπιστίας, όπου το «ποιος είσαι» και το «πώς συμπεριφέρεσαι» τείνουν να συγχωνευθούν σε ένα ενιαίο ψηφιακό αποτύπωμα.

CBDCs, όταν το χρήμα αποκτά μνήμη

Η εισαγωγή των ψηφιακών νομισμάτων κεντρικών τραπεζών, και ειδικότερα του ψηφιακού γουάν, προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο στο οικοσύστημα της κοινωνικής πίστωσης. Σε αντίθεση με το παραδοσιακό χρήμα, τα CBDCs είναι προγραμματιζόμενα και πλήρως ιχνηλάσιμα. Αυτό σημαίνει ότι το χρήμα παύει να είναι ουδέτερο μέσο ανταλλαγής και αποκτά λειτουργική μνήμη.

Στο κινεζικό πλαίσιο, το ψηφιακό νόμισμα δεν συνδέεται επισήμως με το Social Credit System, όμως η τεχνολογική δυνατότητα διασύνδεσης είναι υπαρκτή. Η δυνατότητα περιορισμού χρήσεων, γεωγραφικής ισχύος ή χρονικής διάρκειας του χρήματος μετατρέπει την οικονομική συμπεριφορά σε πεδίο διοικητικής ρύθμισης. Το χρήμα δεν ακολουθεί απλώς τον πολίτη· μπορεί να τον καθοδηγεί.

Ανάλογες συζητήσεις διεξάγονται και στη Δύση, όπου τα CBDCs προβάλλονται ως εργαλείο καταπολέμησης της φοροδιαφυγής και ενίσχυσης της νομισματικής πολιτικής. Ωστόσο, η κινεζική εμπειρία λειτουργεί ως πρώιμο παράδειγμα ενός κόσμου όπου η οικονομική συναλλαγή δεν είναι απλώς οικονομική πράξη, αλλά δεδομένο συμπεριφοράς.

A.I. governance, η αυτοματοποίηση της κρίσης

Το τελικό κομμάτι του παζλ είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Το Social Credit System δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει στην κλίμακα που φιλοδοξεί χωρίς αλγοριθμικά συστήματα ανάλυσης, συσχέτισης και πρόβλεψης. Η η τεχνητή νοημοσύνη δεν λαμβάνει απλώς αποφάσεις, διαμορφώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι αποφάσεις καθίστανται «λογικές» και «αναγκαίες».

Στην Κίνα, η έννοια του A.I. governance αναπτύσσεται ως κρατικό εργαλείο διαχείρισης πολυπλοκότητας. Όσο περισσότερα δεδομένα συλλέγονται, τόσο πιο δύσκολη γίνεται η ανθρώπινη εποπτεία. Η αλγοριθμική αξιολόγηση εμφανίζεται ως λύση, αλλά ταυτόχρονα μεταφέρει την εξουσία από τον νόμο στην παράμετρο, από τη δημόσια κρίση στον αδιαφανή υπολογισμό.

Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται σε αυταρχικά καθεστώτα. Συστήματα τεχνητής νοημοσύνης χρησιμοποιούνται ήδη για πιστοληπτικές αξιολογήσεις, πρόβλεψη εγκληματικότητας, φιλτράρισμα περιεχομένου και αυτοματοποιημένες διοικητικές αποφάσεις σε δημοκρατικές κοινωνίες. Η κινεζική εκδοχή είναι απλώς πιο ενοποιημένη και λιγότερο συγκαλυμμένη.

Η σύγκλιση των συστημάτων

Ψηφιακή ταυτότητα, CBDCs και AI governance δεν αποτελούν ανεξάρτητα φαινόμενα. Συνθέτουν ένα νέο διοικητικό παράδειγμα, όπου η κοινωνική συμμετοχή, η οικονομική δραστηριότητα και η πολιτική συμμόρφωση συγκλίνουν σε ένα ενιαίο τεχνολογικό πλαίσιο. Το Social Credit System της Κίνας δεν είναι παρά η πιο ορατή εκδοχή αυτής της σύγκλισης.

Το ερώτημα που αναδύεται δεν αφορά μόνο την Κίνα, αλλά το μέλλον της διακυβέρνησης συνολικά. Όταν η ταυτότητα γίνεται ψηφιακή, το χρήμα προγραμματιζόμενο και η κρίση αυτοματοποιημένη, η έννοια της ελευθερίας επαναπροσδιορίζεται όχι ως απουσία περιορισμών, αλλά ως βαθμός πρόσβασης μέσα σε ένα σύστημα αξιολόγησης.

Δυστοπία ή καθρέφτης;

Το το Κινεζικό σύστημα κοινωνικής πίστωσης δεν είναι το τέλος της ιδιωτικότητας, αλλά ένας καθρέφτης ενός κόσμου που ήδη κινείται προς τη διαρκή αξιολόγηση. Η Κίνα δεν εφηύρε την κοινωνία της επιτήρησης, απλώς την ενσωμάτωσε σε ένα κρατικό, συγκεντρωτικό πλαίσιο.

Το πραγματικό ερώτημα για τις σύγχρονες κοινωνίες δεν είναι αν θα υπάρξει κοινωνική πίστωσης, αλλά αν θα γνωρίζουμε πότε και πώς μας αξιολογούν. Και κυρίως, αν θα μπορούμε ακόμη να υπάρχουμε εκτός βαθμολογίας.