Ο Πανψυχισμός (Panpsychism) και η άγνωστη φύση της πραγματικότητας. Μήπως το σύμπαν έχει συνείδηση;
Ο Πανψυχισμός (Panpsychism) και η άγνωστη φύση της πραγματικότητας. Μήπως το σύμπαν έχει συνείδηση;
Υπάρχουν ερωτήματα που φαίνονται αρχικά απλά, μέχρι τη στιγμή που επιχειρούμε να τα εξετάσουμε σε βάθος. Ένα από αυτά είναι το ερώτημα της συνείδησης. Τι ακριβώς σημαίνει ότι υπάρχουμε ως υποκείμενα που αισθάνονται, σκέφτονται, αντιλαμβάνονται και βιώνουν τον κόσμο; Πώς προκύπτει η προσωπική εμπειρία από τη λειτουργία ενός βιολογικού οργανισμού; Και, κυρίως, πώς είναι δυνατόν μια πραγματικότητα που περιγράφεται μέσα από φυσικά μεγέθη, σωματίδια, πεδία και αλληλεπιδράσεις να περιλαμβάνει κάτι τόσο ιδιαίτερο όσο η υποκειμενική εμπειρία;
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο στην κατανόηση των εγκεφαλικών μηχανισμών που σχετίζονται με τη συνείδηση. Γνωρίζουμε πλέον ότι συγκεκριμένες εγκεφαλικές λειτουργίες συνδέονται με την αντίληψη, τη μνήμη, την προσοχή, τη λήψη αποφάσεων και την αίσθηση της προσωπικής ταυτότητας. Μπορούμε να παρατηρήσουμε μεταβολές στη νευρωνική δραστηριότητα όταν κάποιος βλέπει ένα χρώμα, ακούει έναν ήχο ή ανακαλεί μια ανάμνηση. Μπορούμε ακόμη να εντοπίσουμε εγκεφαλικές περιοχές και δίκτυα που συμμετέχουν σε διαφορετικές μορφές συνειδητής επεξεργασίας.
Ωστόσο, η περιγραφή των μηχανισμών δεν απαντά απαραίτητα σε ένα βαθύτερο ερώτημα, γιατί αυτές οι διαδικασίες συνοδεύονται από εμπειρία; Γιατί η επεξεργασία ενός οπτικού ερεθίσματος δεν αποτελεί απλώς μια φυσική αλληλουχία γεγονότων, αλλά συνοδεύεται από την προσωπική αίσθηση ότι βλέπουμε κάτι; Γιατί ο πόνος δεν είναι μόνο μια νευρολογική αντίδραση, αλλά κάτι που βιώνεται από ένα υποκείμενο; Γιατί υπάρχει κάτι που σημαίνει να είσαι ένας συγκεκριμένος οργανισμός, αντί να υπάρχει απλώς ένας οργανισμός που λειτουργεί;
Αυτή η δυσκολία βρίσκεται στον πυρήνα αυτού που ο φιλόσοφος David Chalmers ονόμασε “δύσκολο πρόβλημα της συνείδησης” (Hard Problem of Consciousness). Δεν αφορά απλώς το πώς ο εγκέφαλος επεξεργάζεται πληροφορίες ή πώς δημιουργούνται οι συμπεριφορές. Αφορά την ίδια την ύπαρξη της υποκειμενικής εμπειρίας, το γεγονός ότι η πραγματικότητα δεν είναι μόνο κάτι που συμβαίνει, αλλά κάτι που μπορεί επίσης να βιώνεται.
-> Περισσότερα για “Το δύσκολο πρόβλημα της συνείδησης που αποκάλυψε ο David Chalmers” @ pneumapunk εδώ <-
Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Μπορούμε να περιγράψουμε τη λειτουργία ενός υπολογιστή, να αναλύσουμε τα ηλεκτρικά του κυκλώματα και να καταγράψουμε τις πληροφορίες που επεξεργάζεται. Αυτό όμως δεν μας οδηγεί αυτομάτως στο συμπέρασμα ότι ο υπολογιστής βιώνει κάτι από όσα εκτελεί. Αντίστοιχα, η πλήρης χαρτογράφηση των νευρωνικών λειτουργιών ενός ανθρώπινου εγκεφάλου δεν ισοδυναμεί από μόνη της με εξήγηση της υποκειμενικής εμπειρίας. Το πρόβλημα δεν είναι ότι αγνοούμε ακόμη αρκετές λεπτομέρειες της εγκεφαλικής λειτουργίας. Είναι ότι παραμένει ανοιχτό το ερώτημα πώς μια αντικειμενική φυσική περιγραφή συνδέεται με την εσωτερική διάσταση της εμπειρίας.
Εδώ εμφανίζεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες φιλοσοφικές προκλήσεις. Αν η συνείδηση αποτελεί προϊόν της ύλης, πώς ακριβώς προκύπτει; Μπορεί κάτι που δεν διαθέτει καμία μορφή εμπειρίας να δημιουργήσει, μέσα από τη σύνθετη οργάνωσή του, την πρώτη υποκειμενική εμπειρία; Ή μήπως η υπόθεση ότι η συνείδηση εμφανίζεται ξαφνικά σε ένα ορισμένο στάδιο της πολυπλοκότητας βασίζεται σε μια ελλιπή αντίληψη για τη φύση της πραγματικότητας;
Ο Πανψυχισμός (Panpsychism) προσεγγίζει το ερώτημα από μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Αντί να αναζητά αποκλειστικά τον τρόπο με τον οποίο η συνείδηση δημιουργείται από κάτι που θεωρείται πλήρως ασυνείδητο, εξετάζει την πιθανότητα η νοητική ή βιωματική διάσταση να αποτελεί ήδη ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό της φύσης. Με άλλα λόγια, μήπως η συνείδηση δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά στον ανθρώπινο εγκέφαλο, αλλά συνδέεται, σε κάποια εξαιρετικά στοιχειώδη μορφή, με την ίδια τη δομή της πραγματικότητας;
Η ιδέα ακούγεται παράδοξη. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι πέτρες σκέφτονται, ότι τα ηλεκτρόνια έχουν επιθυμίες ή ότι κάθε αντικείμενο διαθέτει ανθρώπινη προσωπικότητα. Ούτε υποστηρίζει ότι ολόκληρη η φύση είναι γεμάτη από μικροσκοπικά όντα που αντιλαμβάνονται τον κόσμο όπως εμείς. Η σύγχρονη φιλοσοφική εκδοχή του Πανψυχισμού εξετάζει μια πολύ πιο περιορισμένη και αφηρημένη πιθανότητα, ότι η εμπειρία, ή κάποια πρωτογενής μορφή της, μπορεί να ανήκει στα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του κόσμου.
Αν αυτό ισχύει, τότε ίσως το ερώτημα χρειάζεται να αντιστραφεί. Αντί να αναρωτιόμαστε αποκλειστικά πώς η ύλη δημιουργεί τη συνείδηση, θα πρέπει να εξετάσουμε αν η ίδια η ύλη διαθέτει μια εσωτερική διάσταση που δεν αποτυπώνεται πλήρως στη συνηθισμένη φυσική της περιγραφή.
Ο Πανψυχισμός είναι μια φιλοσοφική θέση σύμφωνα με την οποία η νοητική διάσταση δεν αποτελεί ένα εντελώς όψιμο ή αποκλειστικά βιολογικό φαινόμενο, αλλά συνδέεται με τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά της φύσης. Η λέξη προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «παν» και «ψυχή», αν και η σύγχρονη χρήση της δεν πρέπει να συγχέεται με κάθε παραδοσιακή αντίληψη περί ψυχής ή με κάποια συγκεκριμένη θρησκευτική διδασκαλία.
Η κεντρική ιδέα είναι ότι η εμπειρία ενδέχεται να μην εμφανίζεται από το απόλυτο μηδέν. Μπορεί να αποτελεί μια βασική διάσταση της πραγματικότητας, η οποία αποκτά ολοένα πιο σύνθετες μορφές μέσα από την οργάνωση της φύσης. Σε αυτή την προσέγγιση, η ανθρώπινη συνείδηση δεν αντιμετωπίζεται ως ένα ανεξήγητο δημιούργημα που εμφανίζεται ξαφνικά σε ένα συγκεκριμένο σημείο της εξέλιξης, αλλά ως μια εξαιρετικά σύνθετη μορφή ενός χαρακτηριστικού που ίσως έχει βαθύτερες ρίζες.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια σημαντική εννοιολογική διευκρίνιση. Στη σύγχρονη φιλοσοφία συναντάμε τον όρο “Πανβιωματισμός” (Panexperientialism), ο οποίος δίνει έμφαση στην ιδέα ότι η εμπειρία είναι θεμελιώδης και διάχυτη στη φύση. Δεν ταυτίζεται απόλυτα με κάθε εκδοχή του Πανψυχισμού. Η εμπειρία μπορεί να νοηθεί ως κάτι πιο στοιχειώδες από τη συνείδηση όπως την αντιλαμβανόμαστε στην καθημερινή ζωή. Η σκέψη, η αυτογνωσία, η μνήμη και η οργανωμένη αντίληψη είναι πολύ πιο σύνθετες λειτουργίες και δεν χρειάζεται να αποδίδονται σε κάθε θεμελιώδες στοιχείο της πραγματικότητας.
Η διάκριση είναι ουσιαστική, επειδή προστατεύει τη θεωρία από μια συνηθισμένη παρερμηνεία, ότι ο Πανψυχισμός υποστηρίζει πως τα πάντα σκέφτονται ή αισθάνονται με τον τρόπο που αισθάνεται ένας άνθρωπος. Αυτό δεν αποτελεί αναγκαία θέση της θεωρίας. Πολλοί σύγχρονοι υποστηρικτές της ενδιαφέρονται για την πιθανότητα μιας εξαιρετικά στοιχειώδους μορφής βιωματικότητας, όχι για την απόδοση ανθρώπινων ψυχολογικών χαρακτηριστικών σε κάθε φυσικό αντικείμενο.
Οι ρίζες αυτής της προβληματικής μπορούν να αναζητηθούν στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Ο Θαλής ο Μιλήσιος, σύμφωνα με αρχαίες μαρτυρίες, φαίνεται να είχε αποδώσει σε ορισμένα φυσικά αντικείμενα μια μορφή ζωής ή ψυχής. Η γνωστή αναφορά στον μαγνήτη, ο οποίος κινεί τον σίδηρο, συνδέεται με την ιδέα ότι η φύση μπορεί να διαθέτει εσωτερικές αρχές δραστηριότητας που δεν είναι ορατές με την πρώτη ματιά. Δεν είναι ασφαλές να χαρακτηρίσουμε τον Θαλή σύγχρονο πανψυχιστή, αλλά η σκέψη του αποτελεί ένα πρώιμο παράδειγμα της προσπάθειας να κατανοηθεί η φύση ως κάτι περισσότερο από παθητική ύλη.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η περίπτωση του Αναξαγόρα. Η περίφημη θέση του ότι «όλα περιέχονται σε όλα» περιγράφει μια πραγματικότητα στην οποία τα συστατικά των πραγμάτων δεν εμφανίζονται από το μηδέν, αλλά βρίσκονται σε ένα σύνθετο πλέγμα παρουσίας και ανάμειξης. Κεντρικό ρόλο στο σύστημά του έχει ο Νους, τον οποίο αντιμετωπίζει ως διακριτή αρχή που θέτει σε κίνηση και οργανώνει το κοσμικό μείγμα. Δεν είναι ακριβές να παρουσιάζουμε τον Αναξαγόρα ως κάποιον που υποστήριξε απλά ότι κάθε πράγμα διαθέτει συνείδηση. Η θέση του είναι πιο σύνθετη και η σχέση του Νου με τα επιμέρους στοιχεία παραμένει αντικείμενο φιλοσοφικής ερμηνείας. Παρ’ όλα αυτά, η προσπάθειά του να συνδέσει την οργάνωση του κόσμου με μια θεμελιώδη νοητική αρχή αποτελεί σημαντικό σταθμό στην ιστορία των σχετικών ιδεών.
Αιώνες αργότερα, ο Βαρούχ Σπινόζα ανέπτυξε μια διαφορετική αντίληψη για την ενότητα της πραγματικότητας. Στη φιλοσοφία του υπάρχει μία ενιαία υπόσταση, την οποία ταυτίζει με τον “Θεό ή τη Φύση” (Deus sive Natura). Η σκέψη και η έκταση, δηλαδή η νοητική και η υλική διάσταση, δεν αποτελούν δύο ανεξάρτητες ουσίες που πρέπει να συνδεθούν μεταξύ τους. Είναι δύο διαφορετικά γνωρίσματα μέσα από τα οποία εκφράζεται η ίδια θεμελιώδης πραγματικότητα.
Ο Σπινόζα δεν διατύπωσε απλώς τη σύγχρονη θεωρία του Πανψυχισμού. Η φιλοσοφία του έχει τη δική της ιδιαίτερη μεταφυσική δομή και δεν πρέπει να περιορίζεται σε έναν απλό χαρακτηρισμό. Ωστόσο, η ιδέα ότι η νοητική και η υλική διάσταση αποτελούν διαφορετικές όψεις μιας ενιαίας πραγματικότητας προσφέρει ένα σημαντικό υπόβαθρο για τις μεταγενέστερες συζητήσεις γύρω από τη συνείδηση.
Στη συνέχεια, ο Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς εισήγαγε την έννοια των “μονάδων” (Monads), των απλών και μη διαιρετών θεμελιωδών πραγματικοτήτων που συγκροτούν τον κόσμο. Οι μονάδες δεν είναι υλικά σωματίδια με τη συνηθισμένη έννοια. Διαθέτουν εσωτερικές καταστάσεις αντίληψης και μεταβολής, ενώ καθεμία εκφράζει με τον δικό της τρόπο το σύμπαν ως σύνολο. Η φιλοσοφία του Λάιμπνιτς δεν ταυτίζεται με τις σημερινές πανψυχιστικές θεωρίες, αλλά αποτελεί μια από τις σημαντικές ιστορικές διαδρομές προς την ιδέα ότι η θεμελιώδης φύση της πραγματικότητας μπορεί να έχει νοητική διάσταση.
Στον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα, η συζήτηση απέκτησε νέα δυναμική. Ο Αμερικανός φιλόσοφος και ψυχολόγος William James, γνωστός για τη συμβολή του στην ψυχολογία και τον πραγματισμό, διερεύνησε τη σχέση ανάμεσα στην εμπειρία και τη θεμελιώδη δομή του κόσμου. Η σκέψη του συνδέθηκε με τον “ουδέτερο μονισμό” (Neutral Monism), σύμφωνα με τον οποίο η πραγματικότητα δεν είναι στην ουσία της ούτε αποκλειστικά νοητική ούτε αποκλειστικά υλική, αλλά μπορεί να έχει μια βαθύτερη ουδέτερη φύση από την οποία προκύπτουν οι δύο περιγραφές.
Ο James άσκησε επίσης κριτική σε μια απλοϊκή εκδοχή της ιδέας ότι η ανθρώπινη συνείδηση μπορεί να προκύψει από τη μηχανική συνένωση πολλών μικρών μονάδων νοητικής ουσίας. Η κριτική αυτή δεν ισοδυναμεί με μια απλή και οριστική απόρριψη κάθε πανψυχιστικής προσέγγισης. Αντίθετα, ανέδειξε ένα πρόβλημα που εξακολουθεί να απασχολεί τη σύγχρονη φιλοσοφία, ακόμη κι αν δεχτούμε ότι υπάρχουν στοιχειώδεις μορφές εμπειρίας, πώς αυτές μπορούν να συνθέσουν μία ενιαία, προσωπική συνείδηση;
Μια ιδιαίτερα σημαντική μορφή της νεότερης συζήτησης είναι ο Alfred North Whitehead. Η φιλοσοφία του, γνωστή ως “φιλοσοφία της διαδικασίας” (Process Philosophy), αντιμετωπίζει την πραγματικότητα όχι ως ένα σύνολο στατικών αντικειμένων, αλλά ως μια διαρκή διαδικασία γένεσης, μεταβολής και αλληλεπίδρασης. Τα θεμελιώδη στοιχεία του κόσμου, οι λεγόμενες “πραγματικές περιστάσεις” (Actual Occasions), δεν είναι απλά αδρανή σωματίδια. Συνδέονται με εξαιρετικά στοιχειώδεις μορφές αντίληψης και εμπειρίας.
Ο Whitehead περιγράφεται συχνά ως εκπρόσωπος του Πανβιωματισμού, επειδή το σύστημά του δίνει κεντρική θέση στην εμπειρία ως θεμελιώδες χαρακτηριστικό της πραγματικότητας. Η δική του προσέγγιση είναι ιδιαίτερα σύνθετη και δεν πρέπει να απλουστεύεται σε μια δήλωση ότι κάθε αντικείμενο διαθέτει ανθρώπινη συνείδηση. Για εκείνον, η εμπειρία συνδέεται με την ίδια τη διαδικασία μέσα από την οποία συγκροτείται ο κόσμος.
Σημαντική είναι επίσης η συμβολή του Thomas Nagel. Στο γνωστό δοκίμιό του «What Is It Like to Be a Bat?» (1974), ο Nagel έθεσε ένα ερώτημα που παραμένει κεντρικό στη φιλοσοφία της συνείδησης, υπάρχει κάτι που σημαίνει να είσαι μια νυχτερίδα; Με αυτόν τον τρόπο ανέδειξε τη δυσκολία να αναχθεί η υποκειμενική εμπειρία σε μια αποκλειστικά αντικειμενική περιγραφή. Αργότερα, στο δοκίμιο «Panpsychism» (1979), εξέτασε πιο άμεσα την πιθανότητα η νοητική διάσταση να έχει θεμελιώδη θέση στη φύση. Δεν πρόκειται για απλή διακήρυξη ότι ο Πανψυχισμός είναι αληθινός, αλλά για μια φιλοσοφική διερεύνηση του κατά πόσο μπορεί να προσφέρει μια συνεκτική απάντηση στο πρόβλημα της συνείδησης.
Στη σύγχρονη εποχή, ο φιλόσοφος Philip Goff έχει συμβάλει σημαντικά στην ανανέωση του ενδιαφέροντος για τον Πανψυχισμό. Υποστηρίζει ότι η συνείδηση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα φαινόμενο που εμφανίζεται ανεξήγητα από μια πλήρως ασυνείδητη πραγματικότητα. Αντίθετα, εξετάζει την πιθανότητα η εμπειρία να αποτελεί μέρος της θεμελιώδους φύσης της ύλης. Η προσέγγισή του έχει προκαλέσει έντονη συζήτηση, τόσο για τα επιχειρήματά της όσο και για τις δυσκολίες που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει.
Αυτό που ενώνει αυτές τις διαφορετικές φιλοσοφικές διαδρομές δεν είναι μια ενιαία θεωρία, αλλά ένα κοινό ερώτημα, μήπως η πραγματικότητα διαθέτει μια εσωτερική διάσταση που δεν εξαντλείται στην εξωτερική, μετρήσιμη περιγραφή της; Ο Πανψυχισμός δεν αποτελεί μια επιστημονικά επιβεβαιωμένη απάντηση. Είναι μια μεταφυσική πρόταση που επιχειρεί να επανεξετάσει τις παραδοχές μας για τη σχέση ύλης και συνείδησης.
Αν η συνείδηση αποτελεί θεμελιώδες χαρακτηριστικό της πραγματικότητας, τότε προκύπτει αμέσως ένα νέο ερώτημα. Πώς σχετίζονται οι στοιχειώδεις μορφές εμπειρίας με τη σύνθετη συνείδηση που γνωρίζουμε στον άνθρωπο; Πώς μπορεί μια απλή, πρωτογενής μορφή βιωματικότητας να μετατραπεί σε μια οργανωμένη εμπειρία που περιλαμβάνει μνήμη, αυτογνωσία, αντίληψη του χρόνου, συναισθήματα και προσωπική ταυτότητα;
Αυτό είναι το λεγόμενο “Πρόβλημα του Συνδυασμού” (Combination Problem), μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος Πανψυχισμός. Η ιδέα ότι η εμπειρία είναι θεμελιώδης δεν αρκεί από μόνη της για να εξηγήσει πώς προκύπτει ένα σύνθετο υποκείμενο. Ακόμη κι αν δεχτούμε, για χάρη της συζήτησης, ότι τα θεμελιώδη συστατικά της φύσης διαθέτουν κάποια στοιχειώδη μορφή εμπειρίας, παραμένει ανεξήγητο πώς πολλές τέτοιες εμπειρίες μπορούν να συνενωθούν σε μία ενιαία συνείδηση.
Ας φανταστούμε ότι κάθε θεμελιώδες συστατικό της πραγματικότητας διαθέτει μια απλή μορφή βιωματικότητας. Η ανθρώπινη συνείδηση, όμως, δεν μοιάζει με ένα απλό άθροισμα ανεξάρτητων εμπειριών. Όταν βλέπουμε ένα τοπίο, δεν βιώνουμε ξεχωριστά την εμπειρία κάθε κυττάρου του εγκεφάλου μας. Όταν ακούμε μουσική, δεν αντιλαμβανόμαστε χιλιάδες ανεξάρτητες αισθητηριακές μονάδες που λειτουργούν παράλληλα. Βιώνουμε μία συνολική εμπειρία, μέσα στην οποία διαφορετικές πληροφορίες, αισθήσεις και συναισθήματα συνδέονται σε ένα ενιαίο πεδίο αντίληψης.
Πώς, λοιπόν, θα μπορούσαν πολλές στοιχειώδεις μορφές εμπειρίας να συγκροτήσουν ένα ενιαίο υποκείμενο; Πώς θα μπορούσε να δημιουργηθεί το «εγώ» από μια συλλογή μικρότερων βιωματικών μονάδων; Και γιατί αυτή η σύνθεση θα έπρεπε να παράγει μία κοινή εμπειρία αντί για πολλές ανεξάρτητες εμπειρίες που απλώς συνυπάρχουν;
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο δύσκολο όταν εξετάσουμε την προσωπική ταυτότητα. Ένας άνθρωπος δεν αποτελεί απλώς ένα σύνολο βιολογικών και φυσικών στοιχείων. Είναι ένα υποκείμενο που αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως μία συνέχεια μέσα στον χρόνο. Θυμάται το παρελθόν του, βιώνει το παρόν και φαντάζεται το μέλλον. Η εμπειρία του έχει ενότητα, ακόμη κι όταν οι επιμέρους λειτουργίες του εγκεφάλου μεταβάλλονται διαρκώς.
Ο William James είχε ήδη επισημάνει μια συγγενή δυσκολία στην κριτική του προς τη θεωρία της “νοητικής σκόνης” (Mind-Dust Theory). Η ιδέα ότι πολλές μικρές νοητικές μονάδες μπορούν απλώς να προστεθούν και να σχηματίσουν μία μεγαλύτερη δεν εξηγεί γιατί θα έπρεπε να προκύψει ένα νέο, ενιαίο υποκείμενο. Η ύπαρξη πολλών εμπειριών δεν συνεπάγεται αυτομάτως την ύπαρξη μιας κοινής εμπειρίας που τις περιλαμβάνει όλες.
Στη σύγχρονη συζήτηση, αυτή η δυσκολία έχει αποκτήσει πιο συγκεκριμένη μορφή μέσα από το λεγόμενο “Πρόβλημα της Άθροισης Υποκειμένων” (Subject-Summing Problem). Δεν αρκεί να εξηγήσουμε πώς διαφορετικές πληροφορίες ή ιδιότητες συνδυάζονται. Πρέπει να εξηγήσουμε πώς πολλά διαφορετικά υποκείμενα, εφόσον υπάρχουν, θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα νέο και ενιαίο υποκείμενο εμπειρίας.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η πιο απαιτητική πλευρά του Πανψυχισμού. Η θεωρία προσφέρει έναν τρόπο να αποφύγουμε την ιδέα ότι η συνείδηση εμφανίζεται ξαφνικά από κάτι απολύτως ασυνείδητο. Ωστόσο, κινδυνεύει να μεταφέρει το πρόβλημα σε ένα διαφορετικό επίπεδο, αντί να εξηγήσουμε πώς η εμπειρία προκύπτει από την ύλη, καλούμαστε να εξηγήσουμε πώς η σύνθετη εμπειρία προκύπτει από απλούστερες μορφές της.
Μια διαφορετική κατεύθυνση είναι ο “Κοσμοψυχισμός” (Cosmopsychism). Αντί να ξεκινά από την υπόθεση ότι η εμπειρία βρίσκεται στα μικρότερα συστατικά της πραγματικότητας, εξετάζει την αντίστροφη πιθανότητα, μήπως το σύμπαν ως σύνολο διαθέτει μια θεμελιώδη μορφή συνείδησης και οι επιμέρους συνειδήσεις αποτελούν διαφοροποιημένες εκφράσεις της;
Στον “Μικροψυχισμό” (Micropsychism), η κατεύθυνση της εξήγησης ξεκινά από το μικρό προς το μεγάλο. Οι στοιχειώδεις μονάδες διαθέτουν κάποια μορφή εμπειρίας και η σύνθετη συνείδηση πρέπει να εξηγηθεί μέσα από τη μεταξύ τους οργάνωση. Στον κοσμοψυχισμό, η κατεύθυνση αντιστρέφεται. Το θεμελιώδες υποκείμενο είναι το σύμπαν ως ολότητα, ενώ η ανθρώπινη ή ζωική συνείδηση πρέπει να εξηγηθεί ως μια επιμέρους και διακριτή μορφή εμπειρίας μέσα σε αυτή την ευρύτερη πραγματικότητα.
Η δεύτερη προσέγγιση φαίνεται αρχικά να αποφεύγει το πρόβλημα της συνένωσης πολλών μικρών υποκειμένων. Αν υπάρχει ήδη ένα συνολικό κοσμικό υποκείμενο, δεν χρειάζεται να εξηγήσουμε πώς χιλιάδες ή δισεκατομμύρια μικρές εμπειρίες ενώνονται για να δημιουργήσουν μία μεγαλύτερη. Το δύσκολο ερώτημα, όμως, δεν εξαφανίζεται. Απλώς αλλάζει κατεύθυνση.
Πώς προκύπτουν τα επιμέρους υποκείμενα από μια ενιαία κοσμική συνείδηση; Γιατί εγώ βιώνω τον κόσμο από τη δική μου οπτική και όχι ως ένα μέρος μιας απεριόριστης συνολικής εμπειρίας; Τι είναι αυτό που διαχωρίζει την προσωπική μου συνείδηση από την υποτιθέμενη εμπειρία του σύμπαντος;
Αυτή η αντίστροφη δυσκολία αναφέρεται συχνά ως “Πρόβλημα της Αποσύνθεσης ή Διαφοροποίησης” (Decombination Problem). Αν ο μικροψυχισμός καλείται να εξηγήσει πώς πολλές μικρές εμπειρίες γίνονται μία, ο κοσμοψυχισμός πρέπει να εξηγήσει πώς μία ευρύτερη εμπειρία μπορεί να διαφοροποιηθεί σε πολλά ξεχωριστά υποκείμενα. Και στις δύο περιπτώσεις, η ενότητα και η πολλαπλότητα της συνείδησης παραμένουν δύσκολα φιλοσοφικά ζητήματα.
Μια τρίτη προσέγγιση που συνδέεται με αυτή τη συζήτηση είναι ο “Ράσελικός Μονισμός” (Russellian Monism). Η ιδέα του συνδέεται με τον Bertrand Russell και την παρατήρηση ότι η φυσική περιγράφει με μεγάλη ακρίβεια τη συμπεριφορά και τις σχέσεις των θεμελιωδών στοιχείων της πραγματικότητας, χωρίς απαραίτητα να μας αποκαλύπτει πλήρως την εσωτερική τους φύση.
Η φυσική μπορεί να περιγράψει πώς συμπεριφέρεται ένα σωματίδιο, ποιες δυνάμεις δέχεται και πώς αλληλεπιδρά με άλλα στοιχεία. Μπορεί να διατυπώσει μαθηματικούς νόμους και να προβλέψει με ακρίβεια τα αποτελέσματα των αλληλεπιδράσεων. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι έχουμε εξαντλήσει κάθε πιθανή φιλοσοφική ερώτηση σχετικά με το τι είναι αυτό το σωματίδιο καθαυτό.
Ο Ράσελικός Μονισμός επιχειρεί να αξιοποιήσει αυτό το κενό. Υποστηρίζει ότι η φυσική περιγραφή μπορεί να αποκαλύπτει κυρίως τις εξωτερικές, σχεσιακές ή δομικές ιδιότητες της ύλης, αφήνοντας ανοιχτό το ερώτημα της εγγενούς φύσης της. Ορισμένες εκδοχές υποστηρίζουν ότι αυτή η εσωτερική φύση μπορεί να έχει συνειδησιακά χαρακτηριστικά. Άλλες προτείνουν ότι διαθέτει πρωτο-συνειδησιακές ιδιότητες, οι οποίες δεν είναι ακόμη συνείδηση, αλλά ενδέχεται να συμβάλλουν στην εξήγησή της.
Επομένως, ο Ράσελικός Μονισμός δεν ταυτίζεται με τον Πανψυχισμό. Μπορεί να πάρει πανψυχιστική μορφή, όταν θεωρεί ότι η εγγενής φύση των θεμελιωδών στοιχείων είναι ήδη βιωματική. Μπορεί όμως να πάρει και πανπρωτοψυχιστική μορφή (Panprotopsychism), όταν υποστηρίζει ότι οι θεμελιώδεις ιδιότητες δεν είναι συνειδητές από μόνες τους, αλλά αποτελούν κάτι που θα μπορούσε να εξηγήσει την εμφάνιση της συνείδησης σε πιο σύνθετα επίπεδα.
Οι διαφορετικές αυτές προσεγγίσεις δείχνουν ότι ο Πανψυχισμός δεν είναι μια ενιαία και κλειστή θεωρία. Αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης φιλοσοφικής αναζήτησης γύρω από τη σχέση ύλης, εμπειρίας και πραγματικότητας. Και ίσως η πιο ενδιαφέρουσα συμβολή του δεν βρίσκεται στο ότι προσφέρει μια οριστική λύση, αλλά στο ότι αναγκάζει τη φιλοσοφία να εξετάσει ξανά τις παραδοχές της για το τι σημαίνει να υπάρχει κάτι.
Ο Πανψυχισμός βρίσκεται σε ένα ιδιαίτερο σημείο συνάντησης ανάμεσα στη φιλοσοφία του νου, τη μεταφυσική και τη σύγχρονη επιστημονική συζήτηση για τη συνείδηση. Η σχέση του με την επιστήμη είναι σύνθετη και χρειάζεται προσοχή, επειδή συχνά παρουσιάζεται είτε ως μια κρυφή επιστημονική αλήθεια που σύντομα θα επιβεβαιωθεί είτε ως μια εντελώς αυθαίρετη ιδέα χωρίς κανένα φιλοσοφικό περιεχόμενο.
Καμία από τις δύο περιγραφές δεν είναι ικανοποιητική. Ο Πανψυχισμός δεν αποτελεί σήμερα επιστημονικά αποδεδειγμένη θεωρία. Δεν διαθέτουμε πειραματικά δεδομένα που να αποδεικνύουν ότι τα ηλεκτρόνια, τα άτομα ή το σύμπαν ως σύνολο διαθέτουν υποκειμενική εμπειρία. Δεν υπάρχει κάποια καθιερωμένη μέθοδος με την οποία να μπορούμε να μετρήσουμε άμεσα μια τέτοια εμπειρία σε ένα θεμελιώδες φυσικό συστατικό.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι το ερώτημα στερείται επιστημονικού ενδιαφέροντος. Η νευροεπιστήμη, η γνωσιακή επιστήμη και η έρευνα γύρω από τη συνείδηση εξετάζουν όλο και πιο συστηματικά τις συνθήκες κάτω από τις οποίες εμφανίζονται και μεταβάλλονται οι συνειδητές καταστάσεις. Παράλληλα, φιλοσοφικές προσεγγίσεις επιχειρούν να διευκρινίσουν τι ακριβώς θα έπρεπε να εξηγεί μια ολοκληρωμένη θεωρία της συνείδησης.
Η διαφορά βρίσκεται στο επίπεδο του ερωτήματος. Η επιστήμη μπορεί να διερευνήσει τις συσχετίσεις ανάμεσα στην εγκεφαλική δραστηριότητα και τις εμπειρίες, να εντοπίσει μηχανισμούς και να διατυπώσει ελέγξιμες υποθέσεις. Η φιλοσοφία εξετάζει επιπλέον αν αυτές οι περιγραφές επαρκούν για να εξηγήσουν την ίδια την ύπαρξη της υποκειμενικής εμπειρίας. Οι δύο προσεγγίσεις δεν είναι υποχρεωτικά αντίπαλες. Μπορούν να λειτουργούν σε διαφορετικά επίπεδα της ίδιας αναζήτησης.
Ένα ακόμη ζήτημα αφορά τη διάκριση του Πανψυχισμού από τον Πανθεϊσμό (Pantheism). Οι δύο όροι μπορεί να εμφανίζονται κοντά σε συζητήσεις για τη φύση του σύμπαντος, αλλά δεν σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Ο Πανθεϊσμός είναι η θέση ότι το σύμπαν ή η φύση ταυτίζεται με τον Θεό. Ο Πανψυχισμός, αντίθετα, αφορά την πιθανότητα η νοητική ή βιωματική διάσταση να είναι θεμελιώδης και διάχυτη στη φύση. Μια πανψυχιστική θεωρία δεν χρειάζεται να υποστηρίζει ότι το σύμπαν είναι θεότητα, ότι διαθέτει σκοπό ή ότι έχει κάποια μορφή θεϊκής βούλησης.
Αντίστοιχα, ο Κοσμοψυχισμός δεν είναι απλώς μια άλλη λέξη για τον Πανθεϊσμό. Μπορεί να υποστηρίζει ότι το σύμπαν διαθέτει κάποια μορφή εμπειρίας, χωρίς να του αποδίδει σκέψη, πρόθεση ή θεϊκή υπόσταση. Πρόκειται για διαφορετικά φιλοσοφικά ερωτήματα, τα οποία δεν πρέπει να συγχέονται μόνο και μόνο επειδή χρησιμοποιούν το σύμπαν ως σημείο αναφοράς.
Υπάρχουν επίσης σοβαρές αντιρρήσεις απέναντι στον Πανψυχισμό. Πέρα από το Πρόβλημα του Συνδυασμού, οι επικριτές του αναρωτιούνται αν η θεωρία προσθέτει πραγματικά εξηγητική δύναμη ή αν απλώς μεταφέρει το πρόβλημα της συνείδησης σε ένα βαθύτερο επίπεδο. Αν υποθέσουμε ότι τα θεμελιώδη στοιχεία διαθέτουν εμπειρία, εξακολουθούμε να μην γνωρίζουμε πώς ακριβώς αυτή σχετίζεται με τις σύνθετες μορφές συνείδησης. Και αν η εμπειρία αυτή δεν μπορεί να εντοπιστεί ή να διαφοροποιηθεί με κάποιον τρόπο, πώς μπορούμε να γνωρίζουμε ότι υπάρχει;
Μια άλλη ένσταση αφορά την ερμηνεία της ίδιας της έννοιας της εμπειρίας. Αν χρησιμοποιούμε τον όρο για να περιγράψουμε κάτι τόσο στοιχειώδες ώστε να μην έχει καμία ομοιότητα με την ανθρώπινη συνείδηση, υπάρχει κίνδυνος να διευρύνουμε τόσο πολύ την έννοια ώστε να χάσει το περιεχόμενό της. Από την άλλη πλευρά, αν απαιτήσουμε από κάθε μορφή εμπειρίας να μοιάζει με την ανθρώπινη, ίσως περιορίσουμε αδικαιολόγητα το εύρος των δυνατών μορφών συνείδησης.
Αυτό το δίλημμα δεν είναι εύκολο να επιλυθεί. Αποκαλύπτει, όμως, μια ουσιαστική δυσκολία: δεν διαθέτουμε ακόμη μια πλήρως συμφωνημένη θεωρία για το τι ακριβώς είναι η συνείδηση, πόσο μάλλον για το αν μπορεί να υπάρχει σε μορφές που δεν μοιάζουν με τη δική μας.
Ο Πανψυχισμός έχει επίσης δεχθεί κριτική επειδή μπορεί να φαίνεται ότι πολλαπλασιάζει τις άγνωστες οντότητες αντί να απλοποιεί την εξήγηση. Αντί να εξηγήσει τη συνείδηση μέσα από γνωστές φυσικές διαδικασίες, εισάγει την υπόθεση ότι μια μορφή εμπειρίας υπάρχει ήδη στα θεμελιώδη επίπεδα της πραγματικότητας. Για τους επικριτές του, αυτό μπορεί να θεωρηθεί μια μη επαρκώς τεκμηριωμένη μεταφυσική παραδοχή.
Οι υποστηρικτές του απαντούν ότι και άλλες θεωρίες αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες. Ο αυστηρός αναγωγισμός καλείται να εξηγήσει πώς προκύπτει η υποκειμενική εμπειρία από διαδικασίες που περιγράφονται αποκλειστικά με αντικειμενικούς όρους. Ο δυϊσμός πρέπει να εξηγήσει πώς δύο διαφορετικές κατηγορίες πραγματικότητας, η νοητική και η υλική, μπορούν να αλληλεπιδρούν. Ο Πανψυχισμός προτείνει μια διαφορετική λύση, επιχειρώντας να διατηρήσει την ενότητα της φύσης χωρίς να αντιμετωπίζει τη συνείδηση ως κάτι εντελώς ξένο προς αυτήν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αυτομάτως σωστός. Σημαίνει ότι αποτελεί μία από τις φιλοσοφικές επιλογές που επιχειρούν να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα το οποίο παραμένει ανοιχτό. Η αξία του βρίσκεται στη δυνατότητα να προσφέρει ένα διαφορετικό πλαίσιο ερμηνείας, όχι στην ύπαρξη κάποιας οριστικής απόδειξης.
Ίσως, τελικά, το πιο σημαντικό στοιχείο της συζήτησης είναι ότι μας αναγκάζει να διαχωρίσουμε δύο πράγματα που συχνά θεωρούμε αυτονόητα, την περιγραφή του κόσμου και την πλήρη κατανόηση της φύσης του. Μπορούμε να γνωρίζουμε με εξαιρετική ακρίβεια πώς συμπεριφέρεται ένα φυσικό σύστημα, χωρίς να έχουμε απαντήσει σε κάθε φιλοσοφικό ερώτημα σχετικά με το τι είναι αυτό το σύστημα στην ουσία του.
Ο Πανψυχισμός δεν μας προσφέρει έναν εύκολο δρόμο έξω από αυτή την αβεβαιότητα. Αντίθετα, μας οδηγεί σε ακόμη δυσκολότερα ερωτήματα. Αν η εμπειρία είναι θεμελιώδης, πώς οργανώνεται; Αν το σύμπαν διαθέτει κάποια μορφή βιωματικότητας, πώς σχετίζεται αυτή με τις επιμέρους συνειδήσεις; Και αν η συνείδηση δεν είναι ένα τυχαίο παραπροϊόν της ύλης, μήπως χρειάζεται να επανεξετάσουμε συνολικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σχέση ανάμεσα στον παρατηρητή και τον κόσμο που παρατηρεί
Η ανθρώπινη συνείδηση αποτελεί ένα από τα πιο παράξενα φαινόμενα που γνωρίζουμε. Είμαστε τμήματα ενός απέραντου φυσικού κόσμου, αποτελούμενοι από τα ίδια θεμελιώδη συστατικά που συγκροτούν τα άστρα, τους πλανήτες και την υπόλοιπη ύλη. Κι όμως, μέσα από αυτή τη φυσική πραγματικότητα εμφανίζεται η εμπειρία, η δυνατότητα να αντιλαμβανόμαστε, να αισθανόμαστε, να αναρωτιόμαστε για την ύπαρξή μας και να αναζητούμε την ίδια τη φύση του σύμπαντος.
Ο Πανψυχισμός προτείνει μια ανατρεπτική πιθανότητα. Ίσως η συνείδηση να μην είναι κάτι που εμφανίστηκε ξαφνικά όταν η ζωή απέκτησε αρκετή πολυπλοκότητα. Ίσως η βιωματική διάσταση να βρίσκεται βαθύτερα στη φύση, ενώ η ζωή και ο ανθρώπινος εγκέφαλος αποτελούν ιδιαίτερα σύνθετες μορφές οργάνωσής της.
Δεν γνωρίζουμε αν αυτή η υπόθεση είναι αληθινή. Δεν έχουμε αποδείξεις ότι τα θεμελιώδη συστατικά της ύλης βιώνουν τον κόσμο, ούτε ότι το σύμπαν αποτελεί ένα ενιαίο συνειδητό υποκείμενο. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η θεωρία είναι πραγματικά και απαιτούν πολύ περισσότερη φιλοσοφική και επιστημονική διερεύνηση.
Ωστόσο, η σημασία του Πανψυχισμού ίσως βρίσκεται ακριβώς στο ότι μετακινεί το σημείο εκκίνησης της συζήτησης. Μας καλεί να μην αντιμετωπίζουμε τη συνείδηση αποκλειστικά ως ένα παράξενο αποτέλεσμα της βιολογικής εξέλιξης, αλλά ως ένα ερώτημα που ενδέχεται να αγγίζει την ίδια τη θεμελιώδη φύση της πραγματικότητας.
Και τότε προκύπτει ένα τελευταίο, σχεδόν αναπόφευκτο ερώτημα, μήπως τελικά δεν είναι η συνείδηση που αποτελεί το μεγαλύτερο παράδοξο του σύμπαντος, αλλά η βεβαιότητά μας ότι γνωρίζουμε από πού προέρχεται;
Ενδεικτικές πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Stanford Encyclopedia of Philosophy – Panpsychism
- Stanford Encyclopedia of Philosophy – Consciousness
- Stanford Encyclopedia of Philosophy – Alfred North Whitehead
- Stanford Encyclopedia of Philosophy – Russellian Monism
- Chalmers, David J. – The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory (1996).
- Goff, Philip – Consciousness and Fundamental Reality (2017).
- Goff, Philip – “Panpsychism versus Panprotopsychism and the Subject-Summing Problem” (2017).
- James, William – The Principles of Psychology (1890).
- James, William – A Pluralistic Universe (1909).
- Nagel, Thomas – “What Is It Like to Be a Bat?” (1974).
- Nagel, Thomas – “Panpsychism” (1979), στο Mortal Questions.
- Shani, Itay – “Cosmopsychism: A Holistic Approach to the Metaphysics of Experience” (2015).
- Russell, Bertrand – The Analysis of Matter (1927).
