Γίγαντες και ανθρωπότητα. Μνήμη, μύθος και η λιθόκτιστη κληρονομιά ενός ξεχασμένου κόσμου

Γίγαντες και ανθρωπότητα. Μνήμη, μύθος και η λιθόκτιστη κληρονομιά ενός ξεχασμένου κόσμου

Η παρουσία των γιγάντων στην ανθρώπινη ιστορία δεν περιορίζεται σε έναν και μόνο πολιτισμό, ούτε αποτελεί μια απομονωμένη μυθολογική ιδιοτροπία. Αντιθέτως, εμφανίζεται επίμονα, σχεδόν εμμονικά, σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές, εποχές και πολιτισμικά πλαίσια. Από τη Μεσοποταμία και το Έπος του Γκιλγκαμές, έως τις ιρλανδικές παραδόσεις των Τουάθα ντε Ντανάν, και από τις βιβλικές αναφορές στους Νεφιλείμ μέχρι τα μεγαλιθικά μνημεία της Μάλτας, οι Γίγαντες μοιάζουν να λειτουργούν ως φορείς μιας βαθύτερης, παγκόσμιας πολιτισμικής μνήμης.

Το ερώτημα δεν είναι απλώς αν υπήρξαν. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι γιατί η ανθρωπότητα τους θυμάται.

Η Ουρούκ και το Έπος του Γκιλγκαμές, όταν οι πόλεις χτίζονται από ημίθεους

Η Ουρούκ, μία από τις αρχαιότερες πόλεις που γνωρίζει η ανθρώπινη ιστορία, δεν παρουσιάζεται στις σουμεριακές πηγές ως δημιούργημα απλών ανθρώπων. Συνδέεται άμεσα με τον Γκιλγκαμές, έναν βασιλιά που περιγράφεται ως δύο τρίτα θεός και ένα τρίτο άνθρωπος. Η ίδια η φύση του υποδηλώνει ένα μεταβατικό ον όχι πλήρως ανθρώπινο, αλλά ούτε και θεϊκό.

Ο Γκιλγκαμές δεν είναι απλώς ήρωας. Είναι οικοδόμος. Τα τείχη της Ουρούκ αποδίδονται σε αυτόν, και παρουσιάζονται ως έργο που ξεπερνά τις δυνατότητες των κοινών ανθρώπων. Στο Έπος του Γκιλγκαμές, η υπεράνθρωπη δύναμη, το μέγεθος και η αντοχή του Γκιλγκαμές δεν αντιμετωπίζονται ως φανταστικά στοιχεία, αλλά ως φυσικά χαρακτηριστικά της εποχής του.

Εδώ εμφανίζεται ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο, οι πρώτες πόλεις της ανθρωπότητας ιδρύονται από όντα που δεν είναι πλήρως ανθρώπινα. Οι Ανουνάκι, οι θεοί της Μεσοποταμίας, συχνά ερμηνεύονται στην εναλλακτική ιστορία ως μια προγενέστερη τάξη όντων, είτε συμβολικά είτε κυριολεκτικά.

Η παγκόσμια πολιτισμική μνήμη των γιγάντων

Αν η ύπαρξη των γιγάντων περιοριζόταν στη Μεσοποταμία, θα μπορούσε εύκολα να χαρακτηριστεί τοπικός μύθος. Όμως η εικόνα αλλάζει δραματικά όταν εξετάσουμε τη διαπολιτισμική επανάληψη του ίδιου αφηγήματος.

Στην Παλαιά Διαθήκη εμφανίζονται οι Νεφιλείμ, οι γίγαντες της γης, καρπός ένωσης υιών του Θεού και ανθρώπινων γυναικών. Στην ελληνική μυθολογία, οι Τιτάνες και οι Γίγαντες προηγούνται των Ολύμπιων θεών. Στη Σκανδιναβία, οι Jötnar είναι αρχαιότεροι ακόμη και από τους Æsir. Στην Ινδία, οι Daityas και Rakshasas κατέχουν τεχνολογίες και όπλα θεϊκής ισχύος.

Το κοινό νήμα είναι σαφές,οι γίγαντες ανήκουν σε έναν προγενέστερο κόσμο, έναν κόσμο που χάθηκε ή αντικαταστάθηκε.

Τουάθα ντε Ντανάν. Οι θεοί που έγιναν ξωτικά

Στην ιρλανδική παράδοση, οι Τουάθα ντε Ντανάν περιγράφονται ως όντα υπέρτερης γνώσης, που ήρθαν από άλλο κόσμο ή από τα σύννεφα. Κατείχαν τέσσερα ιερά αντικείμενα, γνώση μαγείας, τεχνολογίας και γεωμετρίας, και συνδέθηκαν άμεσα με την κατασκευή ιερών τόπων.

Αρχικά παρουσιάζονται ως θεϊκά ή γιγαντόμορφα όντα. Με το πέρασμα του χρόνου, και καθώς νέοι πληθυσμοί κυριαρχούν στην Ιρλανδία, οι Τουάθα σμικρύνονται μυθολογικά και μετατρέπονται σε ξωτικά, νεράιδες, πνεύματα των λόφων.

Αυτή η μετάβαση δεν είναι απλή φαντασιακή εξέλιξη. Αντανακλά αυτό που πολλοί ερευνητές αποκαλούν εκφυλισμό της μνήμης, όταν ένα αρχαίο αφήγημα δεν μπορεί πλέον να ενταχθεί στη νέα κοσμοαντίληψη, μετατρέπεται σε παραμύθι.

Τα μνημεία των γιγάντων, όταν η πέτρα γίνεται μαρτυρία

Σε όλο τον κόσμο συναντάμε μεγαλιθικά μνημεία που αψηφούν την απλή εξήγηση. Τεράστιοι ογκόλιθοι, κομμένοι με ακρίβεια, τοποθετημένοι με γεωμετρική και αστρονομική ακρίβεια. Η επίσημη αρχαιολογία συχνά αποδίδει την κατασκευή τους σε απλές κοινωνίες με απλά εργαλεία.

Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει, πώς;

Πώς μεταφέρθηκαν λίθοι δεκάδων ή εκατοντάδων τόνων;
Πώς επιτεύχθηκε τέτοια ακρίβεια χωρίς σύγχρονα μέσα μέτρησης;
Και γιατί τόσοι πολιτισμοί απέδωσαν αυτά τα έργα σε Γίγαντες;

Τα μεγαλιθικά μνημεία της Μάλτας, πριν από τις πυραμίδες

Η Μάλτα φιλοξενεί μερικά από τα αρχαιότερα ελεύθερα λίθινα μνημεία στον κόσμο, παλαιότερα ακόμη και από τις πυραμίδες της Αιγύπτου. Ναοί όπως το Ġgantija  του οποίου το όνομα σημαίνει κυριολεκτικά «τόπος των γιγάντων» αποτελούνται από τεράστιους ογκόλιθους που φαίνονται δυσανάλογοι σε σχέση με το ανθρώπινο μέγεθος.

Η τοπική παράδοση μιλά ξεκάθαρα για γίγαντες οικοδόμους, όντα που μετέφεραν πέτρες στους ώμους τους. Ο Μαλτέζος λόγιος Φραντσέσκο Αμπελα κατέγραψε αυτές τις παραδόσεις, συνδέοντας τα μνημεία με μια προγενέστερη ανθρωπότητα διαφορετικής κλίμακας.

Αν και η επίσημη ιστορία απορρίπτει τις μαρτυρίες αυτές ως λαϊκή φαντασία, το γεγονός ότι επιβιώνουν επί χιλιετίες γεννά ερωτήματα για το τι ακριβώς προσπαθούν να διατηρήσουν.

Εναλλακτική αρχαιολογία και εναλλακτική γνωσιολογία

Η εναλλακτική αρχαιολογία δεν προτείνει κατ’ ανάγκη απαντήσεις, προτείνει ερωτήματα. Εκεί όπου η επίσημη ιστοριογραφία συχνά κλείνει το θέμα με τη φράση «δεν γνωρίζουμε πώς, αλλά έτσι έγινε», η εναλλακτική προσέγγιση επιμένει να παρατηρεί τα κενά. Γιατί ορισμένα μνημεία παρουσιάζουν τεχνολογικά χαρακτηριστικά που δεν συνάδουν με τα γνωστά εργαλεία της εποχής τους; Γιατί τόσοι πολιτισμοί αποδίδουν τις ίδιες κατασκευές σε όντα υπερανθρώπινα ή προγενέστερα του ανθρώπου; Και γιατί η πιθανότητα ύπαρξης διαφορετικών ανθρωπολογικών μορφών στο μακρινό παρελθόν θεωρείται εξ ορισμού απαγορευμένη υπόθεση;

Η εναλλακτική γνωσιολογία εισάγει μια ακόμη πιο ριζοσπαστική ιδέα, ότι η γνώση δεν εξαφανίζεται απαραίτητα, αλλά μετασχηματίζεται. Όταν ένα πολιτισμικό σύστημα καταρρέει ή αντικαθίσταται, τα αφηγήματά του δεν χάνονται, επιβιώνουν ως μύθοι, σύμβολα, παραδόσεις. Οι γίγαντες, σε αυτό το πλαίσιο, ίσως δεν ήταν κυριολεκτικά όντα τεράστιου μεγέθους, αλλά αναπαραστάσεις μιας ανθρωπότητας με διαφορετική φυσιολογία, διαφορετική κοινωνική οργάνωση ή διαφορετικό επίπεδο γνώσης. Το γεγονός ότι συνδέονται σχεδόν πάντα με την οικοδόμηση, την αρχιτεκτονική, την αστρονομία και τη μετάδοση πολιτισμού δεν φαίνεται τυχαίο, μοιάζει περισσότερο με αποτύπωση μιας μνήμης που δεν μπόρεσε να διατηρηθεί με ιστορικούς όρους και κατέφυγε στον μύθο για να επιβιώσει.

Όταν ο μύθος επιμένει

Αν οι γίγαντες αποτελούσαν απλώς προϊόν φαντασίας, θα περίμενε κανείς οι αναφορές τους να είναι σποραδικές, ασύνδετες και καθαρά τοπικές. Ωστόσο, συμβαίνει το αντίθετο. Οι αφηγήσεις για τους γίγαντες επανεμφανίζονται με εντυπωσιακή συνέπεια σε διαφορετικούς πολιτισμούς, συνοδευόμενες από τα ίδια μοτίβα, προϋπάρχουν του σύγχρονου ανθρώπου, συνδέονται με την ίδρυση πόλεων ή ιερών τόπων, κατέχουν ανώτερη γνώση και τελικά εξαφανίζονται ή εκτοπίζονται. Ο μύθος δεν σβήνει, επιμένει, μεταλλάσσεται και προσαρμόζεται, αλλά δεν εξαφανίζεται.

Ίσως, τελικά, η ανθρωπότητα να μην θυμάται ακριβώς τι συνέβη, αλλά να θυμάται ότι κάτι προηγήθηκε. Ένας κόσμος διαφορετικός, ίσως μεγαλύτερος κυριολεκτικά ή συμβολικά, πάνω στον οποίο θεμελιώθηκε ο δικός μας πολιτισμός. Οι γίγαντες μπορεί να μην αποτελούν βιολογικό αίνιγμα, αλλά μνημονικό. Μπορεί να είναι το αποτύπωμα μιας χαμένης εποχής, ενός παρελθόντος που δεν χωρά εύκολα στη γραμμική αφήγηση της ιστορίας, αλλά επιμένει να επιστρέφει μέσα από την πέτρα, τον μύθο και τη συλλογική μνήμη.

Οι γίγαντες, τελικά, μπορεί να μην είναι ερώτημα βιολογίας.
Μπορεί να είναι ερώτημα μνήμης.