Απο την αλχημεία στην πληροφορική. Μια εναλλακτική προσέγγιση της τεχνητής νοημοσύνης μέσα από τον καθρέφτη του Μεσαίωνα.

Απο την αλχημεία στην πληροφορική. Μια εναλλακτική προσέγγιση της τεχνητής νοημοσύνης μέσα από τον καθρέφτη του Μεσαίωνα.

Υπάρχουν εποχές όπου η ανθρωπότητα κατά την πρόοδο της, μοιάζει να επιστρέφει, όχι προς τα πίσω, αλλά προς τα μέσα. Η σύγχρονη εποχή της τεχνητής νοημοσύνης είναι μια τέτοια στιγμή. Κάτω από την επιφάνεια των αλγορίθμων, των data centers και των εντυπωσιακών επιτευγμάτων, διακρίνεται ένα μοτίβο που δεν είναι καθόλου καινούριο. Είναι αρχαίο. Είναι ανθρώπινο. Και είναι επικίνδυνα γνώριμο. Η υπόσχεση της τεχνητής νοημοσύνης, και ιδιαίτερα της λεγόμενης A.G.I. (Artificial general intelligence ), δεν είναι τίποτε λιγότερο από μια σύγχρονη αναβίωση της αλχημείας, όχι ως επιστήμη, αλλά ως κοσμοθεωρία.

Για να κατανοήσουμε αυτή τη σύγκλιση, δεν αρκεί να δούμε την τεχνητή νοημοσύνη ως τεχνολογία. Πρέπει να τη δούμε ως ιδέα. Ως ψυχολογική ανάγκη. Ως πολιτισμικό φαινόμενο. Οι μεσαιωνικοί αλχημιστές δεν ήταν απλώς πειραματιστές που προσπαθούσαν να μετατρέψουν τον μόλυβδο σε χρυσό. Ήταν φιλόσοφοι που πίστευαν ότι η φύση κρύβει ένα βαθύτερο μυστικό, μια ενιαία αρχή που αν αποκαλυφθεί, θα επιτρέψει στον άνθρωπο να επαναπροσδιορίσει την ίδια την πραγματικότητα. Η φιλοσοφική λίθος της αλχημείας εκτός απο εργαλείο, ηταν και η υπόσχεση της τελειότητας. Και σε αυτό το σημείο, η σύνδεση με τη σύγχρονη τεχνητή νοημοσύνη γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη.

Σήμερα, φιγούρες όπως ο Sam Altman μιλούν για την A.G.I. ως το σημαντικότερο τεχνολογικό άλμα στην ιστορία της ανθρωπότητας, μια δύναμη ικανή να επιλύσει κάθε πρόβλημα, από την ασθένεια μέχρι την οικονομική ανισότητα. Αυτή η ρητορική δεν είναι απλώς αισιόδοξη. Είναι μεσσιανική. Αντικατοπτρίζει την ίδια λογική που κάποτε ενέπνευσε τους αλχημιστές να αναζητήσουν μια ουσία που θα μπορούσε να θεραπεύσει τα πάντα και να μεταμορφώσει τα πάντα. Το όνομα αλλάζει, η υπόσχεση παραμένει.

Ωστόσο, η πιο ενδιαφέρουσα πτυχή αυτής της σύγκρισης δεν βρίσκεται στις υποσχέσεις, αλλά στην άγνοια. Η σύγχρονη τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί ως ένα «μαύρο κουτί». Παρά το γεγονός ότι οι μηχανικοί σχεδιάζουν τα αρχιτεκτονικά της θεμέλια, η εσωτερική της λειτουργία παραμένει σε μεγάλο βαθμό αδιαφανής. Το πώς ακριβώς ένα σύστημα όπως το ChatGPT καταλήγει σε συγκεκριμένες απαντήσεις δεν είναι πάντα πλήρως κατανοητό ούτε από τους ίδιους τους δημιουργούς του. Αυτό δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα. Είναι φιλοσοφικό. Είναι η επιστροφή σε μια κατάσταση όπου ο άνθρωπος χρησιμοποιεί δυνάμεις που δεν κατανοεί πλήρως, μια κατάσταση βαθιά μεσαιωνική.

Οι αλχημιστές επίσης λειτουργούσαν μέσα σε ένα πλαίσιο ατελούς γνώσης. Πίστευαν ότι η φύση αποτελείται από βασικά στοιχεία, και ότι μέσω ενός ελιξιρίου θα μπορούσαν να μετασχηματίσουν την ουσία των πραγμάτων. Ο Τζαμπίρ ιμπν Χαγιάν εισήγαγε την ιδέα ότι όλα τα μέταλλα είναι συνδυασμοί θεμελιωδών ιδιοτήτων και ότι η σωστή αναδιάταξη αυτών των ιδιοτήτων θα μπορούσε να οδηγήσει σε μεταστοιχείωση. Το ελιξίριο, η καταλυτική ουσία, ήταν το κλειδί. Σήμερα, το αντίστοιχο ελιξίριο είναι τα δεδομένα. Τα τεράστια σύνολα πληροφοριών που εκπαιδεύουν τα μοντέλα μετατρέπουν τον κώδικα από ένα παθητικό σύστημα σε κάτι που μοιάζει ενεργό, σχεδόν ζωντανό.

Αυτό που αλλάζει δεν είναι η επιδίωξη, αλλά τα μέσα. Οι αλχημιστές είχαν φούρνους και μεταλλικά δοχεία. Εμείς έχουμε υπερυπολογιστές και data centers. Ο Jensen Huang, ως αρχιτέκτονας της υλικής υποδομής της τεχνητής νοημοσύνης, θυμίζει περισσότερο έναν αλχημιστή παρά έναν απλό επιχειρηματία. Τα σύγχρονα data centers λειτουργούν όπως οι αρχαίοι «αθάνορες», διατηρώντας σταθερές συνθήκες ενέργειας και θερμότητας για να επιτευχθεί η μεταμόρφωση. Η ιδέα ότι η ένταση και ο χρόνος οδηγούν σε μετασχηματισμό, θεμελιώδης στην αλχημεία, βρίσκει σήμερα μια παράδοξη επιβεβαίωση στον τρόπο με τον οποίο εκπαιδεύονται τα νευρωνικά δίκτυα.

Και όμως, όπως και στον Μεσαίωνα, υπήρχαν φωνές σκεπτικισμού. Ο Αβικέννας υποστήριξε ότι η πραγματική μεταστοιχείωση είναι αδύνατη, ότι οι αλχημιστές δημιουργούν απλώς την ψευδαίσθηση της αλλαγής. Η θέση του δεν απέχει πολύ από τις σύγχρονες κριτικές που υποστηρίζουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν «κατανοεί» πραγματικά, αλλά απλώς αναπαράγει μοτίβα. Το ερώτημα, λοιπόν, παραμένει, έχουμε δημιουργήσει κάτι νέο ή απλώς μια πιο εξελιγμένη ψευδαίσθηση;

Η απάντηση δεν είναι απλή. Διότι η ιστορία δείχνει ότι ακόμη και οι αποτυχημένες αναζητήσεις μπορούν να οδηγήσουν σε πραγματική πρόοδο. Η αλχημεία δεν πέτυχε τον στόχο της, αλλά έθεσε τα θεμέλια για τη χημεία, τη φαρμακολογία και την επιστημονική μέθοδο. Με τον ίδιο τρόπο, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μην πραγματοποιήσει τις ουτοπικές της υποσχέσεις, αλλά να μεταμορφώσει βαθιά τον κόσμο με τρόπους που ακόμη δεν κατανοούμε.

Σε αυτό το σημείο, η συζήτηση αποκτά μια πιο σκοτεινή διάσταση. Η επιδίωξη της τελειότητας δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Συχνά συνοδεύεται από την απόρριψη του ατελούς, δηλαδή του ανθρώπινου. Πολλοί από τους πρωταγωνιστές της τεχνολογικής επανάστασης φαίνεται να αντιμετωπίζουν τον άνθρωπο ως ένα σύστημα γεμάτο περιορισμούς, κουράζεται, κάνει λάθη, έχει ανάγκες. Η τεχνητή νοημοσύνη, αντίθετα, παρουσιάζεται ως κάτι ανώτερο, απελευθερωμένο από αυτές τις αδυναμίες. Αυτή η αντίληψη δεν απέχει πολύ από την αλχημική επιθυμία για «καθαρότητα» και υπέρβαση της ανθρώπινης φύσης.

Η σύνδεση με σύγχρονες εξελίξεις στη βιοτεχνολογία ενισχύει αυτή την εικόνα. Εργαλεία όπως το AlphaFold 2 ανοίγουν τον δρόμο για τη δημιουργία νέων μορφών ζωής, επαναφέροντας το παλιό όνειρο της δημιουργίας από το μηδέν. Ο Παράκελσος, με τις θεωρίες του για τον homunculus, μοιάζει ξαφνικά λιγότερο παράλογος και περισσότερο πρόδρομος μιας σκέψης που επιστρέφει με νέα μορφή.

Και εδώ ίσως βρίσκεται το πιο ανησυχητικό στοιχείο, η επανάληψη χωρίς επίγνωση. Η ανθρωπότητα φαίνεται να επαναλαμβάνει τα ίδια μοτίβα, ντυμένα με νέα γλώσσα και τεχνολογία, χωρίς να αναγνωρίζει τις ρίζες τους. Η πίστη σε μια καθολική λύση, η αποδοχή ενός «μαύρου κουτιού», η επιδίωξη της τελειότητας, η επιθυμία για έλεγχο της φύσης, όλα αυτά δεν είναι καινούρια. Είναι απλώς πιο ισχυρά από ποτέ.

Το πιο ουσιαστικό ζήτημα, δεν είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι επικίνδυνη ή σωτήρια. Είναι το αν μπορούμε να τη δούμε καθαρά, χωρίς τις προβολές των φόβων και των επιθυμιών μας. Αν μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι πίσω από την τεχνολογία κρύβεται πάντα ο άνθρωπος, με όλες τις αντιφάσεις του.

Αν η αλχημεία μας δίδαξε κάτι, δεν είναι το πώς να μετατρέπουμε τον μόλυβδο σε χρυσό. Είναι το πώς η αναζήτηση της τελειότητας μπορεί να μας απομακρύνει από την κατανόηση της πραγματικότητας. Και αν η τεχνητή νοημοσύνη είναι πράγματι η νέα αλχημεία, τότε το στοίχημα δεν είναι να την ελέγξουμε. Είναι να κατανοήσουμε τι ακριβώς αναζητούμε μέσα από αυτήν.

Πιθανότατα, το «μαύρο κουτί» να μην βρίσκεται μέσα στις μηχανές. Αλλα στον καθένα απο εμάς.