Cloverfield: Τέρατα, παράλληλα σύμπαντα και το τίμημα της ανθρώπινης ύβρεως

Cloverfield: Τέρατα, παράλληλα σύμπαντα και το τίμημα της ανθρώπινης ύβρεως

Υπάρχουν κινηματογραφικά σύμπαντα που χτίζονται πάνω στην εξήγηση και υπάρχουν και εκείνα που χτίζονται πάνω στο μυστήριο. Στη σύγχρονη εποχή των franchises, των ατελείωτων prequels και των αναλυτικών χρονογραμμών που επιχειρούν να εξηγήσουν κάθε λεπτομέρεια ενός φανταστικού κόσμου, η σειρά ταινιών Cloverfield ακολούθησε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Αντί να προσφέρει απαντήσεις, επέλεξε να καλλιεργήσει ερωτήματα. Αντί να δημιουργήσει μια σαφή μυθολογία, προτίμησε να αφήσει κενά. Και αντί να παρουσιάσει ένα τέρας ως έναν απλό ανταγωνιστή, το μετέτρεψε σε ένα σύμβολο πάνω στο οποίο μπορούν να προβληθούν οι φόβοι, οι ανησυχίες και οι υπαρξιακές αγωνίες μιας ολόκληρης εποχής.

Όταν το πρώτο “Cloverfield” κυκλοφόρησε το 2008, πολλοί θεατές το αντιμετώπισαν ως μια ακόμη ταινία καταστροφής με κάποιο γιγάντιο τέρας. Ωστόσο, κάτω από την επιφάνεια των εκρήξεων, των καταρρεύσεων κτιρίων και της χαοτικής κινηματογράφησης του found footage, υπήρχε κάτι βαθύτερο. Η ταινία εμφανίστηκε σε μια Αμερική που εξακολουθούσε να ζει στη σκιά της 11ης Σεπτεμβρίου. Οι εικόνες των ουρανοξυστών που καταρρέουν, οι δρόμοι που καλύπτονται από σύννεφα σκόνης, οι άνθρωποι που τρέχουν πανικόβλητοι χωρίς να γνωρίζουν τι ακριβώς συμβαίνει, δεν μπορούσαν παρά να ενεργοποιήσουν μνήμες από το συλλογικό τραύμα που είχε αλλάξει οριστικά την ψυχολογία της Δύσης.

Η σύνδεση αυτή δεν ήταν απαραίτητα μια εκμετάλλευση της τραγωδίας. Αντίθετα, το Cloverfield μοιάζει να λειτουργεί ως ένας κινηματογραφικός καθρέφτης μιας νέας πραγματικότητας. Για δεκαετίες, το Χόλιγουντ κατέστρεφε τη Νέα Υόρκη στη μεγάλη οθόνη μέσω εξωγήινων εισβολών, γιγαντιαίων τεράτων και φυσικών καταστροφών. Μετά το 2001, η πραγματικότητα είχε προηγηθεί της φαντασίας. Η καταστροφή δεν ήταν πλέον αποκλειστικό προνόμιο του κινηματογράφου. Είχε συμβεί πραγματικά. Υπό αυτό το πρίσμα, το Cloverfield δεν παρουσιάζει απλώς ένα τέρας που επιτίθεται σε μια πόλη. Παρουσιάζει την επιστροφή του φόβου του απρόβλεπτου, του ανεξήγητου και του ανεξέλεγκτου.

Ίσως το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό του ίδιου του Clover είναι ότι παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστο. Οι δημιουργοί αποφεύγουν συνειδητά να προσφέρουν ολοκληρωμένες εξηγήσεις. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα από πού προέρχεται. Δεν γνωρίζουμε αν πρόκειται για εξωγήινο οργανισμό, για προϊστορικό πλάσμα ή για κάτι ακόμη πιο παράξενο. Ακόμη και όταν η κάμερα το καταγράφει, το κάνει αποσπασματικά, μέσα από σύννεφα σκόνης, εκρήξεις και στιγμές πανικού. Ο θεατής δεν αποκτά ποτέ πλήρη εικόνα. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η δύναμη του φιλμ.

Ο πραγματικός τρόμος γεννιέται συχνά από όσα δεν γνωρίζουμε. Η ανθρώπινη φαντασία έχει την τάση να γεμίζει τα κενά με εικόνες πολύ πιο τρομακτικές από οποιαδήποτε οπτική αναπαράσταση. Το Clover λειτουργεί σαν μια σκοτεινή παρουσία που εισβάλλει στον κόσμο των ανθρώπων χωρίς εξηγήσεις, χωρίς προειδοποίηση και χωρίς εμφανή στόχο. Είναι μια δύναμη της φύσης ή ίσως κάτι ακόμη περισσότερο. Ένα γεγονός που δεν μπορεί να ελεγχθεί, να κατανοηθεί ή να διαπραγματευθεί.

Σε αυτό το σημείο, η ταινία αγγίζει μια έννοια που συναντάται συχνά στον λεγόμενο κοσμικό τρόμο. Η παράδοση αυτή, που συνδέθηκε κυρίως με τον συγγραφέα H. P. Lovecraft, βασίζεται στην ιδέα ότι το σύμπαν είναι αδιάφορο απέναντι στον άνθρωπο. Οι μεγαλύτεροι φόβοι δεν προέρχονται από κάποια κακή δύναμη που επιδιώκει την καταστροφή μας, αλλά από την ανακάλυψη ότι η ύπαρξή μας είναι ασήμαντη μπροστά σε κοσμικές πραγματικότητες που ούτε μπορούμε να κατανοήσουμε ούτε να επηρεάσουμε. Το Cloverfield δεν υιοθετεί πλήρως αυτή τη φιλοσοφία, αλλά κινείται πολύ κοντά σε αυτήν. Το τέρας δεν φαίνεται να μισεί την ανθρωπότητα. Δεν φαίνεται να έχει σχέδιο. Απλώς υπάρχει. Και η ύπαρξή του αρκεί για να προκαλέσει χάος.

Ωστόσο, το κινηματογραφικό σύμπαν του Cloverfield δεν σταματά στην εικόνα ενός αδιάφορου σύμπαντος. Με την κυκλοφορία του “10 Cloverfield Lane” το 2016, η θεματική μετατοπίζεται από τον εξωτερικό κίνδυνο στον εσωτερικό φόβο. Η ιστορία εκτυλίσσεται σχεδόν εξ ολοκλήρου μέσα σε ένα υπόγειο καταφύγιο, όπου η πρωταγωνίστρια καλείται να αποφασίσει αν ο άνδρας που την κρατά εκεί είναι σωτήρας ή δεσμοφύλακας. Η ταινία μετατρέπεται σε μια μελέτη πάνω στην καχυποψία, την παραπληροφόρηση και την κρίση εμπιστοσύνης που χαρακτηρίζει τον σύγχρονο κόσμο.

Στο 10 Cloverfield Lane ο χαρακτήρας του Howard Stambler που τον υποδύεται ο εξαιρετικός John Goodman καταφέρνει να παρουσιάσει τον Howard ταυτόχρονα ως πιθανό σωτήρα, πιθανό απαγωγέα, συνωμοσιολόγο και τραγική φιγούρα. Ο θεατής δεν είναι ποτέ βέβαιος αν πρέπει να τον εμπιστευτεί ή να τον φοβάται, κάτι που δημιουργεί το έντονο ψυχολογικό σασπένς που χαρακτηρίζει το μεγαλύτερο μέρος της ταινίας.

Μάλιστα, πολλοί κριτικοί έχουν επισημάνει ότι το 10 Cloverfield Lane λειτουργεί περισσότερο ως ψυχολογικό θρίλερ χαρακτήρων παρά ως ταινία επιστημονικής φαντασίας ή τέρατος, με τον John Goodman να πυροδοτεί μεγάλο μέρος της έντασης σχεδόν μόνος του.

Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι το επώνυμο του χαρακτήρα, Stambler, συνδέεται έμμεσα με τον θεωρητικό συνωμοσιών Mark Stambler του The Cloverfield Paradox, δημιουργώντας μια μικρή μυθολογική γέφυρα ανάμεσα στις τρεις ταινίες.

Ο Howard, ο άνθρωπος που έχει κατασκευάσει το καταφύγιο, εμφανίζει όλα τα χαρακτηριστικά ενός κλασικού συνωμοσιολόγου. Μιλά για εξωγήινους, κυβερνητικά μυστικά και επερχόμενες καταστροφές. Η συμπεριφορά του είναι ασταθής και συχνά απειλητική. Όμως η μεγάλη ανατροπή της ταινίας βρίσκεται στο γεγονός ότι, παρά την παράνοιά του, ένα μέρος των ισχυρισμών του αποδεικνύεται αληθινό.

Εδώ το Cloverfield αγγίζει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κοινωνικό ζήτημα. Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία και η παραπληροφόρηση συνυπάρχουν σε τέτοιο βαθμό, ώστε η διάκριση μεταξύ τους γίνεται ολοένα και δυσκολότερη. Μέσα σε έναν ωκεανό ψευδών ειδήσεων, υπερβολών και θεωριών συνωμοσίας, μπορεί να υπάρχουν και αλήθειες που απορρίπτονται απλώς επειδή προέρχονται από λάθος ανθρώπους.

Η προβληματική αυτή κορυφώνεται στο “The Cloverfield Paradox” του 2018. Εκεί, το σύμπαν της σειράς αποκτά μια κοσμολογική διάσταση που επιχειρεί να συνδέσει τα γεγονότα των προηγούμενων ταινιών. Η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια τεράστια ενεργειακή κρίση και αναζητά μια λύση που θα προσφέρει πρακτικά απεριόριστη ενέργεια. Το εργαλείο αυτής της λύσης είναι ο Shepherd Accelerator, ένας γιγαντιαίος επιταχυντής σωματιδίων σε τροχιά γύρω από τη Γη. Πρόκειται για μια ιδέα που ενσωματώνει μια από τις πιο διαχρονικές αφηγήσεις της ανθρώπινης ιστορίας: την επιθυμία να ξεπεραστούν τα φυσικά όρια μέσω της γνώσης και της τεχνολογίας.

Η φιλοδοξία αυτή όμως συνοδεύεται από έναν κίνδυνο που θυμίζει αρχαίες τραγωδίες. Η προσπάθεια επίλυσης ενός προβλήματος δημιουργεί ένα μεγαλύτερο. Ο επιταχυντής λειτουργεί, αλλά η ενεργοποίησή του προκαλεί ρήγματα στην ίδια τη δομή της πραγματικότητας. Παράλληλα σύμπαντα συγκρούονται μεταξύ τους, οι νόμοι της φυσικής παύουν να είναι σταθεροί και οι συνέπειες εξαπλώνονται όχι μόνο στον χώρο αλλά και στον χρόνο. Τα τέρατα, οι ανωμαλίες και οι καταστροφές που βλέπουμε στις άλλες ταινίες παρουσιάζονται ως απόηχοι αυτής της κοσμικής παρέμβασης.

Ανεξάρτητα από το αν η εξήγηση αυτή ικανοποιεί κινηματογραφικά τον θεατή, διαθέτει μια ισχυρή συμβολική διάσταση. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ένας επιταχυντής σωματιδίων θα μπορούσε να ανοίξει πύλες προς άλλα σύμπαντα. Το ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος αποκτά τεχνολογικές δυνατότητες που υπερβαίνουν την ικανότητά του να προβλέψει τις συνέπειες των πράξεών του.

Από τον μύθο του Προμηθέα μέχρι τον Πύργο της Βαβέλ και από τον Φάουστ μέχρι την ατομική βόμβα, η ιστορία του πολιτισμού είναι γεμάτη αφηγήσεις που εξερευνούν την έννοια της ύβρεως. Πρόκειται για την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να υπερβεί κάθε όριο χωρίς να πληρώσει κάποιο τίμημα. Το Cloverfield Paradox εντάσσεται ακριβώς σε αυτή την παράδοση. Η ανθρωπότητα επιδιώκει να λύσει ένα υπαρξιακό πρόβλημα, αλλά η ίδια η λύση μετατρέπεται σε πηγή μιας ακόμη μεγαλύτερης απειλής.

Εδώ συναντούμε ίσως το πιο ενδιαφέρον φιλοσοφικό στοιχείο ολόκληρης της σειράς. Το τέρας δεν είναι απλώς ένας εξωτερικός εχθρός. Είναι η αντανάκλαση των ίδιων των ανθρώπινων επιλογών. Δεν εμφανίζεται ως τυχαίο γεγονός αλλά ως συνέπεια. Με αυτή την έννοια, το Clover μπορεί να διαβαστεί ως μια μεταφορά για τις δυνάμεις που απελευθερώνει ο άνθρωπος όταν επιδιώκει τον απόλυτο έλεγχο του κόσμου γύρω του.

Η ανάγνωση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στον 21ο αιώνα. Ζούμε σε μια εποχή όπου η τεχνολογία υπόσχεται συνεχώς νέες λύσεις. Τεχνητή νοημοσύνη, γενετική μηχανική, αλγόριθμοι, ψηφιακές πραγματικότητες και συστήματα παγκόσμιας διασύνδεσης παρουσιάζονται συχνά ως εργαλεία που θα επιλύσουν τα μεγαλύτερα προβλήματα της ανθρωπότητας. Κάθε νέα ανακάλυψη συνοδεύεται από την ελπίδα ότι θα διορθώσει τις αδυναμίες του παρελθόντος. Ταυτόχρονα όμως, κάθε νέα τεχνολογία δημιουργεί νέα ερωτήματα, νέους κινδύνους και νέες μορφές εξάρτησης.

Αυτό ακριβώς φαίνεται να υπονοεί η βαθύτερη κοσμολογία του Cloverfield. Οι άνθρωποι λύνουν την ενεργειακή κρίση, αλλά απελευθερώνουν τέρατα. Ελέγχουν ένα πρόβλημα, αλλά δημιουργούν ένα άλλο. Η επιθυμία για πλήρη κυριαρχία πάνω στη φύση μετατρέπεται σε μια αέναη διαδικασία παραγωγής απρόβλεπτων συνεπειών. Το τέρας γίνεται έτσι σύμβολο της σκιάς που συνοδεύει κάθε ανθρώπινο επίτευγμα.

Παρά τη σκοτεινή αυτή θεώρηση, η σειρά δεν καταλήγει σε έναν απόλυτο μηδενισμό. Αντίθετα, επανέρχεται διαρκώς σε ένα στοιχείο που μοιάζει σχεδόν ασήμαντο μπροστά στις κοσμικές καταστροφές, τις ανθρώπινες σχέσεις. Στο πρώτο φιλμ, ο Rob διακινδυνεύει τα πάντα για να βρει τη Beth. Στο δεύτερο, η Michelle παλεύει για την ελευθερία και την επιβίωσή της. Στο τρίτο, η Ava έρχεται αντιμέτωπη με το πένθος, την οικογένεια και την απώλεια. Μέσα σε ένα σύμπαν γεμάτο τέρατα, παράλληλες πραγματικότητες και ακατανόητες δυνάμεις, το μόνο που διατηρεί αξία είναι η ανθρώπινη σύνδεση.

Πιθανότατα αυτό αποτελεί και το βαθύτερο μήνυμα του Cloverfield. Όχι ότι η τεχνολογία είναι κακή ή ότι η πρόοδος πρέπει να σταματήσει. Αλλά ότι καμία τεχνολογική κατάκτηση δεν μπορεί να υποκαταστήσει τα στοιχεία που δίνουν νόημα στην ανθρώπινη εμπειρία. Οι ενεργειακές κρίσεις μπορεί να λυθούν. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις μπορεί να συνεχιστούν. Οι μηχανές μπορεί να γίνουν ισχυρότερες από ποτέ. Όμως τα ερωτήματα γύρω από την ευθύνη, την απώλεια, την αγάπη και τη θέση του ανθρώπου μέσα στο σύμπαν παραμένουν αναλλοίωτα.

Κάτω από το θέαμα της καταστροφής και τη φαντασμαγορία της επιστημονικής φαντασίας, το Cloverfield λειτουργεί ως μια σύγχρονη αλληγορία για την ανθρώπινη κατάσταση. Μια ιστορία για την αβεβαιότητα, την ύβρη και τις συνέπειες της επιθυμίας μας να ελέγξουμε τα πάντα. Τα τέρατα του σύμπαντός του δεν είναι απλώς βιολογικά όντα ή επιστημονικές ανωμαλίες. Είναι προειδοποιήσεις. Είναι οι σκιές που εμφανίζονται όταν η ανθρωπότητα πιστεύει ότι μπορεί να αγγίξει απεριόριστη δύναμη χωρίς να αναμετρηθεί με το κόστος της.

Και ίσως γι’ αυτό, σχεδόν δύο δεκαετίες μετά την πρώτη εμφάνιση του Clover στο Μανχάταν, η τριλογία εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις, και να αποκτά νέους ακολούθους. Όχι επειδή αποκάλυψε ένα μεγάλο μυστήριο, αλλά επειδή μας θύμισε ένα παλιό και διαχρονικό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος ανοίγει πόρτες που δεν γνωρίζει αν μπορεί να κλείσει;