Οι 72 ώρες πριν από την κατάρρευση: Τι συνδέει το κινηματογραφικό film “Leave the World Behind” του 2023 με τη νέα πραγματικότητα της πολιτικής προστασίας που ορίζουν κάποιες χώρες;

Οι 72 ώρες πριν από την κατάρρευση: Τι συνδέει το κινηματογραφικό film “Leave the World Behind” του 2023 με τη νέα πραγματικότητα της πολιτικής προστασίας που ορίζουν κάποιες χώρες;

 

Η κινηματογραφική ταινία “Leave the World Behind” κυκλοφόρησε το 2023, σε μια περίοδο κατά την οποία η εξάρτηση της καθημερινότητας από τα ψηφιακά δίκτυα, τις τηλεπικοινωνίες και τις αυτοματοποιημένες υποδομές είχε ήδη γίνει σχεδόν αυτονόητη. Σε σκηνοθεσία και σενάριο του Sam Esmail, βασίστηκε στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Rumaan Alam, που είχε εκδοθεί το 2020 και είχε προταθεί για το βραβείο “National Book Award”. Η κινηματογραφική μεταφορά διατήρησε τον πυρήνα της ιστορίας, αλλά επέλεξε να κάνει περισσότερο ορατές τις συνέπειες μιας γενικευμένης τεχνολογικής κατάρρευσης.

Η υπόθεση ξεκινά σχεδόν ειδυλλιακά. Μια οικογένεια εγκαταλείπει προσωρινά τη Νέα Υόρκη για να περάσει λίγες ημέρες σε ένα πολυτελές εξοχικό σπίτι στο Long Island. Η Amanda και ο Clay, μαζί με τα δύο παιδιά τους, προσπαθούν να απομακρυνθούν από την ένταση της καθημερινότητας. Η ηρεμία τους διακόπτεται όταν εμφανίζονται δύο άγνωστοι, ο G.H. και η κόρη του Ruth, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι το σπίτι τους ανήκει και ότι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη εξαιτίας ενός απροσδιόριστου συμβάντος. Σύντομα γίνεται σαφές ότι κάτι πολύ μεγαλύτερο συμβαίνει, οι επικοινωνίες διακόπτονται, οι πληροφορίες είναι αποσπασματικές και παράξενα περιστατικά αρχίζουν να εμφανίζονται σε διαφορετικά σημεία της χώρας.

Το ενδιαφέρον της ταινίας δεν βρίσκεται τόσο στην αποκάλυψη του τι ακριβώς συνέβη, όσο στην αδυναμία των χαρακτήρων να καταλάβουν τι συμβαίνει. Αεροπλάνα χάνουν τον έλεγχο, πλοία κινούνται ανεξέλεγκτα, αυτοματοποιημένα οχήματα συμπεριφέρονται απρόβλεπτα και τα ψηφιακά μέσα επικοινωνίας παύουν να προσφέρουν αξιόπιστη εικόνα της πραγματικότητας. Οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν αν αντιμετωπίζουν μια τεχνική βλάβη, μια κυβερνοεπίθεση, μια πολεμική ενέργεια ή κάτι ακόμη πιο σύνθετο. Η απουσία σαφούς πληροφόρησης γίνεται από μόνη της πηγή τρόμου.

Αυτή η επιλογή διαφοροποιεί την ταινία από τις συνηθισμένες ιστορίες καταστροφής. Δεν παρακολουθούμε μια κοινωνία που καταστρέφεται μέσα από θεαματικές εκρήξεις ή μια ορατή εισβολή. Παρακολουθούμε έναν κόσμο που εξακολουθεί εξωτερικά να υπάρχει, αλλά σταδιακά χάνει τους μηχανισμούς που επιτρέπουν στους ανθρώπους να τον κατανοούν και να λειτουργούν μέσα σε αυτόν. Η τεχνολογία, που μέχρι εκείνη τη στιγμή αποτελούσε το αόρατο υπόβαθρο της καθημερινότητας, μετατρέπεται σε μια ασταθή και απρόβλεπτη παρουσία.

Υπάρχει, μάλιστα, μια ενδιαφέρουσα διαφορά ανάμεσα στο βιβλίο και την κινηματογραφική μεταφορά. Στο μυθιστόρημα του Alam, η κρίση παραμένει περισσότερο στο περιθώριο της αφήγησης. Η αβεβαιότητα, η απομόνωση και η αίσθηση ότι κάτι ανεξήγητο συμβαίνει έξω από το σπίτι έχουν μεγαλύτερη σημασία από την οπτική αναπαράσταση μιας τεχνολογικής επίθεσης. Ο Esmail, αντίθετα, επέλεξε να παρουσιάσει πιο άμεσα ορισμένες από τις πιθανές συνέπειες μιας τέτοιας κατάστασης, χωρίς όμως να δώσει οριστική εξήγηση για την προέλευσή της.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκάλεσε και η συμμετοχή της εταιρείας παραγωγής Higher Ground Productions, που ανήκει στον Barack και τη Michelle Obama. Ο Barack Obama συμμετείχε ως εκτελεστικός παραγωγός και έδωσε παρατηρήσεις κατά τη διαδικασία ανάπτυξης του σεναρίου και της παραγωγής. Ο Esmail έχει αναφερθεί στη συμβολή του, επισημαίνοντας ότι η εμπειρία του πρώην Αμερικανού προέδρου στη διαχείριση κρίσεων βοήθησε να γίνουν ορισμένες καταστάσεις της ιστορίας πιο πειστικές. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η ταινία βασίστηκε σε απόρρητες πληροφορίες ή ότι παρουσιάζει κάποιο πραγματικό κυβερνητικό σχέδιο αντιμετώπισης μιας καταστροφής.

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο του film Leave the World Behind να είναι τελικά κάτι πολύ απλούστερο από την ίδια την καταστροφή, η ανθρώπινη ανάγκη να επιστρέψει σε κάτι γνώριμο όταν όλα γύρω της γίνονται ακατανόητα. Στο φινάλε, η μικρή Rose βρίσκει καταφύγιο σε ένα υπόγειο, όπου παρακολουθεί το τελευταίο επεισόδιο της αγαπημένης της σειράς “Friends”. Ενώ ο κόσμος έξω βρίσκεται σε κρίση, εκείνη αναζητά μια οικεία εικόνα, μια ιστορία που γνωρίζει ήδη και μπορεί να της προσφέρει προσωρινή ασφάλεια. Ο σκηνοθέτης έχει εξηγήσει ότι αυτή η σκηνή συνδέεται με την ανάγκη φυγής και παρηγοριάς μέσα από κάτι γνώριμο.

Η ταινία δεν προσφέρει μια ολοκληρωμένη εξήγηση ούτε επιχειρεί να αποδείξει ότι ένα τέτοιο σενάριο πρόκειται να συμβεί. Θέτει, όμως, ένα ερώτημα που ξεπερνά τα όρια της μυθοπλασίας, πόσο λειτουργική παραμένει μια κοινωνία όταν χάνει ταυτόχρονα την πρόσβαση στην πληροφορία, την επικοινωνία, τις μεταφορές και την εμπιστοσύνη στους θεσμούς της; Και, κυρίως, πόσο προετοιμασμένοι είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι να αντιμετωπίσουν μια κρίση όταν οι συνηθισμένοι μηχανισμοί που οργανώνουν τη ζωή τους πάψουν να λειτουργούν;

Αυτό το ερώτημα αποτελεί και το σημείο από το οποίο μπορούμε να περάσουμε από την κινηματογραφική αφήγηση στην πραγματικότητα, στην αυξανόμενη συζήτηση γύρω από την ετοιμότητα των πολιτών για τις πρώτες 72 ώρες μιας μεγάλης κρίσης.

Η συζήτηση γύρω από τις 72 ώρες δεν αποτελεί πλέον απλώς μια γενική συμβουλή που συναντά κανείς σε εγχειρίδια πολιτικής προστασίας. Τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα μέσα στο νέο ευρωπαϊκό περιβάλλον ασφάλειας, η προετοιμασία των πολιτών για την αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων έχει αποκτήσει κεντρική θέση στον σχεδιασμό αρκετών κρατών. Το ζητούμενο δεν είναι να προβλεφθεί η ημερομηνία μιας καταστροφής, αλλά να περιοριστεί η ευπάθεια των κοινωνιών όταν οι συνηθισμένες υπηρεσίες και υποδομές δεν είναι προσωρινά διαθέσιμες.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει πλέον εντάξει αυτή την προσέγγιση σε μια ευρύτερη στρατηγική ετοιμότητας. Το ενδιαφέρον είναι ότι η σύσταση για αυτονομία του πληθυσμού κατά τις πρώτες 72 ώρες δεν αφορά αποκλειστικά έναν πόλεμο ή μια κυβερνοεπίθεση. Συνδέεται με ένα πολύ ευρύτερο φάσμα πιθανών κρίσεων, φυσικές καταστροφές, διακοπές ηλεκτροδότησης, προβλήματα στις εφοδιαστικές αλυσίδες, υγειονομικές απειλές και σοβαρές διαταραχές στις επικοινωνίες.

Η αφετηρία βρίσκεται στην “Ευρωπαϊκή Στρατηγική για την Ένωση Ετοιμότητας” (Preparedness Union Strategy), την οποία παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 26 Μαρτίου 2025. Η στρατηγική αναπτύχθηκε ως απάντηση σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων και αλληλένδετων κινδύνων, γεωπολιτικές εντάσεις, πολεμικές συγκρούσεις, κυβερνοεπιθέσεις, σαμποτάζ, εκστρατείες παραπληροφόρησης, κλιματική αλλαγή και φυσικές καταστροφές. Δεν αντιμετωπίζει, επομένως, την ετοιμότητα ως αποκλειστικά στρατιωτικό ζήτημα, αλλά ως συνολική ευθύνη κρατικών θεσμών, επιχειρήσεων, οργανισμών και πολιτών.

Στις 3 Νοεμβρίου 2026, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε νέες κατευθυντήριες γραμμές για την ετοιμότητα του πληθυσμού, εξειδικεύοντας αυτή την προσέγγιση. Ανάμεσα στις βασικές συστάσεις βρίσκεται η δυνατότητα των νοικοκυριών να καλύπτουν τις στοιχειώδεις ανάγκες τους για τουλάχιστον 72 ώρες, δηλαδή για τις πρώτες τρεις ημέρες μιας έκτακτης κατάστασης. Το διάστημα αυτό θεωρείται κρίσιμο, καθώς δίνει στις υπηρεσίες πολιτικής προστασίας και στους αρμόδιους φορείς χρόνο να κινητοποιηθούν, να αξιολογήσουν την έκταση του προβλήματος και να οργανώσουν την παροχή βοήθειας, ιδιαίτερα προς όσους αδυνατούν να αυτοεξυπηρετηθούν.

Χρειάζεται, ωστόσο, μια σημαντική διευκρίνιση, οι ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές δεν αποτελούν υποχρεωτική εντολή προς τους πολίτες ούτε σημαίνουν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένει κάποια συγκεκριμένη κρίση μέσα σε ένα προκαθορισμένο χρονικό διάστημα. Είναι μη δεσμευτικές συστάσεις, τις οποίες τα κράτη-μέλη καλούνται να προσαρμόσουν στις δικές τους ανάγκες, στις εθνικές δομές πολιτικής προστασίας και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του πληθυσμού τους. Η Επιτροπή επιδιώκει να διαμορφώσει μια κοινή κουλτούρα προετοιμασίας, όχι να επιβάλει ένα ενιαίο μοντέλο αποθήκευσης προμηθειών σε κάθε ευρωπαϊκό νοικοκυριό.

Η σύσταση των 72 ωρών αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν συγκριθεί με τις πολιτικές που εφαρμόζουν ορισμένα ευρωπαϊκά κράτη. Η Φινλανδία, για παράδειγμα, έχει ενσωματώσει εδώ και χρόνια την ιδέα της τριήμερης αυτονομίας στην ενημέρωση των πολιτών. Οι επίσημες οδηγίες της αναφέρουν ότι κάθε νοικοκυριό θα πρέπει να διαθέτει επαρκή αποθέματα νερού, τροφίμων, φαρμάκων και βασικών ειδών ώστε να μπορεί να ανταπεξέλθει για τουλάχιστον 72 ώρες. Η ίδια η φινλανδική ενημέρωση εξηγεί τη λογική πίσω από τη σύσταση, οι τρεις ημέρες προσφέρουν στις αρχές ένα αρχικό χρονικό περιθώριο για να περιορίσουν την κρίση και να βοηθήσουν τις πιο ευάλωτες ομάδες.

Η Σουηδία έχει επιλέξει μια ακόμη πιο απαιτητική προσέγγιση. Οι επίσημες οδηγίες της Σουηδικής Υπηρεσίας Πολιτικής Άμυνας και Ανθεκτικότητας ζητούν από τους πολίτες να προετοιμάζονται για την κάλυψη των βασικών αναγκών τους για τουλάχιστον μία εβδομάδα. Η σύσταση εντάσσεται στη σουηδική αντίληψη της συνολικής άμυνας, σύμφωνα με την οποία η προστασία της χώρας δεν περιορίζεται στις ένοπλες δυνάμεις, αλλά προϋποθέτει τη συμμετοχή ολόκληρης της κοινωνίας. Η λογική είναι απλή, όσο περισσότερα νοικοκυριά μπορούν να διαχειριστούν προσωρινά μια διακοπή ηλεκτροδότησης, νερού ή πρόσβασης στα καταστήματα, τόσο περισσότερους διαθέσιμους πόρους θα έχουν οι αρχές για εκείνους που χρειάζονται άμεση βοήθεια.

Παρόμοια, στη Γερμανία, το Ομοσπονδιακό Γραφείο Πολιτικής Προστασίας και Αντιμετώπισης Καταστροφών (BBK) συστήνει στα νοικοκυριά να επιδιώκουν την αυτάρκεια για περίπου δέκα ημέρες. Η ίδια υπηρεσία διευκρινίζει, ωστόσο, ότι ακόμη και ένα απόθεμα τριών ημερών αποτελεί ουσιαστική βελτίωση και ότι η προετοιμασία μπορεί να γίνεται σταδιακά. Οι οδηγίες περιλαμβάνουν τρόφιμα μακράς διάρκειας, πόσιμο νερό, εναλλακτικούς τρόπους μαγειρέματος, φαρμακευτικά είδη, φωτισμό, μέσα επικοινωνίας και βασικές προμήθειες για τα κατοικίδια. Η γερμανική προσέγγιση αναγνωρίζει επίσης ότι οι κίνδυνοι δεν περιορίζονται σε ακραία καιρικά φαινόμενα, αλλά περιλαμβάνουν κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση και σαμποτάζ κρίσιμων υποδομών.

Στην Ελλάδα, η ενημέρωση των πολιτών στηρίζεται κυρίως στις γενικές οδηγίες της Πολιτικής Προστασίας για την αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών και άλλων έκτακτων περιστατικών, καθώς και στη λειτουργία του ευρωπαϊκού αριθμού έκτακτης ανάγκης 112. Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, σε σχετική ενημέρωσή του τον Μάρτιο του 2026, παρουσίασε επίσης έναν πρακτικό οδηγό για το σακίδιο έκτακτης ανάγκης. Σε αυτόν περιλαμβάνονται πόσιμο νερό, τρόφιμα που δεν χρειάζονται μαγείρεμα, φάρμακα, είδη πρώτων βοηθειών, φακός, ραδιόφωνο με μπαταρίες, φορτιστής ή power bank, μετρητά και αντίγραφα βασικών εγγράφων. Πρόκειται για χρήσιμη πρακτική καθοδήγηση, όχι όμως για απόδειξη ότι η Ελλάδα έχει υιοθετήσει μια ενιαία, υποχρεωτική κρατική σύσταση 72ωρης αυτάρκειας αντίστοιχη με εκείνη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Από τις παραπάνω περιπτώσεις προκύπτει ότι δεν υπάρχει ένα απολύτως κοινό ευρωπαϊκό χρονικό όριο. Η Φινλανδία δίνει έμφαση στις 72 ώρες, η Σουηδία ζητά προετοιμασία μιας εβδομάδας και η Γερμανία προτείνει στόχο δέκα ημερών, αναγνωρίζοντας ότι ακόμη και οι τρεις ημέρες έχουν αξία. Οι διαφορές αυτές δεν υποδηλώνουν κατ’ ανάγκη διαφορετική εκτίμηση για το πότε θα συμβεί μια κρίση. Αντανακλούν διαφορετικές εθνικές παραδόσεις πολιτικής προστασίας, γεωγραφικές συνθήκες και αντιλήψεις για το επίπεδο αυτονομίας που πρέπει να διαθέτει κάθε νοικοκυριό.

Το ουσιαστικό μήνυμα είναι ότι οι 72 ώρες δεν αποτελούν πρόβλεψη για τη διάρκεια μιας καταστροφής. Είναι ένα αρχικό περιθώριο επιχειρησιακής και κοινωνικής αντοχής. Η προετοιμασία δεν αφορά μόνο την αποθήκευση νερού και τροφίμων, αλλά και την πρόσβαση σε αξιόπιστη πληροφόρηση, τη γνώση των βασικών διαδικασιών αυτοπροστασίας, την ύπαρξη ενός οικογενειακού σχεδίου και τη δυνατότητα συνεργασίας με τους ανθρώπους της τοπικής κοινότητας. Στη φινλανδική προσέγγιση, μάλιστα, η κοινωνική αλληλεγγύη και η φροντίδα των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν δυσκολίες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ετοιμότητας.

Έτσι, η έννοια της ετοιμότητας μετακινείται από το επίπεδο της ατομικής επιβίωσης σε εκείνο της συλλογικής ανθεκτικότητας. Δεν ζητείται από κάθε πολίτη να αντιμετωπίσει μόνος του μια κρίση, αλλά να μην εξαρτάται απολύτως από την άμεση και αδιάλειπτη λειτουργία όλων των δημόσιων υπηρεσιών. Και αυτή ακριβώς η μετατόπιση ανοίγει ένα ευρύτερο ερώτημα, τι συμβαίνει όταν οι διαταραχές δεν περιορίζονται σε μια τοπική φυσική καταστροφή, αλλά επηρεάζουν ταυτόχρονα τα δίκτυα ενέργειας, τις τηλεπικοινωνίες, τις μεταφορές, τις πληρωμές και την πρόσβαση στην πληροφορία;

Αυτό είναι το σημείο όπου η συζήτηση περνά από την ατομική προετοιμασία στην ευπάθεια των ίδιων των σύγχρονων υποδομών.

Η σύγχρονη κοινωνία δεν εξαρτάται απλώς από την τεχνολογία, είναι οργανωμένη γύρω από τη συνεχή λειτουργία της. Η ηλεκτροδότηση, οι τηλεπικοινωνίες, οι ψηφιακές πληρωμές, οι μεταφορές, η ύδρευση, η εφοδιαστική αλυσίδα και τα συστήματα διαχείρισης των επιχειρήσεων αποτελούν αλληλένδετα τμήματα ενός ενιαίου δικτύου. Η καθημερινότητα μοιάζει σταθερή επειδή όλα αυτά λειτουργούν συνήθως ταυτόχρονα και σχεδόν αόρατα. Όταν, όμως, ένα κρίσιμο τμήμα τους διαταραχθεί, οι συνέπειες δεν περιορίζονται απαραίτητα στο σημείο όπου ξεκίνησε το πρόβλημα. Μπορούν να μεταφερθούν σε άλλες υπηρεσίες, να ενισχυθούν και να δημιουργήσουν μια αλυσιδωτή κρίση.

Αυτή είναι ίσως η πιο ρεαλιστική διάσταση του σεναρίου που παρουσιάζει το film, Leave the World Behind. Όχι ότι όλα τα συστήματα θα καταρρεύσουν ταυτόχρονα, αλλά ότι η αλληλεξάρτησή τους μπορεί να μετατρέψει μια αρχικά περιορισμένη αστοχία σε πολύ ευρύτερο πρόβλημα.

Η αλληλεξάρτηση αυτή είναι γνωστή στους ειδικούς της πολιτικής προστασίας ως “cascading failure”, δηλαδή αλυσιδωτή αστοχία. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα περιγράφεται στο πλαίσιο σχεδιασμού ανθεκτικότητας κρίσιμων υποδομών της αμερικανικής υπηρεσίας CISA. Τα συστήματα ύδρευσης χρειάζονται ηλεκτρική ενέργεια για να λειτουργούν οι αντλίες τους. Οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες εξαρτώνται από τις τηλεπικοινωνίες για την πραγματοποίηση συναλλαγών, ενώ τα ίδια τα δίκτυα επικοινωνιών χρειάζονται ηλεκτροδότηση. Τα συνεργεία που καλούνται να αποκαταστήσουν μια βλάβη στο ηλεκτρικό δίκτυο χρειάζονται δρόμους και μεταφορές, ενώ οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης εξαρτώνται επίσης από τις επικοινωνίες και την οδική πρόσβαση. Με άλλα λόγια, μια διακοπή δεν παραμένει απαραίτητα εκεί όπου εκδηλώνεται αρχικά.

Η εικόνα αυτή γίνεται πιο κατανοητή όταν εξετάσουμε ορισμένα πραγματικά περιστατικά. Δεν πρόκειται για γεγονότα που αποδεικνύουν την ύπαρξη ενός ενιαίου σχεδίου αποσταθεροποίησης. Είναι, όμως, παραδείγματα διαφορετικών τρόπων με τους οποίους μπορούν να διαταραχθούν υπηρεσίες που θεωρούμε δεδομένες.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα των τελευταίων ημερών ήταν η διακοπή λειτουργίας του Microsoft 365, η οποία ξεκίνησε στις 12 Νοεμβρίου 2026 και επηρέασε χρήστες σε δεκάδες χώρες. Υπηρεσίες όπως το Outlook, το Teams και το SharePoint παρουσίασαν προβλήματα πρόσβασης, επηρεάζοντας την ηλεκτρονική αλληλογραφία, την εσωτερική επικοινωνία και τη συνεργασία οργανισμών. Οι επιπτώσεις δεν περιορίστηκαν σε ιδιωτικές επιχειρήσεις. Αναφέρθηκαν προβλήματα σε δημόσιες υπηρεσίες, υγειονομικές δομές και άλλους οργανισμούς που χρησιμοποιούν τις συγκεκριμένες πλατφόρμες για καθημερινές λειτουργίες.

Το ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο είναι ότι η Microsoft απέδωσε το περιστατικό σε τεχνικό πρόβλημα που συνδέθηκε με προηγούμενη αναβάθμιση της χωρητικότητας του δικτύου και μεταγενέστερη αλλαγή στη λειτουργία του. Η εταιρεία δήλωσε ότι δεν υπήρχαν ενδείξεις κυβερνοεπίθεσης ή κακόβουλης δραστηριότητας. Η αποκατάσταση πραγματοποιήθηκε σταδιακά, ενώ η πλήρης επαναφορά των υπηρεσιών ολοκληρώθηκε στις 13 Νοεμβρίου, σύμφωνα με την ενημέρωση της εταιρείας. Το περιστατικό έχει ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή δεν χρειάστηκε κάποιος επιτιθέμενος για να προκληθεί εκτεταμένη αναστάτωση. Μια τεχνική αστοχία σε μια μεγάλη ψηφιακή υποδομή ήταν αρκετή για να επηρεάσει οργανισμούς που εξαρτώνται από αυτήν.

Την επόμενη ημέρα, στις 13 Νοεμβρίου, μια διαφορετική διακοπή επηρέασε την αμερικανική αεροπορική κυκλοφορία. Η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας (FAA) επέβαλε προσωρινή πανεθνική αναστολή αναχωρήσεων, έπειτα από προβλήματα σε συστήματα επικοινωνίας και ραντάρ. Η διακοπή διήρκεσε περίπου πέντε ώρες και επηρέασε χιλιάδες πτήσεις. Στις 14 Νοεμβρίου, οι αμερικανικές αρχές ανέφεραν ότι το πρόβλημα πιθανότατα συνδεόταν με ελαττωματικό δρομολογητή (router), ο οποίος εγκαταστάθηκε στο πλαίσιο εργασιών αναβάθμισης των τηλεπικοινωνιακών υποδομών της FAA. Σύμφωνα με τις αρχικές δηλώσεις, η συσκευή προκάλεσε υπερβολική κίνηση στο δίκτυο. Οι αρχές ανέφεραν ότι δεν είχαν εντοπίσει στοιχεία κυβερνοεπίθεσης, ενώ η διερεύνηση της ακριβούς αιτίας συνεχιζόταν.

Το περιστατικό είναι αποκαλυπτικό για έναν ακόμη λόγο, η αναβάθμιση μιας παλαιότερης υποδομής μπορεί να δημιουργήσει προσωρινά νέες ευπάθειες, ιδιαίτερα όταν τα παλαιά και τα νέα συστήματα πρέπει να λειτουργούν παράλληλα. Η τεχνολογική πρόοδος δεν εξαλείφει αυτομάτως τον κίνδυνο. Αντίθετα, η μετάβαση σε νεότερες υποδομές απαιτεί προσεκτικό σχεδιασμό, δοκιμές, εναλλακτικές διαδρομές επικοινωνίας και δυνατότητα λειτουργίας σε περίπτωση αστοχίας. Στην περίπτωση της FAA, η προσωρινή διακοπή δεν προκλήθηκε από κάποια θεαματική επίθεση, αλλά από πρόβλημα σε μια διαδικασία εκσυγχρονισμού.

Στις 13 Νοεμβρίου σημειώθηκε επίσης διακοπή στην πλατφόρμα Workday, η οποία παρέχει υπηρεσίες διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού και μισθοδοσίας σε χιλιάδες οργανισμούς. Το πρόβλημα συνδέθηκε με το περιβάλλον ανάκαμψης από καταστροφή της εταιρείας και ασυνέπειες δεδομένων στο παραγωγικό σύστημα. Ορισμένοι πελάτες δεν μπορούσαν προσωρινά να χρησιμοποιήσουν τις υπηρεσίες, ενώ η αποκατάσταση ολοκληρώθηκε την επόμενη ημέρα. Το γεγονός ότι το περιστατικό ακολούθησε χρονικά τη διακοπή της Microsoft τροφοδότησε συζητήσεις για την εξάρτηση μεγάλων επιχειρήσεων από λίγους κεντρικούς παρόχους ψηφιακών υπηρεσιών. Δεν υπάρχει, ωστόσο, τεκμηρίωση ότι οι δύο διακοπές συνδέονταν μεταξύ τους ή αποτελούσαν μέρος μιας κοινής ενέργειας.

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα, από την άποψη της φυσικής καθημερινότητας, είναι μια σειρά περιστατικών που καταγράφηκαν στις αρχές Νοεμβρίου σε ευρωπαϊκά σούπερ μάρκετ. Στις 2 Νοεμβρίου, συστήματα ψύξης και κατάψυξης σε καταστήματα αρκετών χωρών παρουσίασαν προβλήματα, με αποτέλεσμα να αλλοιωθούν ή να αποσυρθούν τρόφιμα. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του Reuters και του Euronews, περιστατικά αναφέρθηκαν σε χώρες όπως το Βέλγιο, η Σουηδία, η Ιρλανδία, η Εσθονία, η Ιταλία και η Ολλανδία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ρυθμίσεις των συστημάτων ψύξης είχαν μεταβληθεί απομακρυσμένα, με αποτέλεσμα οι μονάδες να περάσουν σε λειτουργία απόψυξης ή να ανεβάσουν σημαντικά τη θερμοκρασία τους.

Η σημασία αυτών των περιστατικών ξεπερνά την οικονομική ζημιά των επιχειρήσεων. Τα συστήματα ψύξης αποτελούν μέρος της λεγόμενης επιχειρησιακής τεχνολογίας (Operational Technology — OT), δηλαδή των ψηφιακών συστημάτων που ελέγχουν φυσικές λειτουργίες και εξοπλισμό. Σε αντίθεση με μια απλή διακοπή πρόσβασης σε ηλεκτρονικά μηνύματα, μια παρέμβαση σε τέτοιο σύστημα μπορεί να έχει άμεσο φυσικό αποτέλεσμα, να αλλοιώσει τρόφιμα, να επηρεάσει την ασφάλεια προϊόντων ή να διαταράξει μια διαδικασία που εξαρτάται από συγκεκριμένες συνθήκες θερμοκρασίας. Η υπόθεση των ευρωπαϊκών καταστημάτων ανέδειξε πόσο σημαντική είναι η προστασία ακόμη και εξοπλισμού που δεν θεωρείται συνήθως μέρος των πιο προβεβλημένων ψηφιακών υποδομών.

Στο ίδιο πλαίσιο πρέπει να εξετάσουμε και το περιστατικό στη Νέα Ορλεάνη, στις 13 Νοεμβρίου, όταν το δεξαμενόπλοιο Atlantic Asphalt συγκρούστηκε με το ποταμόπλοιο American Heritage στον Μισισιπή, προκαλώντας την ανατροπή του δεύτερου. Τριάντα δύο άνθρωποι μεταφέρθηκαν σε νοσοκομεία, χωρίς να αναφερθούν κρίσιμοι τραυματισμοί, ενώ όλοι οι επιβαίνοντες διασώθηκαν. Οι πρώτες πληροφορίες ανέφεραν απώλεια της δυνατότητας διεύθυνσης του δεξαμενόπλοιου. Μέχρι στιγμής δεν υπάρχει τεκμηριωμένη σύνδεση του ναυτικού ατυχήματος με κυβερνοεπίθεση ή με τα υπόλοιπα περιστατικά των ημερών. Επομένως, η χρονική σύμπτωση δεν δικαιολογεί την ένταξή του σε ένα υποτιθέμενο ενιαίο σχέδιο.

Η ανάγκη αυτής της διάκρισης είναι ουσιαστική. Όταν πολλά ασυνήθιστα γεγονότα συμβαίνουν μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, είναι εύκολο να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι αποτελούν τμήματα μιας κοινής ακολουθίας. Η χρονική εγγύτητα, όμως, δεν αποδεικνύει κοινή αιτία. Στην πραγματικότητα, τα παραδείγματα που εξετάσαμε έχουν διαφορετική προέλευση, τεχνική αστοχία, προβληματική αναβάθμιση, δυσλειτουργία συστήματος ανάκαμψης, περιστατικά μη εξουσιοδοτημένης πρόσβασης σε βιομηχανικό εξοπλισμό και ένα ναυτικό ατύχημα. Η αξία τους βρίσκεται αλλού, αποκαλύπτουν πόσο διαφορετικές μορφές διαταραχής μπορούν να επηρεάσουν κρίσιμες λειτουργίες της σύγχρονης κοινωνίας.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία για την Κυβερνοασφάλεια (ENISA), στην έκθεση “Threat Landscape 2025”, εξέτασε 4.875 περιστατικά κυβερνοασφάλειας για την περίοδο από τον Ιούλιο του 2024 έως τον Ιούνιο του 2025. Ανάμεσα στους τομείς που συγκέντρωσαν σημαντικό ενδιαφέρον βρίσκονταν η δημόσια διοίκηση, οι μεταφορές, οι ψηφιακές υποδομές και υπηρεσίες, οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες και η βιομηχανία. Η έκθεση υπογραμμίζει ότι οι κρίσιμες οντότητες αποτελούν σημαντικό τμήμα του συνολικού πεδίου απειλών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε κυβερνοπεριστατικό οδηγεί σε διακοπή λειτουργίας.

Το πραγματικό πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι απαραίτητα η ταυτόχρονη κατάρρευση όλων των υποδομών. Είναι η πιθανότητα να εμφανιστούν πολλαπλές διαταραχές, σε διαφορετικά σημεία, οι οποίες θα επιβαρύνουν η μία την άλλη. Μια διακοπή ρεύματος μπορεί να επηρεάσει τις τηλεπικοινωνίες. Η απώλεια επικοινωνίας μπορεί να δυσκολέψει τον συντονισμό των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης. Μια δυσλειτουργία στις ψηφιακές πληρωμές μπορεί να περιορίσει την πρόσβαση σε αγαθά, ακόμη κι αν τα καταστήματα παραμένουν ανοιχτά. Και όταν η πληροφόρηση είναι ανεπαρκής, η αβεβαιότητα μπορεί να ενισχύσει τη συμπεριφορά πανικού και να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο τη διαχείριση της κατάστασης.

Σε αυτό το σημείο, η τεχνολογική ευπάθεια μετατρέπεται σε κοινωνικό ζήτημα. Ακόμη και μια περιορισμένη βλάβη μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερες συνέπειες όταν συναντήσει μια κοινωνία που δεν διαθέτει εναλλακτικές λύσεις, δεν εμπιστεύεται τις πληροφορίες που λαμβάνει και δεν έχει προετοιμαστεί να λειτουργήσει προσωρινά χωρίς τις συνήθεις διευκολύνσεις της. Το επόμενο ερώτημα, επομένως, δεν αφορά μόνο το τι μπορούν να προκαλέσουν οι τεχνικές αστοχίες ή οι κυβερνοεπιθέσεις, αλλά και το πώς αντιδρούν οι άνθρωποι όταν αισθάνονται ότι χάνουν τον έλεγχο της καθημερινότητάς τους.

Αυτή είναι η διάσταση που θα μας απασχολήσει στο επόμενο μέρος, η ανθρώπινη συμπεριφορά, η κοινωνική συνοχή και η δυνατότητα μιας οργανωμένης κοινωνίας να αντισταθεί στην αποσταθεροποίηση χωρίς να μετατρέψει τον φόβο σε αυτοεκπληρούμενη κρίση.

Μια κρίση δεν εξελίσσεται αποκλειστικά μέσα στα δίκτυα ηλεκτροδότησης, στις τηλεπικοινωνίες ή στα συστήματα μεταφορών. Εξελίσσεται και μέσα στην ανθρώπινη σκέψη. Όταν οι συνηθισμένες πηγές πληροφόρησης παύουν να λειτουργούν, όταν οι επίσημες ανακοινώσεις είναι ελάχιστες και όταν οι πολίτες δεν γνωρίζουν αν αυτό που αντιμετωπίζουν είναι μια προσωρινή βλάβη ή μια πολύ μεγαλύτερη απειλή, δημιουργείται ένα δεύτερο πεδίο κρίσης: η προσπάθεια κατανόησης της πραγματικότητας.

Το κενό πληροφόρησης δεν παραμένει για πολύ κενό. Γρήγορα γεμίζει με εικασίες, ανεπιβεβαίωτες μαρτυρίες, φήμες και προσωπικές ερμηνείες. Σε ένα περιβάλλον όπου η εμπιστοσύνη στους θεσμούς είναι ήδη εύθραυστη, ακόμη και μια αληθινή ανακοίνωση μπορεί να αντιμετωπιστεί με καχυποψία, ενώ μια ψευδής πληροφορία μπορεί να αποκτήσει αξιοπιστία επειδή απλώς επιβεβαιώνει τους φόβους που υπάρχουν ήδη.

Αυτό σημαίνει ότι η κοινωνική αποσταθεροποίηση δεν χρειάζεται πάντοτε να ξεκινήσει με μια φυσική καταστροφή ή μια μεγάλης κλίμακας κυβερνοεπίθεση. Μπορεί να ενισχυθεί από τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται, ερμηνεύουν και μεταδίδουν τα γεγονότα.

Η σύγχρονη στρατηγική ασφάλειας αναγνωρίζει πλέον αυτή τη διάσταση μέσα από την έννοια των “υβριδικών απειλών” (hybrid threats). Σύμφωνα με το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πρόκειται για συντονισμένες επιβλαβείς ενέργειες που αποσκοπούν στην αποδυνάμωση ενός κράτους ή ενός θεσμού, χρησιμοποιώντας συνδυαστικά διαφορετικά μέσα, κυβερνοεπιθέσεις, χειραγώγηση της πληροφορίας, οικονομική πίεση, κρυφές πολιτικές παρεμβάσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, απειλές στρατιωτικής ισχύος. Ο στόχος δεν είναι απαραίτητα η άμεση φυσική καταστροφή, αλλά η υπονόμευση της εμπιστοσύνης, η δημιουργία διχασμού και η αποδυνάμωση της ικανότητας μιας κοινωνίας να λαμβάνει συλλογικές αποφάσεις.

Η παραπληροφόρηση, επομένως, δεν είναι απλώς ένα παράπλευρο φαινόμενο μιας κρίσης. Μπορεί να αποτελέσει αυτοτελές εργαλείο αποσταθεροποίησης. Ας υποθέσουμε ότι μια μεγάλη πόλη αντιμετωπίζει διακοπή ηλεκτροδότησης. Μέσα σε λίγα λεπτά εμφανίζονται στα κοινωνικά δίκτυα αναρτήσεις που αποδίδουν το συμβάν σε τρομοκρατική ενέργεια, άλλες που υποστηρίζουν ότι έχει καταρρεύσει ολόκληρο το εθνικό δίκτυο και άλλες που ισχυρίζονται ότι οι αρχές αποκρύπτουν τον πραγματικό αριθμό των θυμάτων. Κάποια από αυτά τα μηνύματα μπορεί να είναι απλές εικασίες, άλλα σκόπιμα ψευδείς πληροφορίες και ορισμένα να βασίζονται σε πραγματικά περιστατικά που παρουσιάζονται εκτός πλαισίου.

Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι δυσανάλογο σε σχέση με την αρχική βλάβη. Πολίτες εγκαταλείπουν τα σπίτια τους χωρίς να υπάρχει λόγος, καταστήματα δέχονται μαζική πίεση, οι τηλεφωνικές γραμμές των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης επιβαρύνονται από κλήσεις που βασίζονται σε φήμες και η εμπιστοσύνη προς τις επίσημες ανακοινώσεις μειώνεται. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι οι άνθρωποι λαμβάνουν λανθασμένες πληροφορίες. Είναι ότι δυσκολεύονται να διακρίνουν ποιες πληροφορίες είναι αξιόπιστες, ακριβώς τη στιγμή που χρειάζονται περισσότερο αυτή τη δυνατότητα.

Η εμπειρία της πανδημίας COVID-19 ανέδειξε με ιδιαίτερα έντονο τρόπο το συγκεκριμένο πρόβλημα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χρησιμοποίησε τον όρο “infodemic” για να περιγράψει την υπερβολική συσσώρευση πληροφοριών, στις οποίες περιλαμβάνονται ανακριβή, παρωχημένα ή παραπλανητικά στοιχεία. Σε μια τέτοια κατάσταση, η πληθώρα μηνυμάτων δεν συνεπάγεται καλύτερη ενημέρωση. Αντίθετα, μπορεί να δυσκολεύει την αναγνώριση των αξιόπιστων πηγών και να ενισχύει την αβεβαιότητα. Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί συνεχή ενημέρωση, συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων και δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και στους αρμόδιους φορείς.

Εδώ προκύπτει ένα ενδιαφέρον παράδοξο. Η τεχνολογία που επιτρέπει τη γρήγορη διάδοση της πληροφορίας είναι η ίδια που μπορεί να επιταχύνει τη διάδοση μιας φήμης. Ένα βίντεο από παλαιότερο περιστατικό μπορεί να παρουσιαστεί ως εικόνα μιας νέας καταστροφής. Μια φωτογραφία μπορεί να συνοδεύεται από ψευδή ημερομηνία ή τοποθεσία. Μια πραγματική ανακοίνωση μπορεί να αποκοπεί από το αρχικό της πλαίσιο και να αποκτήσει εντελώς διαφορετικό νόημα. Ακόμη και η τεχνητή νοημοσύνη, με τη δυνατότητα παραγωγής πειστικών εικόνων, βίντεο και ηχητικών αποσπασμάτων, δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες στην αξιολόγηση του ψηφιακού περιεχομένου.

Ωστόσο, θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε ότι οι άνθρωποι μετατρέπονται αυτομάτως σε ένα ανεξέλεγκτο πλήθος όταν εμφανιστεί μια κρίση. Η πραγματική συμπεριφορά σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης είναι πιο σύνθετη από την εικόνα του μαζικού πανικού που προβάλλουν συχνά οι κινηματογραφικές παραγωγές. Το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC), στα εγχειρίδια επικοινωνίας κρίσεων, επισημαίνει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αντιδρούν εντελώς παράλογα σε μια απειλή. Συχνά προσπαθούν να προστατεύσουν τον εαυτό τους και τους οικείους τους, αναζητούν πληροφορίες και αναπτύσσουν αυθόρμητες μορφές συνεργασίας. Η συμπεριφορά μπορεί να γίνει αποδιοργανωμένη σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά ο γενικευμένος πανικός δεν αποτελεί τον αναπόφευκτο κανόνα.

Αυτή η παρατήρηση είναι σημαντική, επειδή μεταφέρει το ενδιαφέρον από τον φόβο ως ατομικό συναίσθημα στη συμπεριφορά της κοινότητας. Σε μια δύσκολη κατάσταση, ένας γείτονας μπορεί να βοηθήσει έναν ηλικιωμένο που δεν έχει τρόπο να επικοινωνήσει με τους συγγενείς του. Κάτοικοι μιας πολυκατοικίας μπορούν να μοιραστούν διαθέσιμα είδη πρώτης ανάγκης ή να οργανώσουν τη φροντίδα ανθρώπων που χρειάζονται υποστήριξη. Μια τοπική κοινότητα μπορεί να μεταφέρει αξιόπιστες πληροφορίες σε ανθρώπους που δεν έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο. Αυτές οι μικρές πράξεις συνεργασίας δεν εξαφανίζουν την κρίση, αλλά περιορίζουν τις συνέπειές της.

Αντίθετα, όταν κυριαρχεί η καχυποψία, η ατομική ανασφάλεια μπορεί να μετατραπεί σε συλλογικό πρόβλημα. Η μαζική αγορά προμηθειών, για παράδειγμα, μπορεί να δημιουργήσει τεχνητές ελλείψεις ακόμη και όταν τα αποθέματα επαρκούν. Η προσπάθεια ορισμένων να εξασφαλίσουν πολύ περισσότερα αγαθά από όσα χρειάζονται αφήνει άλλους χωρίς πρόσβαση στα ίδια προϊόντα. Η συσσώρευση καυσίμων, η διάδοση ανεπιβεβαίωτων πληροφοριών για επικείμενες διακοπές και η αμφισβήτηση κάθε επίσημης οδηγίας μπορούν να επιβαρύνουν μια κατάσταση που ίσως θα ήταν διαχειρίσιμη με καλύτερο συντονισμό.

Γι’ αυτό η επικοινωνία των αρχών αποτελεί βασικό μέρος της διαχείρισης μιας κρίσης. Ο ΠΟΥ υπογραμμίζει ότι οι υπεύθυνοι πρέπει να ενημερώνουν εγκαίρως, να εξηγούν με σαφήνεια τι γνωρίζουν και τι παραμένει άγνωστο, να αναγνωρίζουν τις ανησυχίες των πολιτών και να αποφεύγουν τις υπερβολικές διαβεβαιώσεις. Η σιωπή, η καθυστερημένη ενημέρωση ή η απόκρυψη αβεβαιότητας μπορούν να δημιουργήσουν μεγαλύτερο πρόβλημα εμπιστοσύνης από μια ειλικρινή ανακοίνωση που παραδέχεται ότι η διερεύνηση ενός περιστατικού βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.

Η εμπιστοσύνη, βέβαια, δεν δημιουργείται την ώρα της κρίσης. Χτίζεται πολύ νωρίτερα, μέσα από τη συνέπεια των θεσμών, την αξιοπιστία της ενημέρωσης, τη διαφάνεια και την πραγματική συμμετοχή των πολιτών. Μια κοινωνία που έχει μάθει να αντιμετωπίζει κάθε επίσημη ανακοίνωση ως πιθανή απόκρυψη της αλήθειας είναι περισσότερο ευάλωτη σε κάθε προσπάθεια χειραγώγησης. Αντίστοιχα, μια κοινωνία στην οποία οι θεσμοί έχουν αποδείξει ότι ενημερώνουν υπεύθυνα και διορθώνουν τα λάθη τους διαθέτει ισχυρότερες βάσεις για να αντιμετωπίσει την αβεβαιότητα.

Επιστρέφοντας στο Leave the World Behind, γίνεται σαφές ότι ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία της ταινίας δεν είναι οι τεχνολογικές βλάβες καθαυτές. Είναι η αδυναμία των χαρακτήρων να γνωρίζουν ποιον μπορούν να εμπιστευτούν. Η έλλειψη αξιόπιστης πληροφόρησης μετατρέπει τους αγνώστους σε πιθανούς εχθρούς, τις συμπτώσεις σε ενδείξεις συνωμοσίας και την ανάγκη συνεργασίας σε διαρκή διαπραγμάτευση επιβίωσης. Η εξωτερική απειλή γίνεται ακόμη πιο επικίνδυνη επειδή διαλύει σταδιακά την εμπιστοσύνη ανάμεσα στους ίδιους τους ανθρώπους.

Το ουσιαστικό δίδαγμα δεν είναι ότι μια κοινωνία πρέπει να ζει σε διαρκή επιφυλακή ή να αντιμετωπίζει τους γύρω της ως πιθανούς αντιπάλους. Είναι σχεδόν το αντίθετο, η προετοιμασία αποκτά πραγματική αξία όταν ενισχύει την ψυχραιμία, την κριτική σκέψη και τη συνεργασία. Η δυνατότητα να διασταυρώνουμε μια πληροφορία, να αναγνωρίζουμε τα όρια της γνώσης μας, να ακολουθούμε τεκμηριωμένες οδηγίες και να βοηθάμε όσους δυσκολεύονται αποτελεί μέρος της κοινωνικής ανθεκτικότητας όσο και τα αποθέματα νερού ή τροφίμων.

Μια κρίση μπορεί να δοκιμάσει τις υποδομές ενός κράτους. Μπορεί, όμως, να δοκιμάσει και κάτι λιγότερο ορατό, την ικανότητα των πολιτών του να διατηρήσουν την αίσθηση μιας κοινής πραγματικότητας. Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη γραμμή άμυνας απέναντι σε μια αποσταθεροποίηση που δεν επιδιώκει απλώς να διακόψει τη λειτουργία των συστημάτων, αλλά να κάνει τους ανθρώπους να χάσουν την εμπιστοσύνη σε οτιδήποτε τους συνδέει.

Το Leave the World Behind δεν χρειάζεται να θεωρηθεί μια προφητική ταινία για να αποκτήσει ενδιαφέρον. Η αξία της βρίσκεται στο ότι μεταφέρει στην οθόνη μια πραγματική αδυναμία του σύγχρονου κόσμου, την εξάρτησή του από συστήματα των οποίων τη λειτουργία οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν, αλλά θεωρούν δεδομένη. Όταν ανοίγουμε το κινητό, πραγματοποιούμε μια ηλεκτρονική πληρωμή, χρησιμοποιούμε μια εφαρμογή πλοήγησης ή παραγγέλνουμε ένα προϊόν, σπάνια αναλογιζόμαστε πόσες διαφορετικές υποδομές πρέπει να λειτουργούν ταυτόχρονα για να ολοκληρωθεί μια τόσο απλή ενέργεια.

Οι πρόσφατες διακοπές υπηρεσιών, οι κυβερνοεπιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές και οι τεχνικές αστοχίες δεν αποδεικνύουν ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια συντονισμένη παγκόσμια αποσταθεροποίηση. Αποκαλύπτουν, όμως, ότι η σταθερότητα της καθημερινότητάς μας δεν είναι τόσο αυτονόητη όσο συχνά πιστεύουμε. Ένα πρόβλημα σε ένα δίκτυο μπορεί να επηρεάσει μια υπηρεσία, μια δυσλειτουργία να μεταφερθεί σε άλλες υποδομές και μια περιορισμένη διακοπή να αποκτήσει κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες πολύ μεγαλύτερες από την αρχική της αιτία.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η σύσταση για ετοιμότητα 72 ωρών αποκτά μια διαφορετική σημασία. Δεν είναι απαραίτητο να αντιμετωπιστεί ως προειδοποίηση για μια επικείμενη καταστροφή, ούτε ως πρόσκληση για καχυποψία απέναντι σε κάθε ασυνήθιστο γεγονός. Μπορεί να ιδωθεί ως μια πρακτική υπενθύμιση ότι η υπευθυνότητα περιλαμβάνει και την προετοιμασία για καταστάσεις που δεν μπορούμε να προβλέψουμε με ακρίβεια. Λίγο διαθέσιμο νερό, τρόφιμα, βασικά φάρμακα, ένας φακός, ένα ραδιόφωνο και ένα απλό οικογενειακό σχέδιο δεν αποτελούν ένδειξη φόβου. Αποτελούν στοιχειώδη μέτρα αυτονομίας.

Η σημαντικότερη μορφή προετοιμασίας δεν βρίσκεται στα αντικείμενα που αποθηκεύουμε, αλλά στον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε όταν η κανονικότητα διαταράσσεται. Η ικανότητα να αξιολογούμε τις πληροφορίες, να ξεχωρίζουμε τα επιβεβαιωμένα γεγονότα από τις φήμες, να αποφεύγουμε τον πανικό και να συνεργαζόμαστε με τους ανθρώπους γύρω μας μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με οποιοδήποτε απόθεμα προμηθειών.

Η πραγματική ανθεκτικότητα μιας κοινωνίας δεν μετριέται μόνο από το πόσο γρήγορα μπορεί να επαναφέρει τα δίκτυα και τις υπηρεσίες της. Μετριέται και από το κατά πόσο οι άνθρωποί της μπορούν να διατηρήσουν την κρίση, την ψυχραιμία και την αλληλεγγύη τους όταν αυτά τα δίκτυα πάψουν προσωρινά να λειτουργούν.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην κινηματογραφική δυστοπία και την πραγματικότητα, δεν μπορούμε να ελέγξουμε κάθε πιθανή κρίση, μπορούμε όμως να αποφασίσουμε πόσο απροετοίμαστοι θα είμαστε όταν εμφανιστεί.

 

---

 

Πηγές και βιβλιογραφία

 

Α. Η ταινία Leave the World Behind

 

Β. Ευρωπαϊκή ετοιμότητα και σύσταση των 72 ωρών

 

Γ. Κυβερνοασφάλεια και κρίσιμες υποδομές