Φόβος 2 (Phobos 2): Από την επιστημονική προσπάθεια ανάκτησης του ελέγχου της αποστολής έως το Remote Viewing. Μπορεί η σιωπή ενός διαστημικού ανιχνευτή να γεννήσει νέους τρόπους αναζήτησης της αλήθειας;
Φόβος 2 (Phobos 2): Από την επιστημονική προσπάθεια ανάκτησης του ελέγχου της αποστολής έως το Remote Viewing. Μπορεί η σιωπή ενός διαστημικού ανιχνευτή να γεννήσει νέους τρόπους αναζήτησης της αλήθειας;
Στα αχανή βάθη του διαστήματος, η σιωπή δεν αποτελεί πάντοτε την απουσία ενός σήματος. Μερικές φορές σηματοδοτεί το τέλος μιας αποστολής, αφήνοντας πίσω της ερωτήματα που ίσως δεν απαντηθούν ποτέ. Εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά από τη Γη, ένας διαστημικός ανιχνευτής μπορεί να συνεχίζει το μοναχικό του ταξίδι, μεταδίδοντας εικόνες και πληροφορίες από κόσμους που κανένας άνθρωπος δεν έχει αντικρίσει από κοντά. Ώσπου, κάποια στιγμή, η επικοινωνία διακόπτεται.
Οι επίγειοι σταθμοί εξακολουθούν να αναζητούν το γνώριμο σήμα, οι επιστήμονες περιμένουν δεδομένα που δεν φτάνουν ποτέ και η τελευταία επιβεβαιωμένη μετάδοση μετατρέπεται στο οριστικό ίχνος μιας τεχνολογικής παρουσίας μέσα στο κοσμικό σκοτάδι. Όσα χρειάστηκαν χρόνια σχεδιασμού και ένα ταξίδι εκατοντάδων εκατομμυρίων χιλιομέτρων μπορούν να χαθούν μέσα σε ελάχιστες στιγμές, αφήνοντας την ανθρώπινη περιέργεια αντιμέτωπη με εκείνο που το διάστημα γνωρίζει καλύτερα από οτιδήποτε άλλο, τη σιωπή.
Στις 27 Μαρτίου 1989, ο σοβιετικός διαστημικός ανιχνευτής Φόβος 2 (Phobos 2) βρισκόταν σε τροχιά γύρω από τον Άρη, έχοντας ολοκληρώσει το μακρύ διαπλανητικό του ταξίδι και προετοιμαζόμενος για το πιο απαιτητικό στάδιο της αποστολής του. Στόχος του δεν ήταν απλώς η παρατήρηση του Κόκκινου Πλανήτη, αλλά η στενή προσέγγιση του μεγαλύτερου από τους δύο φυσικούς δορυφόρους του, του Φόβου (Phobos). Επρόκειτο για ένα μικρό, ακανόνιστο ουράνιο σώμα, με σκοτεινή επιφάνεια, βαθιούς κρατήρες και μια ιστορία προέλευσης που εξακολουθούσε να απασχολεί τους επιστήμονες.
Η αποστολή είχε ήδη προσφέρει πολύτιμα δεδομένα. Είχε φωτογραφήσει τον Άρη και τον Φόβο, είχε πραγματοποιήσει παρατηρήσεις του διαστημικού περιβάλλοντος και είχε αποδείξει ότι η σοβιετική διαπλανητική τεχνολογία μπορούσε ακόμη να ανταποκριθεί σε εξαιρετικά σύνθετες απαιτήσεις. Όμως, λίγο πριν από την προγραμματισμένη στενή προσέγγιση του δορυφόρου, η επικοινωνία με τη Γη διακόπηκε. Οι προσπάθειες αποκατάστασής της δεν απέδωσαν και η αποστολή τερματίστηκε χωρίς να πραγματοποιήσει τις πιο φιλόδοξες επιστημονικές εργασίες της.
Αυτό θα μπορούσε να αποτελεί μια ακόμη ιστορία τεχνικής αποτυχίας στην απαιτητική ιστορία της διαστημικής εξερεύνησης. Ωστόσο, ο Φόβος 2 απέκτησε σταδιακά μια διαφορετική θέση στη συλλογική φαντασία. Ορισμένες εικόνες που συνδέθηκαν με τις τελευταίες ημέρες της λειτουργίας του, αναφορές για ασυνήθιστους σχηματισμούς πάνω από τον Άρη και μεταγενέστερες δημόσιες μαρτυρίες δημιούργησαν ένα δεύτερο αφήγημα. Σύμφωνα με αυτό, ο ανιχνευτής ενδέχεται να είχε παρατηρήσει κάτι απρόσμενο πριν χαθεί η επικοινωνία της.
Για να κατανοήσουμε πώς γεννήθηκε αυτή η ιστορία, χρειάζεται πρώτα να επιστρέψουμε σε μια εποχή κατά την οποία η εξερεύνηση του διαστήματος ήταν ταυτόχρονα επιστημονικό εγχείρημα, τεχνολογική πρόκληση και πεδίο γεωπολιτικού ανταγωνισμού.
Η ιστορία του Φόβος 2 αρχίζει πολύ πριν από την εκτόξευσή του. Κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, η Σοβιετική Ένωση είχε επενδύσει σημαντικούς πόρους στην εξερεύνηση του Ηλιακού Συστήματος. Οι αποστολές προς τη Σελήνη, την Αφροδίτη και τον Άρη αποτελούσαν μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας να μεταφερθεί ο ανταγωνισμός των υπερδυνάμεων πέρα από τα όρια της Γης. Οι επιτυχίες του σοβιετικού προγράμματος Βενέρα (Venera), με τις ιστορικές εικόνες και μετρήσεις από την επιφάνεια της Αφροδίτης, είχαν αποδείξει ότι οι Σοβιετικοί μπορούσαν να επιτύχουν τεχνολογικά κατορθώματα ακόμη και στα πιο αφιλόξενα περιβάλλοντα.
Ο Άρης, ωστόσο, είχε αποδειχθεί δυσκολότερος στόχος. Οι πρώτες σοβιετικές αποστολές αντιμετώπισαν προβλήματα εκτόξευσης, επικοινωνίας, πλοήγησης και λειτουργίας των συστημάτων τους. Το 1971, η αποστολή Άρης 3 (Mars 3) πέτυχε την πρώτη ομαλή προσεδάφιση ανιχνευτή στον κόκκινο πλανήτη, αλλά η μετάδοση από την επιφάνειά του διήρκεσε ελάχιστα. Ακολούθησαν νέες προσπάθειες, χωρίς όμως να επιτευχθεί η μακροχρόνια επιστημονική παρουσία που επιθυμούσαν οι σχεδιαστές τους.
Στο μεταξύ, οι αμερικανικές αποστολές Βίκινγκ (Viking) του 1976 είχαν αλλάξει ριζικά την εικόνα που διέθετε η ανθρωπότητα για τον Άρη. Οι δύο προσεδαφιστές είχαν μεταδώσει φωτογραφίες και επιστημονικές μετρήσεις από την επιφάνεια, ενώ τα τροχιακά σκάφη είχαν πραγματοποιήσει εκτεταμένη χαρτογράφηση του πλανήτη. Για τη σοβιετική επιστημονική κοινότητα, η επιστροφή στον Άρη απαιτούσε πλέον κάτι περισσότερο από την επανάληψη προηγούμενων στόχων.
Η απάντηση βρισκόταν στους δύο μικρούς δορυφόρους του.
Ο Φόβος (Phobos) και ο Δείμος (Deimos) ανακαλύφθηκαν το 1877 από τον Αμερικανό αστρονόμο Άσαφ Χολ (Asaph Hall). Τα ονόματά τους προέρχονται από την ελληνική μυθολογία και παραπέμπουν στον Φόβο και τον Δείμο, τις προσωποποιήσεις του φόβου και του τρόμου που συνόδευαν τον Άρη. Σε αντίθεση με τη σχεδόν σφαιρική Σελήνη της Γης, οι δύο δορυφόροι του Άρη είναι μικρά και ακανόνιστα σώματα, με μορφολογία που θυμίζει περισσότερο αστεροειδείς.
Ο Φόβος είναι ο μεγαλύτερος από τους δύο, με διαστάσεις περίπου 27 επί 22 επί 18 χιλιόμετρα. Περιφέρεται εξαιρετικά κοντά στον Άρη, σε απόσταση περίπου 9.400 χιλιομέτρων από το κέντρο του πλανήτη, ολοκληρώνοντας μια περιστροφή σε περίπου επτά ώρες και σαράντα λεπτά. Η επιφάνειά του χαρακτηρίζεται από πολυάριθμους κρατήρες, με σημαντικότερο τον Στίκνεϊ (Stickney), καθώς και από ένα εκτεταμένο σύστημα αυλακώσεων που για πολλά χρόνια αποτέλεσε αντικείμενο διαφορετικών γεωλογικών ερμηνειών.
Η προέλευση του Φόβου δεν ήταν αυτονόητη. Μία από τις παλαιότερες υποθέσεις τον αντιμετώπιζε ως αστεροειδή που αιχμαλωτίστηκε από τη βαρύτητα του Άρη. Άλλες προσεγγίσεις εξέταζαν τη δυνατότητα σχηματισμού του από υλικό που περιφερόταν γύρω από τον πλανήτη, ενδεχομένως μετά από μια αρχαία σύγκρουση. Η χημική του σύσταση, η εσωτερική δομή και η τροχιακή του εξέλιξη αποτελούσαν κρίσιμα στοιχεία για την κατανόηση της ιστορίας ολόκληρου του αρειανού συστήματος.
Υπήρχε όμως και ένας επιπλέον λόγος που έκανε τον Φόβο ιδιαίτερα ενδιαφέροντα. Η ασυνήθιστα κοντινή τροχιά του και η σταδιακή μεταβολή της είχαν απασχολήσει ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα ορισμένους επιστήμονες, οδηγώντας ακόμη και σε τολμηρές υποθέσεις για την εσωτερική του δομή. Αυτές οι συζητήσεις, οι οποίες θα αποκτούσαν αργότερα μια ιδιαίτερη θέση στην εναλλακτική βιβλιογραφία, είχαν προηγηθεί κατά δεκαετίες της αποστολής Φόβος 2.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1980, το σοβιετικό διαστημικό πρόγραμμα προετοιμαζόταν για μια νέα προσπάθεια. Η επιτυχία των αποστολών Βέγκα (Vega), που είχαν εξερευνήσει την Αφροδίτη και τον κομήτη του Χάλεϊ, είχε ενισχύσει την εμπιστοσύνη στις δυνατότητες των σοβιετικών ερευνητικών ιδρυμάτων. Υπό τη διεύθυνση του φυσικού Ρόαλντ Σαγκντέεφ (Roald Sagdeev), το Ινστιτούτο Διαστημικών Ερευνών (Space Research Institute – IKI) διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στον σχεδιασμό μιας αποστολής που θα συνδύαζε την εξερεύνηση του Άρη με τη λεπτομερή μελέτη του μεγαλύτερου δορυφόρου του.
Το πρόγραμμα δεν περιοριζόταν σε μια αποκλειστικά σοβιετική προσπάθεια. Επιστήμονες και ερευνητικά ιδρύματα από πολλές χώρες συμμετείχαν στην ανάπτυξη οργάνων και πειραμάτων. Η συνεργασία αυτή αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι πολιτικές σχέσεις Ανατολής και Δύσης άρχιζαν να μεταβάλλονται. Η Φόβος 2 αποτελούσε έτσι όχι μόνο ένα επιστημονικό εγχείρημα, αλλά και ένα παράδειγμα της σταδιακής διεθνοποίησης της διαστημικής έρευνας κατά τα τελευταία χρόνια του ψυχρού πολέμου.
Το πρόγραμμα προέβλεπε δύο σχεδόν πανομοιότυπους ανιχνευτές, το Φόβος 1 (Phobos 1) και το Φόβος 2 (Phobos 2). Η ύπαρξη δύο σκαφών πρόσφερε μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας, καθώς μια ενδεχόμενη αστοχία δεν θα οδηγούσε απαραίτητα στην απώλεια ολόκληρου του επιστημονικού εγχειρήματος.
Οι στόχοι ήταν φιλόδοξοι. Οι ανιχνευτές θα μελετούσαν την ατμόσφαιρα, τη μαγνητόσφαιρα και το περιβάλλον πλάσματος του Άρη, θα πραγματοποιούσαν παρατηρήσεις του Φόβου και θα επιχειρούσαν να προσεγγίσουν τον δορυφόρο σε μικρή απόσταση. Το πρόγραμμα περιλάμβανε ακόμη ειδικά πειράματα για την ανάλυση της επιφανειακής σύστασης και τη μεταφορά μικρών συσκευών στην επιφάνεια του Φόβου.
Ήταν ένα σχέδιο που επιχειρούσε να συνδυάσει την τροχιακή παρατήρηση με την άμεση διερεύνηση ενός μικρού ουράνιου σώματος, σε μια εποχή κατά την οποία η εξερεύνηση των αστεροειδών και των μικρών δορυφόρων βρισκόταν ακόμη στα πρώτα της στάδια.
Στις 7 Ιουλίου 1988, το Φόβος 1 εκτοξεύθηκε από το κοσμοδρόμιο Μπαϊκονούρ (Baikonur Cosmodrome), με το Φόβος 2 να ακολουθεί στις 12 Ιουλίου. Και οι δύο ξεκίνησαν το ταξίδι τους προς τον Άρη μεταφέροντας την προσδοκία ότι η σοβιετική επιστήμη θα μπορούσε να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο στη διαπλανητική εξερεύνηση.
Ωστόσο, η πρώτη σοβαρή ανατροπή δεν άργησε να εμφανιστεί.
Τον Σεπτέμβριο του 1988, η επικοινωνία με το Φόβος 1 χάθηκε εξαιτίας ενός σφάλματος σε ακολουθία εντολών που είχε μεταδοθεί από τη Γη. Το πρόβλημα επηρέασε το σύστημα ελέγχου προσανατολισμού, με αποτέλεσμα ο ανυχνευτής να μην μπορεί πλέον να διατηρήσει σωστά τη θέση του σε σχέση με τον Ήλιο. Χωρίς επαρκή παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, η αποστολή οδηγήθηκε σε οριστική απώλεια.
Το γεγονός αυτό αύξανε κατακόρυφα τη σημασία της επιτυχίας της δεύτερης αποστολής. Δεν επρόκειτο πλέον για το δεύτερο από δύο ανεξάρτητα διαστημικά σκάφη, αλλά για τη μοναδική εναπομείνασα δυνατότητα ολοκλήρωσης ενός προγράμματος που είχε απαιτήσει χρόνια σχεδιασμού, σημαντικούς οικονομικούς πόρους και διεθνή επιστημονική συνεργασία.
Τον Ιανουάριο του 1989, το Φόβος 2 έφτασε στον Άρη και εισήλθε επιτυχώς σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη. Για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, μια σοβιετική διαστημοσυσκευή είχε καταφέρει να φτάσει στον προορισμό της και να αρχίσει να πραγματοποιεί ουσιαστικές επιστημονικές παρατηρήσεις.
Το πιο δύσκολο μέρος της αποστολής, ωστόσο, βρισκόταν ακόμη μπροστά της.
Η άφιξη του Φόβος 2 στον Άρη δεν αποτελούσε το τέλος ενός δύσκολου ταξιδιού, αλλά την αρχή μιας ακόμη πιο απαιτητικής διαδικασίας. Ο ανιχνευτής έπρεπε να προσαρμόσει σταδιακά την τροχιά του, να συγχρονίσει τις κινήσεις του με εκείνες του Φόβου και να προσεγγίσει έναν μικροσκοπικό δορυφόρο που κινούνταν γύρω από τον πλανήτη με εξαιρετικά μεγάλη τροχιακή ταχύτητα. Η επιτυχία της επιχείρησης απαιτούσε ακρίβεια πλοήγησης, συνεχή λειτουργία των ηλεκτρονικών συστημάτων και αξιόπιστη επικοινωνία με τους σταθμούς ελέγχου στη Γη.
Στις 29 Ιανουαρίου 1989 πραγματοποιήθηκε ο κρίσιμος ελιγμός εισόδου σε τροχιά γύρω από τον Άρη. Το σκάφος επιβράδυνε χρησιμοποιώντας το σύστημα προώθησής του, επιτρέποντας στη βαρύτητα του πλανήτη να το συγκρατήσει. Η διαδικασία ολοκληρώθηκε επιτυχώς και, παρά τα προβλήματα που είχαν ήδη παρουσιαστεί σε ορισμένα συστήματα, ο Φόβος 2 άρχισε να εκτελεί το επιστημονικό του πρόγραμμα.
Η επιτυχία είχε ιδιαίτερη σημασία. Μετά την απώλεια του Φόβος 1, κάθε ημέρα λειτουργίας του δεύτερου ανιχνευτή αντιπροσώπευε μια νέα ευκαιρία να διασωθεί το επιστημονικό αποτέλεσμα του προγράμματος. Οι ερευνητές μπορούσαν πλέον να παρατηρήσουν τον Άρη από διαφορετικές αποστάσεις και γωνίες, να εξετάσουν την αλληλεπίδραση του ηλιακού ανέμου με το περιβάλλον του και να συγκεντρώσουν δεδομένα για τον Φόβο.
Ο ανιχνευτής Φόβος 2 διέθετε ένα σύνθετο σύνολο επιστημονικών οργάνων. Οι τηλεοπτικές κάμερες του συστήματος ΒΣΚ-Φρεγκάτ (VSK-Fregat) είχαν σχεδιαστεί για τη φωτογράφηση του Φόβου, ενώ το θερμικό σύστημα Τερμοσκάν (Termoskan) μπορούσε να καταγράφει διαφορές στη θερμοκρασία της επιφάνειας του Άρη. Άλλα όργανα εξέταζαν τη σύσταση της ατμόσφαιρας, τα φορτισμένα σωματίδια, τα μαγνητικά πεδία και τις συνθήκες του διαπλανητικού χώρου.
Η παρουσία διαφορετικών αισθητήρων επέτρεπε στους επιστήμονες να προσεγγίζουν το ίδιο περιβάλλον μέσα από πολλαπλές μορφές παρατήρησης. Μια εικόνα στο ορατό φάσμα μπορούσε να αποκαλύψει τη γεωμορφολογία μιας περιοχής, ενώ μια θερμική καταγραφή μπορούσε να προσφέρει πληροφορίες για τις φυσικές ιδιότητες του εδάφους και τις μεταβολές της θερμοκρασίας του.
Αυτή η πολυπλοκότητα θα αποκτούσε αργότερα ιδιαίτερη σημασία, καθώς ορισμένες από τις εικόνες της αποστολής θα συνδέονταν με ισχυρισμούς για ασυνήθιστους σχηματισμούς πάνω από την επιφάνεια του Άρη.
Προς το παρόν, όμως, το ενδιαφέρον των επιστημόνων επικεντρωνόταν στον ίδιο τον Φόβο.
Στις 23 Φεβρουαρίου 1989, ο ανιχνευτής πραγματοποίησε φωτογραφήσεις του δορυφόρου από απόσταση περίπου 860 χιλιομέτρων. Ακολούθησαν νέες παρατηρήσεις στις 28 Φεβρουαρίου, από περίπου 320 χιλιόμετρα, και στις 25 Μαρτίου, όταν η απόσταση μειώθηκε σε περίπου 191 χιλιόμετρα. Συνολικά, το σύστημα τηλεοπτικής απεικόνισης απέκτησε 37 εικόνες του Φόβου, οι οποίες επέτρεψαν τη βελτίωση των χαρτών της επιφάνειάς του και την εξέταση των κρατήρων, των αυλακώσεων και των διαφορών στην ανακλαστικότητα του εδάφους.
Οι παρατηρήσεις αυτές είχαν αξία ανεξάρτητα από την τελική έκβαση της αποστολής. Η πυκνότητα του Φόβου, η κατανομή των γεωλογικών σχηματισμών και οι διαφορές στη φωτεινότητα της επιφάνειάς του μπορούσαν να προσφέρουν στοιχεία για τη σύσταση και την εσωτερική δομή του. Τα δεδομένα συμπλήρωναν τις παλαιότερες παρατηρήσεις των αμερικανικών αποστολών Μάρινερ 9 (Mariner 9) και Βίκινγκ (Viking), επιτρέποντας στους ερευνητές να εξετάσουν περιοχές και χαρακτηριστικά που δεν είχαν προηγουμένως μελετηθεί με την ίδια λεπτομέρεια.
Ο επόμενος στόχος ήταν ακόμη πιο φιλόδοξος.
Ο Φόβος 2 επρόκειτο να μειώσει την απόστασή του από τον δορυφόρο και να πραγματοποιήσει μια εξαιρετικά κοντινή προσέγγιση. Το σχέδιο προέβλεπε παρατηρήσεις από απόσταση μόλις δεκάδων μέτρων από την επιφάνεια, καθώς και την απελευθέρωση δύο μικρών συσκευών. Η μία θα παρέμενε σταθερή στο έδαφος, πραγματοποιώντας μετρήσεις, ενώ η άλλη είχε σχεδιαστεί ώστε να μετακινείται με μικρά άλματα, αξιοποιώντας την εξαιρετικά ασθενή βαρύτητα του Φόβου.
Η τεχνολογική πρόκληση ήταν αξιοσημείωτη. Σε ένα ουράνιο σώμα τόσο μικρό, η βαρύτητα δεν συμπεριφέρεται με τον τρόπο που έχουμε συνηθίσει στη Γη. Ένα αντικείμενο που προσγειώνεται με υπερβολική ταχύτητα μπορεί να αναπηδήσει και να απομακρυνθεί από την επιφάνεια, αντί να παραμείνει σταθερό. Οι μηχανικοί έπρεπε επομένως να σχεδιάσουν συστήματα που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν σε συνθήκες όπου ακόμη και μια μικρή μηχανική ώθηση αποκτούσε δυσανάλογη σημασία.
Παράλληλα, είχε προβλεφθεί η χρήση ειδικού πειράματος λέιζερ για τη μελέτη της χημικής σύστασης της επιφάνειας. Η δυνατότητα ανάλυσης υλικού χωρίς την ανάγκη συμβατικής δειγματοληψίας αποτελούσε μια πρωτοποριακή προσέγγιση για την εποχή.
Αν το πρόγραμμα ολοκληρωνόταν όπως είχε σχεδιαστεί, οι επιστήμονες θα αποκτούσαν μια πολύ πιο άμεση εικόνα της φύσης του Φόβου. Θα μπορούσαν να εξετάσουν εάν η επιφάνειά του αντιστοιχούσε σε συγκεκριμένες κατηγορίες αστεροειδών, να αναζητήσουν ενδείξεις για τη γεωλογική του ιστορία και να συγκεντρώσουν στοιχεία που ίσως βοηθούσαν στην επίλυση του προβλήματος της προέλευσής του.
Όμως, στις 27 Μαρτίου 1989, η ακολουθία των προγραμματισμένων ενεργειών διακόπηκε.
Κατά τη διάρκεια μιας προγραμματισμένης επικοινωνίας, οι επίγειοι σταθμοί δεν έλαβαν την αναμενόμενη απάντηση. Αργότερα καταγράφηκε ένα ασθενές ραδιοσήμα, χωρίς όμως τις πληροφορίες τηλεμετρίας που θα επέτρεπαν στους μηχανικούς να διαγνώσουν πλήρως την κατάσταση του σκάφους. Τα χαρακτηριστικά του σήματος υποδήλωναν ότι ο ανυχνευτής είχε χάσει τον σωστό προσανατολισμό του. Οι επίγειοι σταθμοί επιχείρησαν να αποκαταστήσουν την επαφή, χωρίς επιτυχία.
Η σημασία αυτής της λεπτομέρειας ήταν καθοριστική. Για εναν ανιχνευτή που λειτουργεί εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά από τη Γη, ο προσανατολισμός δεν αφορά μόνο την πορεία του. Καθορίζει επίσης εάν η κεραία επικοινωνίας είναι στραμμένη προς τον πλανήτη μας και εάν τα ηλιακά πάνελ μπορούν να τροφοδοτήσουν τα συστήματα με την απαιτούμενη ηλεκτρική ενέργεια. Μια σοβαρή διαταραχή στον έλεγχο προσανατολισμού μπορεί επομένως να καταστήσει αδύνατη τόσο την επικοινωνία όσο και την ανάκτηση της λειτουργίας.
Σύμφωνα με την ιστορική ανασύνθεση που περιλαμβάνεται στο Deep Space Chronicle της NASA, η πιθανότερη αιτία της απώλειας ήταν δυσλειτουργία στα κανάλια του ενσωματωμένου υπολογιστικού συστήματος, η οποία οδήγησε το σκάφος σε ανεξέλεγκτη περιστροφική κίνηση. Η αποστολή κηρύχθηκε οριστικά χαμένη στις 15 Απριλίου 1989.
Η εξήγηση αυτή τοποθετεί το περιστατικό στο πλαίσιο των τεχνικών δυσκολιών που χαρακτήριζαν τις πρώτες δεκαετίες της διαπλανητικής εξερεύνησης. Ωστόσο, η αδυναμία ανάκτησης της διαστημοσυσκευής σήμαινε ότι δεν ήταν δυνατή η άμεση εξέταση των συστημάτων της. Η τελική διάγνωση βασίστηκε στα διαθέσιμα δεδομένα, στην ακολουθία των γεγονότων και στην τεχνική ανάλυση των τελευταίων σημάτων.
Το Φόβος 2 είχε χαθεί λίγο πριν πραγματοποιήσει τις σημαντικότερες εργασίες του.
Αυτό που παρέμεινε ήταν τα επιστημονικά δεδομένα που είχε ήδη μεταδώσει, οι εικόνες του Φόβου και του Άρη και ένα σύνολο πληροφοριών που συνέχισαν να αναλύονται μετά το τέλος της αποστολής. Μέρος αυτού του υλικού διατηρείται σήμερα σε επιστημονικά αρχεία, συμπεριλαμβανομένου του Πλανητικού Συστήματος Δεδομένων (Planetary Data System – PDS) της NASA.
Όμως, καθώς οι επιστήμονες επιχειρούσαν να αξιοποιήσουν τα αποτελέσματα, μια διαφορετική ιστορία άρχισε να διαμορφώνεται γύρω από ορισμένες φωτογραφικές παρατηρήσεις.
Στο επίκεντρό της βρέθηκε ένας ασυνήθιστος επιμήκης σχηματισμός, ο οποίος παρουσιάστηκε σε τηλεοπτικές εκπομπές και μεταγενέστερα δημοσιεύματα ως μια ανεξήγητη σκιά πάνω από την επιφάνεια του Άρη.
Από εκείνο το σημείο και έπειτα, η ιστορία του ανιχνευτή Φόβος 2 δεν θα αφορούσε αποκλειστικά την αποτυχία μιας σοβιετικής διαστημικής αποστολής. Θα άρχιζε να συνδέεται με ένα πολύ διαφορετικό ερώτημα, τι ακριβώς είχαν καταγράψει οι κάμερες του σκάφους πριν από την οριστική απώλεια της επικοινωνίας του;
Η απώλεια του Φόβος 2 δεν προκάλεσε μόνο απογοήτευση στους επιστήμονες που είχαν αφιερώσει χρόνια στην προετοιμασία της αποστολής. Άφησε πίσω της και μια σειρά από φωτογραφικές παρατηρήσεις οι οποίες, μέσα στο ιδιαίτερο πολιτικό και επικοινωνιακό περιβάλλον του τέλους της δεκαετίας του 1980, επρόκειτο να αποκτήσουν μια σχεδόν ανεξάρτητη ιστορία.
Ανάμεσα στις εικόνες του Άρη και του μεγαλύτερου δορυφόρου του, ορισμένοι παρατηρητές διέκριναν ασυνήθιστους σχηματισμούς που δεν μπορούσαν να αναγνωρίσουν αμέσως. Η δημοσιοποίηση αυτών των παρατηρήσεων συνέβαλε στη δημιουργία ενός αφηγήματος το οποίο σύντομα ξεπέρασε τα όρια της διαστημικής τεχνολογίας.
Η πιο γνωστή περίπτωση αφορά μια επιμήκη, σκοτεινή μορφή που εμφανίζεται σε εικόνα της επιφάνειας του Άρη και η οποία περιγράφηκε σε τηλεοπτικές παρουσιάσεις της εποχής ως πιθανή σκιά. Ο σχηματισμός φαίνεται να εκτείνεται πάνω από μια περιοχή του πλανήτη, ενώ η μορφή του διαφέρει από τους συνηθισμένους γεωλογικούς σχηματισμούς που διακρίνονται στις γειτονικές περιοχές. Η εικόνα απέκτησε ιδιαίτερη δημοσιότητα επειδή παρουσιάστηκε σε συνδυασμό με την απώλεια του ανθχνευτή, δημιουργώντας την εντύπωση ότι τα δύο γεγονότα ενδέχεται να συνδέονταν.
Η ερμηνεία μιας τέτοιας παρατήρησης δεν ήταν απλή. Οι εικόνες που αποκτώνται από διαστημικές αποστολές δεν αποτελούν πάντοτε συμβατικές φωτογραφίες, όπως εκείνες που παράγει μια κοινή φωτογραφική μηχανή. Συχνά προκύπτουν από ειδικούς αισθητήρες, διαφορετικά φασματικά κανάλια, διαδοχικές σαρώσεις ή σύνθετες διαδικασίες επεξεργασίας δεδομένων.
Στην περίπτωση του Φόβος 2, οι παρατηρήσεις στο ορατό και στο υπέρυθρο φάσμα μπορούσαν να αποκαλύπτουν διαφορετικές ιδιότητες της αρειανής επιφάνειας. Ένας σχηματισμός που διακρινόταν σε μια θερμική απεικόνιση δεν ήταν απαραίτητο να εμφανίζεται με τον ίδιο τρόπο σε μια συμβατική φωτογραφία.
Ωστόσο, η δημόσια συζήτηση επικεντρώθηκε λιγότερο στις τεχνικές ιδιαιτερότητες της απεικόνισης και περισσότερο στο ενδεχόμενο η σκοτεινή μορφή να αποτελούσε τη σκιά κάποιου άγνωστου αντικειμένου. Ορισμένες παρουσιάσεις έκαναν λόγο για έναν επιμήκη σχηματισμό μήκους πολλών χιλιομέτρων, ενώ άλλες συνέδεσαν την παρατήρηση με την πιθανή παρουσία ενός σώματος που βρισκόταν σε μικρή απόσταση από την επιφάνεια του Άρη.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι συγκεκριμένες εικόνες δεν εμφανίστηκαν για πρώτη φορά σε σύγχρονες διαδικτυακές κοινότητες. Η σχετική συζήτηση είχε αρχίσει ήδη στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της επόμενης, όταν τηλεοπτικά ρεπορτάζ παρουσίαζαν φωτογραφίες της αποστολής και ζητούσαν από επιστήμονες να σχολιάσουν ορισμένες ασυνήθιστες λεπτομέρειες.
Σε ένα από τα ιστορικά τηλεοπτικά αποσπάσματα που διασώζονται, η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από τη μορφή μιας επιμήκους σκιάς και την ακριβή θέση της σε σχέση με την επιφάνεια του Άρη. Οι συμμετέχοντες αναγνωρίζουν ότι η ερμηνεία της απαιτεί προσεκτική εξέταση, ενώ ταυτόχρονα επισημαίνουν ότι η διαθέσιμη εικόνα δεν επιτρέπει εύκολα την εξαγωγή οριστικού συμπεράσματος.
Αυτή η αρχική αβεβαιότητα αποδείχθηκε ιδιαίτερα σημαντική για τη μεταγενέστερη εξέλιξη της υπόθεσης. Όταν μια επιστημονική παρατήρηση παρουσιάζεται δημόσια χωρίς να έχει ολοκληρωθεί η ανάλυσή της, το ενδιαφέρον συχνά μετατοπίζεται από τη διαδικασία της έρευνας στο ίδιο το αναπάντητο ερώτημα. Στην περίπτωση του Φόβος 2, η αδυναμία του σκάφους να συνεχίσει τις παρατηρήσεις του δημιούργησε επιπλέον χώρο για διαφορετικές ερμηνείες. Δεν υπήρχε πλέον η δυνατότητα να ζητηθούν νέες εικόνες από τον ανιχνευτή ή να επαναληφθεί η παρατήρηση υπό διαφορετικές συνθήκες.
Μια δεύτερη κατηγορία εικόνων που απασχόλησε τη δημόσια συζήτηση αφορούσε ασυνήθιστες γραμμικές δομές σε υπέρυθρες παρατηρήσεις του Άρη. Σε τηλεοπτικά ρεπορτάζ παρουσιάστηκαν σχηματισμοί οι οποίοι έμοιαζαν να σχηματίζουν ένα είδος γεωμετρικού δικτύου. Οι γραμμές αυτές, ορατές μέσα από την επεξεργασία θερμικών δεδομένων, προκάλεσαν ερωτήματα για την προέλευσή τους. Σε ορισμένες εναλλακτικές αφηγήσεις συνδέθηκαν με την πιθανότητα ύπαρξης άγνωστων δομών στην επιφάνεια του πλανήτη.
Η σημασία των εικόνων αυτών δεν περιορίζεται στην ιδιαίτερη μορφή τους. Αποτυπώνουν επίσης την εποχή κατά την οποία δημιουργήθηκαν. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, η δυνατότητα του κοινού να αποκτήσει άμεση πρόσβαση σε πρωτογενή διαστημικά δεδομένα ήταν πολύ περιορισμένη σε σύγκριση με σήμερα. Οι φωτογραφίες κυκλοφορούσαν μέσα από επιστημονικές ανακοινώσεις, έντυπα δημοσιεύματα, τηλεοπτικές μεταδόσεις και αντίγραφα διαφορετικής ποιότητας. Κάθε νέα παρουσίαση μπορούσε να προσθέσει έναν διαφορετικό σχολιασμό ή να αναδείξει μια λεπτομέρεια που δεν είχε προηγουμένως απασχολήσει το κοινό.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ιστορία της υποτιθέμενης τελευταίας φωτογραφίας του Φόβος 2 απέκτησε ιδιαίτερη δυναμική. Σύμφωνα με μια αφήγηση που εμφανίστηκε σε δημοσιεύματα και τηλεοπτικές εκπομπές, ο ανιχνευτής είχε καταγράψει ένα άγνωστο αντικείμενο κοντά στον Φόβο λίγο πριν από την απώλεια της επικοινωνίας του. Η περιγραφή του αντικειμένου ως επιμήκους ή κυλινδρικού, σε συνδυασμό με τη χρονική εγγύτητα του περιστατικού προς τη διακοπή της αποστολής, αποτέλεσε τη βάση για υποθέσεις περί εξωτερικής παρέμβασης.
Σε αυτό το σημείο, όμως, είναι σημαντικό να διακρίνουμε δύο διαφορετικές αφηγήσεις που συχνά συγχωνεύονται. Η πρώτη αφορά τη σκοτεινή, επιμήκη μορφή που παρουσιάστηκε σε εικόνες του Άρη. Η δεύτερη αφορά έναν υποτιθέμενο σχηματισμό κοντά στον ίδιο τον Φόβο, ο οποίος παρουσιάστηκε σε μεταγενέστερες δημόσιες εμφανίσεις ως πιθανό άγνωστο αντικείμενο. Παρότι οι δύο ιστορίες συνδέθηκαν στη σχετική βιβλιογραφία, δεν αποτελούν απαραίτητα παρατηρήσεις του ίδιου φαινομένου.
Η μορφή που θα αποκτούσε η δεύτερη αφήγηση συνδέθηκε ιδιαίτερα με τη Μαρίνα Πόποβιτς (Marina Popovich), μια γνωστή Σοβιετική δοκιμάστρια πιλότο, η οποία είχε διακριθεί στην αεροπορία και είχε συνδεθεί με το σοβιετικό περιβάλλον εκπαίδευσης κοσμοναυτών. Η Πόποβιτς απέκτησε αργότερα ιδιαίτερη παρουσία στον χώρο της ufo/uap γνωσιολογίας, υποστηρίζοντας ότι ορισμένα περιστατικά και μαρτυρίες σχετικά με άγνωστα εναέρια φαινόμενα άξιζαν σοβαρότερης διερεύνησης.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Πόποβιτς παρουσίασε δημόσια μια φωτογραφία που απέδωσε στην αποστολή Φόβος 2. Η εικόνα φαινόταν να περιλαμβάνει έναν επιμήκη σχηματισμό κοντά σε αυτό που παρουσιαζόταν ως ο αρειανός δορυφόρος. Η ίδια αναφέρθηκε στο ενδεχόμενο η μορφή να αντιπροσώπευε ένα άγνωστο αντικείμενο, ενώ μεταγενέστεροι σχολιαστές πρότειναν διαφορετικές εκτιμήσεις για το μέγεθος και τη φύση του.
Η συγκεκριμένη παρουσίαση συνέβαλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση της ufo/uap διάστασης της υπόθεσης. Για ορισμένους ερευνητές, η ύπαρξη ενός ασυνήθιστου σχηματισμού κοντά στον Φόβο και η σχεδόν ταυτόχρονη απώλεια μιας διαστημοσυσκευής δημιουργούσαν ένα ενδεχόμενο που άξιζε περαιτέρω εξέταση. Άλλοι αντιμετώπισαν την εικόνα ως ανεξάρτητο φωτογραφικό ζήτημα, χωρίς να συνδέουν απαραίτητα την εμφάνισή της με την τεχνική κατάσταση του σκάφους.
Στη συνέχεια, η ιστορία άρχισε να αποκτά μεγαλύτερη απόσταση από την αρχική επιστημονική αποστολή. Οι περιγραφές ενός επιμήκους αντικειμένου συνδυάστηκαν με παλαιότερες θεωρίες για τη φύση του Φόβου, με υποθέσεις για άγνωστες τεχνολογικές δραστηριότητες στον Άρη και με ευρύτερες αφηγήσεις για την πιθανότητα ύπαρξης μη ανθρώπινων πολιτισμών στο Ηλιακό Σύστημα.
Το ενδιαφέρον στοιχείο αυτής της εξέλιξης είναι ότι το Φόβος 2 δεν είχε σχεδιαστεί για να αναζητήσει εξωγήινη τεχνολογία. Η αποστολή του αφορούσε τη φυσική, τη γεωλογία και τη δυναμική του αρειανού συστήματος. Ωστόσο, η ίδια η φύση των παρατηρήσεων και η απρόσμενη διακοπή της λειτουργίας του επέτρεψαν να δημιουργηθεί μια δεύτερη ιστορία, ανεξάρτητη από τους αρχικούς επιστημονικούς της στόχους.
Σταδιακά, η ερώτηση για το τι προκάλεσε την απώλεια του Φόβος 2 άρχισε να συνυπάρχει με μια διαφορετική ερώτηση, εάν ο Φόβος ήταν πράγματι ένα συνηθισμένο φυσικό ουράνιο σώμα, όπως θεωρούσε η επιστημονική κοινότητα, ή εάν οι ασυνήθιστες ιδιότητές του επέτρεπαν και άλλες ερμηνείες.
Για να κατανοήσουμε την προέλευση αυτής της δεύτερης προσέγγισης, χρειάζεται να επιστρέψουμε αρκετές δεκαετίες πριν από την αποστολή, σε μια περίοδο κατά την οποία ορισμένοι επιστήμονες είχαν ήδη διατυπώσει τολμηρές υποθέσεις για την εσωτερική δομή του μεγαλύτερου δορυφόρου του Άρη.
Η ιδέα ότι ο Φόβος μπορεί να κρύβει κάτι περισσότερο από μια ασυνήθιστη γεωλογική ιστορία δεν γεννήθηκε με την εξαφάνιση του σοβιετικού ανιχνευτή. Οι ρίζες της θεωρίας αυτης, βρίσκονται αρκετές δεκαετίες νωρίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η αστρονομία επιχειρούσε ακόμη να προσδιορίσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τις τροχιές και τις φυσικές ιδιότητες των μικρών δορυφόρων του Άρη.
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες προσωπικότητες αυτής της ιστορίας ήταν ο Σοβιετικός αστροφυσικός Ιωσήφ Σκλόφσκι (Iosif Shklovsky), γνωστός για τις εργασίες του στη ραδιοαστρονομία, την αστροφυσική και τη διερεύνηση της πιθανότητας ύπαρξης εξωγήινης νοημοσύνης.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, ο Σκλόφσκι εξέτασε τις αναφορές για τη σταδιακή μεταβολή της τροχιάς του Φόβου. Οι διαθέσιμες αστρονομικές παρατηρήσεις υποδήλωναν ότι ο δορυφόρος πλησίαζε σταδιακά τον Άρη, γεγονός που απαιτούσε μια φυσική εξήγηση. Στο πλαίσιο των υπολογισμών του, ο Σκλόφσκι διερεύνησε κατά πόσο η αντίσταση των εξαιρετικά αραιών εξωτερικών στρωμάτων της αρειανής ατμόσφαιρας θα μπορούσε να επηρεάζει την κίνησή του.
Η συγκεκριμένη προσέγγιση οδήγησε σε ένα ασυνήθιστο συμπέρασμα. Εάν η παρατηρούμενη μεταβολή της τροχιάς οφειλόταν κυρίως στην ατμοσφαιρική αντίσταση, ο Φόβος θα έπρεπε να διαθέτει πολύ μικρότερη μέση πυκνότητα από εκείνη που θα αναμενόταν για ένα συμπαγές βραχώδες σώμα. Μέσα από αυτή τη συλλογιστική προέκυψε η υπόθεση ότι ο δορυφόρος θα μπορούσε να είναι σε μεγάλο βαθμό κοίλος. Ο Σκλόφσκι προχώρησε ακόμη περισσότερο, διατυπώνοντας το ενδεχόμενο μιας τεχνητής προέλευσης.
Η υπόθεση αυτή είχε ιδιαίτερη απήχηση, επειδή δεν προερχόταν από έναν ανώνυμο σχολιαστή ή μια λογοτεχνική αφήγηση επιστημονικής φαντασίας. Διατυπώθηκε από έναν αναγνωρισμένο επιστήμονα, σε μια εποχή κατά την οποία η αναζήτηση εξωγήινης νοημοσύνης άρχιζε να αποκτά συστηματικότερο ερευνητικό χαρακτήρα. Η σκέψη ότι ένα μικρό ουράνιο σώμα θα μπορούσε να αποτελεί τεχνολογικό κατασκεύασμα μιας άγνωστης πολιτισμικής παρουσίας εντασσόταν σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ερωτημάτων για τις δυνατότητες προηγμένων πολιτισμών και τα ίχνη που ενδεχομένως θα μπορούσαν να αφήσουν στο Ηλιακό Σύστημα.
Οι μεταγενέστερες μετρήσεις και τα ακριβέστερα τροχιακά μοντέλα επέτρεψαν την καλύτερη κατανόηση της κίνησης του Φόβου, με τις παλιρροϊκές αλληλεπιδράσεις με τον Άρη να εξηγούν τη σταδιακή μείωση της τροχιάς του. Ωστόσο, η αρχική υπόθεση του Σκλόφσκι είχε ήδη αποκτήσει μια ανεξάρτητη θέση στην ιστορία των ιδεών για την εξωγήινη τεχνολογία.
Όταν το Φόβος 2 χάθηκε το 1989, η παλαιότερη αυτή συζήτηση επανήλθε σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον. Οι υποθέσεις περί κοίλου ή τεχνητού δορυφόρου συνδέθηκαν με τις αμφιλεγόμενες φωτογραφικές παρατηρήσεις, δημιουργώντας μια αφήγηση στην οποία η απώλεια της διαστημοσυσκευής αντιμετωπιζόταν ως ενδεχόμενο μέρος ενός μεγαλύτερου μυστηρίου.
Σύμφωνα με ορισμένες εναλλακτικές ερμηνείες, ο Φόβος θα μπορούσε να αποτελεί ένα τεχνητό ή μερικώς τροποποιημένο ουράνιο σώμα, το οποίο είχε αποκτήσει συγκεκριμένη λειτουργία σε κάποια άγνωστη περίοδο της ιστορίας του Ηλιακού Συστήματος. Άλλες προσεγγίσεις δεν υιοθετούσαν απαραίτητα την τεχνητή προέλευση του δορυφόρου, αλλά εξέταζαν το ενδεχόμενο να χρησιμοποιείται ως σημείο παρατήρησης ή εγκατάστασης από έναν τεχνολογικά προηγμένο πολιτισμό.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η υποτιθέμενη παρουσία ενός επιμήκους αντικειμένου κοντά στον Φόβο αποκτούσε διαφορετική σημασία. Δεν αντιμετωπιζόταν απλώς ως μια ανεξήγητη λεπτομέρεια φωτογραφικής απεικόνισης, αλλά ως πιθανή ένδειξη δραστηριότητας στην περιοχή. Η απώλεια της Φόβος 2, λίγο πριν από τη στενή προσέγγιση του δορυφόρου, προσέφερε ένα επιπλέον στοιχείο γύρω από το οποίο μπορούσαν να οργανωθούν αυτές οι ερμηνείες.
Η Μαρίνα Πόποβιτς διαδραμάτισε ιδιαίτερο ρόλο στη διάδοση αυτής της προσέγγισης. Οι δημόσιες εμφανίσεις της, οι αναφορές της σε φωτογραφίες που απέδιδε στη σοβιετική αποστολή και η σύνδεσή της με την αεροπορική και διαστημική κοινότητα προσέδωσαν στην υπόθεση μεγαλύτερη δημοσιότητα. Στη σχετική βιβλιογραφία, η Πόποβιτς εμφανίζεται ως μία από τις προσωπικότητες που συνέβαλαν στη μεταφορά του ζητήματος από τις επιστημονικές παρατηρήσεις προς τον ευρύτερο χώρο της έρευνας άγνωστων φαινομένων.
Η ιστορία του Φόβος 2 συνδέθηκε επίσης με μια διαφορετική μορφή εναλλακτικής διερεύνησης, την εξ αποστάσεως αντίληψη (Remote Viewing). Πρόκειται για μια πρακτική κατά την οποία οι συμμετέχοντες επιχειρούν να περιγράψουν πρόσωπα, τοποθεσίες ή γεγονότα χωρίς τη συμβατική χρήση των αισθήσεων και χωρίς άμεση πρόσβαση στις σχετικές πληροφορίες. Η πρακτική αυτή απέκτησε ιδιαίτερη δημοσιότητα κατά τον ψυχρό πόλεμο, όταν ερευνητικά προγράμματα στις Ηνωμένες Πολιτείες εξέτασαν τη δυνατότητα αξιοποίησης παραψυχολογικών φαινομένων για τη συλλογή πληροφοριών.
Σε μεταγενέστερο εγχείρημα που παρουσιάζεται σε ένα από τα διαθέσιμα απομαγνητοφωνημένα βίντεο, μια ομάδα ασχολούμενων με το Remote Viewing επέλεξε ως αντικείμενο διερεύνησης την απώλεια του Φόβος 2. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να περιγράψουν το γεγονός που, σύμφωνα με το ερευνητικό ερώτημα της ομάδας, είχε οδηγήσει στη διακοπή της αποστολής. Το εγχείρημα περιλάμβανε διαφορετικές προσωπικές μεθόδους, καταγραφές εντυπώσεων και συγκριτική συζήτηση των αποτελεσμάτων.
Η συγκεκριμένη προσπάθεια παρουσιάζει ενδιαφέρον κυρίως ως παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ένα ιστορικό διαστημικό περιστατικό μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διερεύνησης από κοινότητες που χρησιμοποιούν διαφορετικά γνωσιολογικά εργαλεία. Ενώ η συμβατική διαστημική έρευνα βασίζεται σε τηλεμετρία, φωτογραφικές καταγραφές, μαθηματικά μοντέλα και τεχνική ανάλυση, οι συμμετέχοντες σε τέτοιες πρακτικές επιχειρούν να προσεγγίσουν το ίδιο γεγονός μέσα από προσωπικές αντιληπτικές εμπειρίες.
Οι περιγραφές τους δεν αποτελούν επιβεβαιωμένα δεδομένα για τις πραγματικές συνθήκες απώλειας του ανιχνευτή. Ανήκουν, ωστόσο, στην ευρύτερη ιστορία των εναλλακτικών ερμηνειών που αναπτύχθηκαν γύρω από το περιστατικό.
Το ενδιαφέρον της υπόθεσης δεν βρίσκεται μόνο στο περιεχόμενο κάθε επιμέρους θεωρίας, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο διαφορετικές μορφές γνώσης, υπόθεσης και αφήγησης συναντώνται γύρω από ένα κοινό γεγονός. Η απώλεια του Φόβος 2 αποτελεί ένα ιστορικά καταγεγραμμένο περιστατικό. Οι φωτογραφίες και τα επιστημονικά δεδομένα της αποστολής αποτελούν πραγματικό ερευνητικό υλικό. Οι ερμηνείες περί τεχνητού δορυφόρου, άγνωστων αντικειμένων και εξωγήινης δραστηριότητας ανήκουν σε ένα διαφορετικό επίπεδο διερεύνησης, το οποίο συνδέεται με τη δυνατότητα ύπαρξης τεχνολογικών πολιτισμών πέρα από τη Γη.
Αυτά τα επίπεδα δεν χρειάζεται να συγχέονται για να συνυπάρχουν σε μια ιστορική αφήγηση.
Αντίθετα, η διάκρισή τους επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα πώς ένα επιστημονικό γεγονός μπορεί να αποκτήσει πολλαπλές σημασίες. Για τους μηχανικούς της αποστολής, η 27η Μαρτίου 1989 ήταν η ημέρα κατά την οποία χάθηκε ο έλεγχος μιας εξαιρετικά πολύπλοκης συσκευής. Για τους πλανητικούς επιστήμονες, ήταν η στιγμή κατά την οποία διακόπηκε ένα πρόγραμμα που θα μπορούσε να προσφέρει πρωτοφανή στοιχεία για τη φύση του Φόβου. Για τους ερευνητές της εναλλακτικής γνωσιολογίας, η ίδια ημερομηνία αποτέλεσε την αφετηρία μιας σειράς ερωτημάτων σχετικά με το τι ενδεχομένως είχε παρατηρηθεί στην περιοχή του Άρη.
Η συνύπαρξη αυτών των διαφορετικών αφηγήσεων είναι ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της ιστορίας του Φόβος 2. Μια διαστημική αποστολή που είχε σχεδιαστεί για να απαντήσει σε συγκεκριμένα επιστημονικά ερωτήματα κατέληξε να συνδέεται με πολύ ευρύτερες αναζητήσεις για τη φύση του Ηλιακού Συστήματος, τα όρια της ανθρώπινης παρατήρησης και τη δυνατότητα ύπαρξης άγνωστων μορφών τεχνολογικής δραστηριότητας.
Το Φόβος 2 δεν ολοκλήρωσε ποτέ την αποστολή για την οποία είχε κατασκευαστεί. Δεν κατάφερε να προσεγγίσει τον ομώνυμο δορυφόρο σε απόσταση λίγων δεκάδων μέτρων, να απελευθερώσει τις μικρές ερευνητικές συσκευές της ή να πραγματοποιήσει το σύνολο των πειραμάτων που είχαν σχεδιαστεί για την άμεση διερεύνηση της επιφάνειάς του. Η απώλειά του στέρησε από την επιστημονική κοινότητα δεδομένα που θα μπορούσαν να είχαν επιταχύνει σημαντικά την κατανόηση της προέλευσης και της εσωτερικής δομής του Φόβου.
Παρά την αποτυχία της τελικής φάσης, η αποστολή δεν υπήρξε επιστημονικά άκαρπη. Οι εικόνες, οι θερμικές παρατηρήσεις και οι μετρήσεις του αρειανού περιβάλλοντος συνέβαλαν στη μελέτη του πλανήτη και του δορυφόρου του. Το Φόβος 2 απέδειξε επίσης ότι μια σύνθετη διεθνής συνεργασία μπορούσε να πραγματοποιηθεί ακόμη και μέσα στις πολιτικές και τεχνολογικές συνθήκες των τελευταίων χρόνων της Σοβιετικής Ένωσης.
Ωστόσο, εκείνο που διατήρησε την ιστορία της ζωντανή στη δημόσια φαντασία δεν ήταν αποκλειστικά το επιστημονικό της έργο. Ήταν η ασυνήθιστη σύμπτωση μιας χαμένης διαστημοσυσκευής, ενός μικρού δορυφόρου με ιδιαίτερες φυσικές ιδιότητες και μιας σειράς φωτογραφικών παρατηρήσεων που απέκτησαν διαφορετικές ερμηνείες μέσα στον χρόνο.
Η περίπτωση του ανιχνευτή Φόβος 2 μας υπενθυμίζει ότι η εξερεύνηση του διαστήματος δεν παράγει μόνο γνώσεις. Δημιουργεί επίσης ερωτήματα, προσδοκίες και αφηγήσεις που συχνά επιβιώνουν πολύ περισσότερο από τα ίδια τα μηχανήματα. Κάθε νέα αποστολή διευρύνει τα όρια όσων μπορούμε να παρατηρήσουμε, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει πόσο μεγάλο παραμένει το πεδίο όσων δεν γνωρίζουμε.
Ο Φόβος εξακολουθεί να περιφέρεται γύρω από τον Άρη, ολοκληρώνοντας αδιάκοπα τις σύντομες τροχιές του. Η επιφάνειά του παραμένει ένα αρχείο της μακράς ιστορίας του αρειανού συστήματος, ενώ οι μελλοντικές αποστολές αναμένεται να προσφέρουν νέες πληροφορίες για τη σύσταση, την προέλευση και τη γεωλογική του εξέλιξη.
Το Φόβος 2, αντίθετα, παραμένει ένα σιωπηλό τεχνολογικό κατάλοιπο μιας διαφορετικής εποχής. Ένα δημιούργημα της ανθρώπινης επιστήμης που ταξίδεψε εκατομμύρια χιλιόμετρα, έφτασε στον προορισμό του, παρατήρησε έναν άγνωστο κόσμο και χάθηκε λίγο πριν πραγματοποιήσει το σημαντικότερο μέρος της αποστολής του.
Το μυστήριο στην περίπτωση του Φόβος 2 δεν περιορίζεται απαραίτητα στις τελευταίες εικόνες της ή στις υποθέσεις που διατυπώθηκαν για τις συνθήκες της απώλειας του. Εκτείνεται πέρα από τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, σε εκείνη την αδιόρατη περιοχή όπου η ανθρώπινη γνώση συναντά τα όριά της και η αναζήτηση απαντήσεων παραμένει ανοιχτή.
Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά, η σιωπή ενός διαστημικού ανιχνευτή εξακολουθεί να συνοδεύεται από ερωτήματα, υπενθυμίζοντας ότι η εξερεύνηση του διαστήματος δεν καθορίζεται μόνο από όσα καταφέρνουμε να ανακαλύψουμε, αλλά και από εκείνα που παραμένουν πέρα από την εμβέλεια των παρατηρήσεών μας.
Και καθώς η ανθρωπότητα εξακολουθεί να στρέφει τα όργανά της προς τον Άρη και τους δύο μικρούς δορυφόρους του, ένα ερώτημα παραμένει ανοιχτό, πόσα από τα μυστήρια που αποδίδουμε στο διάστημα γεννιούνται από όσα παρατηρούμε και πόσα από όσα δεν προλάβαμε ποτέ να ανακαλύψουμε;
Πηγές και περαιτέρω μελέτη
Επιστημονικές και ιστορικές πηγές
1. NASA – The Phobos 2 Mission to Mars. Ιστορική παρουσίαση της αποστολής, των επιστημονικών στόχων της και της απώλειας επικοινωνίας στις 27 Μαρτίου 1989.
https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/phobos2.html
2. NASA – Planetary Data System (PDS), Phobos 2 Mission Archive. Αρχειακά επιστημονικά δεδομένα, φωτογραφικές παρατηρήσεις και καταγραφές των οργάνων VSK-Fregat και Termoskan.
https://pds-smallbodies.astro.umd.edu/data_sb/missions/phobos2/index.shtml
3. Sagdeev, R. Z. & Zakharov, A. V. (1989). “Brief history of the Phobos mission.” Nature, 341, 581–585. Ιστορική επιστημονική δημοσίευση για την εξέλιξη του προγράμματος και τα αποτελέσματα των αποστολών.
https://www.nature.com/articles/341581a0
4. NASA – Phobos 2 VSK-Fregat Instrument Archive. Τεχνική τεκμηρίωση του συστήματος τηλεοπτικής απεικόνισης και των στόχων φωτογράφησης του Άρη και του Φόβου.
https://arcnav.psi.edu/urn%3Anasa%3Apds%3Acontext%3Ainstrument%3Avsk.phb2
5. Centre National d’Études Spatiales (CNES) – PHOBOS-2. Τεχνική περιγραφή της διαστημοσυσκευής, των επιστημονικών οργάνων και της προβλεπόμενης προσέγγισης στον Φόβο.
https://cnes.github.io/CDPP/CNES/Observatory/CDPP-Archive/PHOBOS-2.html
Οπτικοακουστικό υλικό και εναλλακτικές προσεγγίσεις
Για την ιστορική εξέλιξη των εναλλακτικών ερμηνειών, αξιοποιήθηκαν επίσης παλαιότερα τηλεοπτικά αφιερώματα με αναφορές στις ασυνήθιστες φωτογραφικές παρατηρήσεις, τεχνική ανασύνθεση της αποστολής και μεταγενέστερη διερεύνηση μέσω εξ αποστάσεως αντίληψης (Remote Viewing).
Οι αναφορές αυτές χρησιμοποιήθηκαν για την παρουσίαση της ιστορίας των μαρτυριών και των εναλλακτικών θεωριών, όχι ως πρωτογενής επιστημονική τεκμηρίωση.
