Ο Karl H. Pribram και η ολογραφική λειτουργία του εγκεφάλου. ‘Oταν η νευροεπιστήμη άγγιξε τη φύση της πραγματικότητας

Ο Karl H. Pribram και η ολογραφική λειτουργία του εγκεφάλου. ‘Oταν η νευροεπιστήμη άγγιξε τη φύση της πραγματικότητας

Ο Karl H. Pribram δεν ήταν ένας στοχαστής του περιθωρίου, ούτε ένας θεωρητικός που κινήθηκε έξω από τα όρια της επιστήμης. Υπήρξε νευροχειρουργός, πειραματικός νευροψυχολόγος, ερευνητής σε κορυφαία πανεπιστήμια όπως το Yale και το Stanford, και μαθητής του Karl Lashley, του ανθρώπου που πρώτος αμφισβήτησε ανοιχτά την τοπική αποθήκευση της μνήμης στον εγκέφαλο. Κι όμως, το όνομα του Pribram συνδέθηκε τελικά με μία από τις πιο ριζοσπαστικές ιδέες που διατυπώθηκαν ποτέ για τον ανθρώπινο εγκέφαλο, ότι λειτουργεί ολογραφικά.

Για να κατανοήσει κανείς πώς ένας αυστηρά εκπαιδευμένος νευροεπιστήμονας οδηγήθηκε σε μια τέτοια διατύπωση, πρέπει να επιστρέψει στο βασικό ερώτημα που τον απασχολούσε σε όλη του τη ζωή. Πού βρίσκεται η μνήμη; Σε ποιο σημείο του εγκεφάλου αποθηκεύονται οι εμπειρίες, οι εικόνες, οι αναμνήσεις μας; Η κυρίαρχη άποψη στα μέσα του 20ού αιώνα ήταν ότι κάθε λειτουργία αντιστοιχεί σε ένα συγκεκριμένο ανατομικό σημείο. Η μνήμη, άρα, θα έπρεπε να έχει τη δική της τοποθεσία.

Τα πειράματα όμως έδειχναν κάτι εντελώς διαφορετικό. Ζώα στα οποία αφαιρούνταν σημαντικά τμήματα του εγκεφάλου δεν έχαναν συγκεκριμένες μνήμες. Αντίθετα, η ικανότητα ανάκλησης γινόταν πιο ασαφής, σαν μια εικόνα που χάνει ευκρίνεια, όχι σαν ένα αρχείο που διαγράφεται. Το ίδιο μοτίβο εμφανιζόταν και σε ανθρώπους με εγκεφαλικές βλάβες. Δεν υπήρχε ο διακόπτης της μνήμης. Δεν υπήρχε “αποθηκευτικός χώρος”.

Αυτό το παράδοξο ήταν το σημείο εκκίνησης για τον Pribram. Αν η μνήμη δεν είναι τοπική, τότε πρέπει να είναι κατανεμημένη. Αν είναι κατανεμημένη, τότε η αρχιτεκτονική της δεν μπορεί να είναι γραμμική, αλλά ολιστική. Και κάπου εκεί, μια τεχνολογία που αναπτυσσόταν εκείνη την εποχή στη φυσική, του έδωσε το μοντέλο που έψαχνε, η ολογραφία.

Σε ένα ολόγραμμα, κάθε μικρό τμήμα περιέχει πληροφορία για ολόκληρη την εικόνα. Αν σπάσει η ολογραφική πλάκα, κάθε κομμάτι εξακολουθεί να αποδίδει ολόκληρη την εικόνα, απλώς με μειωμένη ανάλυση. Αυτό που παρατηρούσε ο Pribram στον εγκέφαλο έμοιαζε εκπληκτικά με αυτό το φαινόμενο. Οι μνήμες δεν χάνονταν όταν αφαιρούνταν τμήματα του εγκεφάλου, απλώς γίνονταν λιγότερο καθαρές.

Η υπόθεση που διατύπωσε ήταν τολμηρή. Ο εγκέφαλος δεν αποθηκεύει πληροφορίες ως αντικείμενα ή εικόνες, αλλά ως πρότυπα παρεμβολών κυμάτων. Δηλαδή, ως μαθηματικά μοτίβα συχνοτήτων που διαχέονται σε ολόκληρο το νευρωνικό δίκτυο. Η μνήμη, η αντίληψη και η εμπειρία δεν είναι εγγεγραμμένες σε συγκεκριμένα σημεία, αλλά είναι αποτέλεσμα ολιστικών κυματικών αλληλεπιδράσεων.

Αυτό σήμαινε κάτι βαθύτερο, ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί σαν αποθηκευτικό μέσο, αλλά σαν μετασχηματιστής. Δεν κρατάει την πραγματικότητα. Την ανακατασκευάζει.

Την ίδια περίοδο, ο θεωρητικός φυσικός David Bohm διατύπωνε μια ιδέα για το σύμπαν που μιλούσε για δύο επίπεδα πραγματικότητας, την εκδιπλωμένη τάξη, αυτή που αντιλαμβανόμαστε, και την εμπλεκόμενη τάξη, ένα βαθύτερο επίπεδο όπου η πληροφορία είναι ενιαία και αδιαίρετη. Όταν ο Bohm ήρθε σε επαφή με τη θεωρία του Pribram, αναγνώρισε μια εντυπωσιακή αναλογία. Αν το σύμπαν έχει ολογραφική δομή, και ο εγκέφαλος λειτουργεί ολογραφικά, τότε ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα ίσως δεν είναι τυχαίος. Ίσως ο εγκέφαλος είναι συντονισμένος με τη βαθύτερη δομή του κόσμου.

Αυτή η σύγκλιση νευροεπιστήμης και θεωρητικής φυσικής έδωσε στη θεωρία του Pribram μια διάσταση που ξεπερνούσε τα όρια της βιολογίας. Δεν αφορούσε πλέον μόνο το πού βρίσκεται η μνήμη, αλλά το πώς γεννιέται η εμπειρία της πραγματικότητας. Ο κόσμος δεν εισέρχεται στον εγκέφαλο ως εικόνα. Ο εγκέφαλος αποκωδικοποιεί συχνότητες και τις μετατρέπει σε εικόνα, ήχο, αίσθηση, νόημα.

Με αυτή την έννοια, η συνείδηση δεν είναι απλός παρατηρητής. Είναι ενεργός συμμετέχων στην αποκωδικοποίηση της πραγματικότητας.

Η θεωρία του Pribram δεν έμεινε ποτέ στο επίπεδο μιας μεμονωμένης επιστημονικής υπόθεσης. Καταγράφηκε, αναλύθηκε και εξελίχθηκε μέσα από ένα εκτεταμένο συγγραφικό έργο που εκτείνεται σε δεκαετίες. Ήδη από το Plans and the Structure of Behavior (1960), ένα έργο που θεωρείται θεμέλιο για τη γνωστική ψυχολογία, ο Pribram έθετε τις βάσεις για την κατανόηση της συμπεριφοράς και της αντίληψης ως οργανωμένων προτύπων και όχι ως απλών αντανακλαστικών διεργασιών. Αργότερα, στο Languages of the Brain (1971), άρχισε να διατυπώνει με μεγαλύτερη σαφήνεια την ιδέα ότι ο εγκέφαλος λειτουργεί με τρόπους που δεν μπορούν να εξηγηθούν αποκλειστικά από την κλασική ανατομία.

Η πιο ολοκληρωμένη διατύπωση της σκέψης του έρχεται με το Brain and Perception: Holonomy and Structure in Figural Processing (1991), όπου παρουσιάζει συστηματικά την ολογραφική προσέγγιση της μνήμης και της αντίληψης, συνδυάζοντας νευροφυσιολογία, μαθηματικά πρότυπα και πειραματικά δεδομένα. Μέχρι και το τελευταίο του έργο, The Form Within: My Point of View (2013), ο Pribram επιχειρεί έναν απολογισμό της διαδρομής του, δείχνοντας πώς μια αναζήτηση για τη θέση της μνήμης οδήγησε σε μια βαθύτερη θεώρηση της σχέσης εγκεφάλου και πραγματικότητας.

Συνολικά, ο Karl Pribram είχε ένα εκτεταμένο συγγραφικό έργο, με περισσότερα από 15 βιβλία και μονογραφίες, όπου κατέγραφε, τεκμηρίωνε και ανέλυε τις πειραματικές του μελέτες, τα θεωρητικά του συμπεράσματα και την εξέλιξη των ιδεών του για τη μνήμη, την αντίληψη και την ολογραφική λειτουργία του εγκεφάλου. Μέσα σε αυτά τα έργα, ο Pribram όχι μόνο παρουσίαζε τα δεδομένα, αλλά προσπαθούσε να καθοδηγήσει τον αναγνώστη σε μια βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλος ανακατασκευάζει την πραγματικότητα, αφήνοντας παράλληλα ανοιχτό το πεδίο για φιλοσοφικές και γνωσιολογικές αναζητήσεις.

Ο Pribram δεν επιχείρησε ποτέ να δώσει μεταφυσικές προεκτάσεις στη θεωρία του. Παρέμεινε προσεκτικός, μιλώντας πάντα με όρους νευροφυσιολογίας και μαθηματικών προτύπων. Ωστόσο, οι ιδέες του βρήκαν γρήγορα απήχηση σε πεδία πέρα από τη νευροεπιστήμη. Μελετητές της συνείδησης, ψυχολόγοι, φιλόσοφοι και ερευνητές της εναλλακτικής γνωσιολογίας είδαν στη θεωρία του ένα επιστημονικό υπόβαθρο για ερωτήματα που μέχρι τότε ανήκαν αποκλειστικά στη φιλοσοφία.

Αν η μνήμη είναι κατανεμημένη, αν η αντίληψη είναι ανακατασκευή, αν ο εγκέφαλος λειτουργεί μέσω συχνοτήτων, τότε η εμπειρία του “εδώ” και “τώρα” δεν είναι απλή λήψη ερεθισμάτων, αλλά αποτέλεσμα μιας βαθύτερης διεργασίας αποκωδικοποίησης. Η πραγματικότητα, με έναν τρόπο, δεν παραδίδεται έτοιμη. Δημιουργείται τη στιγμή που την αντιλαμβανόμαστε.

Η συμβολή του Pribram στη σύγχρονη νευροεπιστήμη δεν περιορίζεται στον όρο “ολογραφικός”. Πολλές σύγχρονες θεωρίες για τα νευρωνικά δίκτυα, την κατανεμημένη επεξεργασία πληροφορίας και τη μη τοπική λειτουργία του εγκεφάλου κινούνται σε κατευθύνσεις που εκείνος πρώτος υπέδειξε. Ακόμη κι όταν δεν αναφέρεται το όνομά του, η σκέψη του διαπερνά τον τρόπο που σήμερα αντιλαμβανόμαστε τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Ίσως όμως το πιο σημαντικό στοιχείο της κληρονομιάς του δεν είναι μια συγκεκριμένη θεωρία, αλλά η μετατόπιση που προκάλεσε. Αντί να βλέπουμε τον εγκέφαλο ως μηχανή αποθήκευσης, τον βλέπουμε ως δυναμικό σύστημα μετασχηματισμών. Αντί να αναζητούμε “σημεία” όπου κατοικεί η εμπειρία, αναζητούμε πρότυπα που τη γεννούν.

Ο Karl Pribram ξεκίνησε την καριέρα του προσπαθώντας να λύσει ένα νευρολογικό αίνιγμα. Κατέληξε να διατυπώσει μια ιδέα που άγγιξε τα όρια της φιλοσοφίας της συνείδησης. Και το έκανε ακολουθώντας πιστά τα δεδομένα που του έδινε η ίδια η νευρολογία, χωρίς να επιδιώξει ποτέ να γίνει σημείο αναφοράς για οτιδήποτε πέρα από την επιστήμη.

Ωστόσο, οι μεγάλες ιδέες συχνά ξεπερνούν τις προθέσεις αυτών που τις διατυπώνουν. Η ολογραφική θεώρηση του εγκεφάλου άνοιξε έναν διάλογο για το πώς η πραγματικότητα γίνεται εμπειρία. Και σε αυτόν τον διάλογο, ο Pribram παραμένει μία από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές του 20ού αιώνα, ένας νευροχειρουργός που, αναζητώντας τη θέση της μνήμης, βρέθηκε να αναδιατυπώνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ίδιο τον κόσμο.