Ο Dr. Robert Epstein και η μάχη κατά της χειραγώγησης των μηχανών αναζήτησης.

Ο Dr. Robert Epstein και η μάχη κατά της χειραγώγησης των μηχανών αναζήτησης.

Υπάρχει μια φράση που, αν την πάρεις στα σοβαρά, μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβάνεσαι τον ίδιο σου τον εαυτό μέσα στο ψηφιακό περιβάλλον:

“What if we are not as free as we think?”

Την έχει επαναλάβει πολλές φορές ο Dr. Robert Epstein, ψυχολόγος, ερευνητής και πρώην εκδότης του Psychology Today. Πίσω από αυτή τη φράση κρύβεται ένα ερώτημα που αγγίζει κάτι πολύ πιο βαθύ από την επιστήμη: τη φύση της ελευθερίας στην εποχή των αλγορίθμων.

Ο Epstein, γεννημένος το 1953 και κάτοχος διδακτορικού στην Ψυχολογία από το Harvard, πέρασε δεκαετίες ερευνώντας τη μάθηση, τη δημιουργικότητα και τη συμπεριφορά. Από τα μέσα της δεκαετίας του 2010, στράφηκε προς έναν νέο, πιο σιωπηλό εχθρό της ανθρώπινης ανεξαρτησίας, τον ψηφιακό έλεγχο. Ως Senior Research Psychologist στο American Institute for Behavioral Research and Technology, μελέτησε κάτι που σήμερα γνωρίζουμε ως Search Engine Manipulation Effect (SEME).

Η ιδέα είναι απλή και γι’ αυτό τρομακτική. Κάθε φορά που πληκτρολογούμε κάτι σε μια μηχανή αναζήτησης, πιστεύουμε πως “ερευνούμε”, πως επιλέγουμε ελεύθερα, πως τα αποτελέσματα που βλέπουμε είναι απλώς “ουδέτερες” απαντήσεις σε ένα ερώτημα. Όμως δεν είναι. Οι μηχανές αναζήτησης και ειδικά όσες κυριαρχούν σχεδόν αποκλειστικά στην αγορά έχουν τη δύναμη να διαμορφώνουν τη σειρά, τη μορφή και την ορατότητα των πληροφοριών.

Σύμφωνα με τις μελέτες του Epstein, αυτό αρκεί για να μεταβάλει προτιμήσεις, απόψεις και ακόμη και εκλογικά αποτελέσματα, χωρίς οι άνθρωποι να το καταλαβαίνουν. Σε δημοσίευση του 2015 στο Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), ο Epstein και ο συνεργάτης του Ronald E. Robertson απέδειξαν ότι η μεροληπτική κατάταξη αποτελεσμάτων μπορεί να αλλάξει την προτίμηση αβέβαιων ψηφοφόρων κατά 20% ή και περισσότερο. Ακόμα πιο εντυπωσιακό, οι συμμετέχοντες δεν αντιλήφθηκαν ότι είχαν επηρεαστεί. Η διαδικασία είναι “αόρατη” και γι’ αυτό τόσο αποτελεσματική.

Σκέψου το λίγο, αν οι περισσότεροι από εμάς εμπιστευόμαστε τα πρώτα αποτελέσματα που βλέπουμε, επειδή έχουμε μάθει (με την ψυχολογική έννοια του operant conditioning) ότι “συνήθως εκεί είναι η σωστή απάντηση”, τότε η ίδια αυτή εμπιστοσύνη μπορεί να στραφεί εναντίον μας. Όταν η μηχανή αποφασίζει τι βλέπουμε πρώτα, ουσιαστικά καθορίζει τι θεωρούμε σωστό. Κι αυτό, όπως λέει ο Epstein, μπορεί να αλλάξει όχι μόνο τι ψάχνουμε, αλλά και πώς σκεφτόμαστε.

Ο Epstein δεν είναι θεωρητικός συνωμοσιολόγος. Οι έρευνές του είναι επιστημονικά τεκμηριωμένες, δημοσιευμένες και έχουν αναπαραχθεί σε διάφορα πειράματα διεθνώς. Δεν ισχυρίζεται ότι υπάρχει “σκοτεινή οργάνωση” πίσω από κάθε αποτέλεσμα αναζήτησης, αλλά ότι η ίδια η αρχιτεκτονική του ψηφιακού μας περιβάλλοντος είναι τέτοια που επιτρέπει ασύμμετρη επιρροή σε μαζικό επίπεδο. Και αυτό, λέει, αρκεί για να καταργήσει σιωπηλά ένα βασικό θεμέλιο της δημοκρατίας: τη συνειδητή, αυτόνομη επιλογή.

Στην πράξη, το SEME δεν αφορά μόνο την πολιτική. Ο Epstein έδειξε ότι μπορεί να επηρεάσει γνώμες για κοινωνικά ζητήματα, τεχνολογικά θέματα, ακόμα και για την ηθική στάση απέναντι σε φαινόμενα όπως η τεχνητή νοημοσύνη ή η βιοτεχνολογία. Κάθε φορά που αφήνουμε έναν αλγόριθμο να αποφασίσει “τι αξίζει να δεις πρώτο”, παραχωρούμε ένα κομμάτι της ελευθερίας μας.

Κι έτσι, η φράση “what if we are not as free as we think” παύει να είναι φιλοσοφική. Γίνεται διαπίστωση. Δεν είμαστε τόσο ελεύθεροι όσο νομίζουμε, γιατί η ίδια η διαδικασία με την οποία επιλέγουμε έχει ήδη διαμορφωθεί. Οι αλγόριθμοι, μέσα από εκατομμύρια μικρές προσαρμογές, διαμορφώνουν το ορατό σύμπαν της πληροφορίας γύρω μας, και εμείς απλώς κινούμαστε μέσα σε αυτό, πιστεύοντας πως το επιλέξαμε μόνοι μας.

Ο Epstein προειδοποιεί ότι το φαινόμενο αυτό, αν μείνει ανεξέλεγκτο, μπορεί να καθορίσει μέχρι και ένα τέταρτο των εκλογικών αποτελεσμάτων παγκοσμίως, ειδικά σε χώρες όπου μια μόνο εταιρεία κατέχει το μονοπώλιο της αναζήτησης. Η “ουδέτερη” μηχανή, με λίγα λόγια, μπορεί να λειτουργεί σαν αόρατος μηχανισμός εξουσίας.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν μας παρακολουθούν. Είναι αν μας καθοδηγούν και αν εμείς το καταλαβαίνουμε. Αν ο τρόπος που σκεφτόμαστε, επιλέγουμε, ψηφίζουμε ή ακόμα και αγαπάμε, έχει ήδη περάσει μέσα από τα φίλτρα ενός κώδικα που δεν ελέγχουμε, τότε η ελευθερία δεν χάνεται από τη βία, αλλά από την άνεση. Από τη σιωπηλή, αλγοριθμική πειθώ.

Στην εποχή όπου “όλα είναι ένα κλικ μακριά”, η πραγματική ελευθερία ίσως δεν βρίσκεται στο τι μπορούμε να βρούμε, αλλά στο αν ξέρουμε τι δεν μας δείχνουν. Και αυτή ακριβώς είναι η καρδιά του έργου του Robert Epstein μια υπενθύμιση ότι η μεγαλύτερη μορφή ελέγχου δεν είναι ο περιορισμός, αλλά η αόρατη καθοδήγηση που σε κάνει να πιστεύεις πως επιλέγεις μόνος σου.