Το internet μέχρι σήμερα. Απο την αγνή εποχή ως το dead/fake internet.

Το internet μέχρι σήμερα. Απο την αγνή εποχή ως το dead/fake internet.

Υπάρχουν φορές που κοιτάμε πίσω και το διαδίκτυο μοιάζει σχεδόν σαν ένας άλλος κόσμος, παράλληλος με τον δικό μας, που άλλαξε μαζί μας και μας άλλαξε κι αυτόν. Από τις πρώτες μέρες όπου η οθόνη ήταν παράθυρο σε έναν ανεξερεύνητο χώρο γνώσης, μέχρι τη σημερινή πραγματικότητα της τεχνητής νοημοσύνης, των bots και της αλγοριθμικής πληροφόρησης, η ιστορία του διαδικτύου μοιάζει σαν καθρέφτης της ίδιας της κοινωνίας μας. Είναι μια αφήγηση για την ελπίδα, την ελευθερία, την εμπορευματοποίηση, αλλά και την απώλεια της αυθεντικότητας.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, το διαδίκτυο έμοιαζε με ένα πείραμα για λίγους. Δεν υπήρχε ακόμη στην καθημερινότητα των ανθρώπων, αλλά κυκλοφορούσε κυρίως στα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα. Εκεί, καθηγητές, φοιτητές και επιστήμονες αντάλλασσαν πληροφορίες με έναν τρόπο που θύμιζε πιο πολύ ιδεαλιστική κοινότητα παρά τεχνολογική επανάσταση. Οι πρώτες ιστοσελίδες, γραμμένες σε απλό HTML, ήταν μινιμαλιστικές, χωρίς γραφικά, χωρίς εμπορικό περιεχόμενο. Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό εκείνης της εποχής ήταν η απουσία εμπορευματοποίησης. Δεν υπήρχαν διαφημίσεις που να καταδιώκουν τον χρήστη, δεν υπήρχε συλλογή δεδομένων, ούτε «έξυπνοι» αλγόριθμοι που να διαλέγουν τι θα δούμε. Το διαδίκτυο λειτουργούσε σαν μια τεράστια βιβλιοθήκη γνώσης, ανοιχτή σε όλους όσοι είχαν την τεχνική ικανότητα να τη χρησιμοποιήσουν.

Τα πρώτα φόρουμ και chat rooms ήταν σαν ηλεκτρονικά καφενεία. Εκεί μπορούσες να συναντήσεις ανθρώπους με παρόμοια ενδιαφέροντα, να μοιραστείς σκέψεις, να ρωτήσεις ή να δώσεις απαντήσεις. Η αίσθηση ήταν ότι όλοι ήταν ίσοι, δεν υπήρχαν οι influencers ουτε οι πολυδάπανες εταιρικές στρατηγικές. Υπήρχε μόνο η χαρά της ανακάλυψης και η αίσθηση ότι χτίζεται κάτι καινούριο, αγνό και ελεύθερο. Η αυγή του 21ου αιώνα έφερε και την πρώτη μεγάλη αλλαγή. Η λεγόμενη «έκρηξη του dot-com» γέμισε τον κόσμο με νέες εταιρείες που ήθελαν να βρουν τον δρόμο τους μέσα στο ψηφιακό τοπίο. Παρόλο που πολλές από αυτές κατέρρευσαν γρήγορα, η νοοτροπία είχε ήδη αλλάξει: το διαδίκτυο δεν ήταν πλέον μόνο χώρος ελευθερίας, αλλά ένας πιθανός χρυσοφόρος τομέας.

Σε αυτή την περίοδο, η Google έκανε το μεγάλο της άλμα. Ο αλγόριθμος PageRank έφερε μια επανάσταση στον τρόπο που βρίσκαμε πληροφορίες, αλλά ταυτόχρονα άλλαξε και τον χαρακτήρα τους. Οι πληροφορίες δεν ήταν πια ισότιμες· μπορούσαν να καταταγούν, να ιεραρχηθούν, και τελικά να συνδεθούν με εμπορικά συμφέροντα. Ήταν το πρώτο βήμα προς έναν κόσμο όπου η πληροφορία δεν είναι απλώς γνώση, αλλά προϊόν με αξία στην αγορά.

Την ίδια στιγμή εμφανίζονται και τα πρώτα σκοτεινά σημάδια, spam emails που κατέκλυζαν τα inbox, αυτοματοποιημένα bots που άφηναν άχρηστα links σε φόρουμ, και μια πρώτη γεύση του ότι το “παράσιτο” είχε εισέλθει στο νέο οικοσύστημα.

Στα μέσα της δεκαετίας, το ίντερνετ μεταμορφώνεται. Το Web 2.0 έφερε μαζί του την υπόσχεση μιας νέας εποχής, περισσότερη συμμετοχή, περισσότερη αλληλεπίδραση, περισσότερη δημιουργία από τους ίδιους τους χρήστες. Η γέννηση του YouTube το 2005, το άνοιγμα του Facebook σε ευρύτερο κοινό και η εμφάνιση του Twitter σήμαιναν ότι η επικοινωνία είχε πλέον πάρει κοινωνικό χαρακτήρα. Ο καθένας μπορούσε να παράγει περιεχόμενο και να το μοιραστεί σε δευτερόλεπτα με τον κόσμο.

Ήταν μια εποχή εκρηκτικής δημιουργικότητας. Βίντεο, memes, blogs, προσωπικές ιστορίες και συζητήσεις έκαναν το διαδίκτυο πιο ζωντανό από ποτέ. Όμως, ταυτόχρονα, εμφανίστηκαν τα πρώτα εργοστάσια περιεχομένου. Εταιρείες όπως η Demand Media παρήγαν μαζικά άρθρα σχεδιασμένα όχι για να ενημερώσουν ή να εμπνεύσουν, αλλά για να τραβούν clicks. Η ποιότητα υποχωρούσε μπροστά στην ποσότητα.

Τα bots επίσης εξελίχθηκαν. Δεν περιορίζονταν πια στο spam, αλλά μπορούσαν να προσφέρουν ψεύτικα likes, views και σχόλια, ιδίως στο YouTube και στα αναδυόμενα κοινωνικά δίκτυα. Η γραμμή ανάμεσα στο αυθεντικό και το τεχνητό περιεχόμενο άρχισε να θολώνει. Με την εξάπλωση των smartphones, το διαδίκτυο γίνεται πλέον κομμάτι της καθημερινότητας. Τα social media δεν είναι μόνο τρόπος επικοινωνίας, αλλά πλατφόρμες που διαμορφώνουν την κοινωνική μας ζωή. Οι μεγάλες εταιρείες αντιλαμβάνονται ότι έχουν στα χέρια τους κάτι ανεκτίμητο, τεράστιες ποσότητες δεδομένων χρηστών.

Αυτή είναι η εποχή όπου γεννιούνται τα big data. Κάθε κλικ, κάθε like, κάθε αναζήτηση μετατρέπεται σε κομμάτι ενός τεράστιου πάζλ που τροφοδοτεί τους αλγορίθμους. Το αποτέλεσμα είναι μια νέα μορφή διαδικτύου: εξατομικευμένη, αλλά και ελεγχόμενη.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα bots δεν είναι πια περιθωριακά. Το 2013, έρευνες έδειξαν ότι σχεδόν το 30% της παγκόσμιας διαδικτυακής κίνησης προερχόταν από αυτοματοποιημένα προγράμματα. Το ίντερνετ άρχισε να χάνει την εικόνα ενός ελεύθερου, ανοιχτού χώρου και να μοιάζει περισσότερο με ένα σύστημα όπου άνθρωποι και μηχανές συνυπάρχουν αλλα όχι πάντα ισότιμα.

Αν τα προηγούμενα χρόνια έδειχναν ότι το διαδίκτυο είχε αλλάξει, αυτή η περίοδος απέδειξε την έκταση της αλλαγής. Οι εκλογές στις ΗΠΑ και το σκάνδαλο Cambridge Analytica το 2016 αποκάλυψαν κάτι που πολλοί φοβούνταν, τα social media δεν είναι απλώς πλατφόρμες ψυχαγωγίας, αλλά εργαλεία χειραγώγησης μαζικής κλίμακας.

Εκατομμύρια ψεύτικοι λογαριασμοί, οργανωμένα δίκτυα bots και ”τρολ φάρμες” χρησιμοποιήθηκαν για να σπρώξουν αφηγήματα, να διασπείρουν ψεύδη, να επηρεάσουν εκλογικά αποτελέσματα. Το διαδίκτυο που είχε ξεκινήσει ως χώρος ελεύθερης πληροφόρησης είχε πλέον μετατραπεί σε πεδίο μάχης, όπου η πληροφορία ήταν όπλο και οι χρήστες οι στόχοι.

Η εμπιστοσύνη στο ίντερνετ τραυματίστηκε σοβαρά. Για πρώτη φορά, πολλοί άρχισαν να συνειδητοποιούν ότι η ουδέτερη πληροφορία που διάβαζαν ίσως να ήταν προϊόν χειραγώγησης.

Καθώς τα social media γιγαντώνονται, μια νέα ανησυχία εξαπλώνεται, είναι άραγε όλα όσα βλέπουμε πραγματικά; Μελέτες εκείνης της περιόδου αποκάλυψαν ότι το 2019 σχεδόν το 50% της διαδικτυακής κίνησης προερχόταν από bots. Αυτό σήμαινε ότι για κάθε δύο κλικ, το ένα δεν προερχόταν από άνθρωπο.

Οι ίδιες οι πλατφόρμες πάλευαν να εντοπίσουν και να διαγράψουν ψεύτικους λογαριασμούς, αλλά το πρόβλημα έμοιαζε ατελείωτο. Την ίδια στιγμή, η παραγωγή περιεχομένου γινόταν όλο και πιο τυποποιημένη. Viral βίντεο, clickbait τίτλοι, ανακυκλωμένα memes κυριαρχούσαν. Η αυθεντική φωνή του χρήστη έμοιαζε να χάνεται μέσα στον αλγόριθμο.

Ήταν η στιγμή που πολλοί άρχισαν να νιώθουν ότι το διαδίκτυο χάνει τον ανθρώπινο χαρακτήρα του.

Η πανδημία έφερε το διαδίκτυο στο επίκεντρο της ζωής μας όσο ποτέ άλλοτε. Την ίδια περίοδο, εξαπλώθηκε και η θεωρία του νεκρού διαδικτύου. Σύμφωνα με αυτήν, το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου που βλέπουμε δεν προέρχεται πια από ανθρώπους, αλλά από bots, τεχνητή νοημοσύνη και αυτοματοποιημένα συστήματα.

Η θεωρία αυτή δεν έχει αποδειχθεί επιστημονικά, αλλά εξέφρασε κάτι που πολλοί χρήστες ένιωθαν, ότι το διαδίκτυο έχει πάψει να είναι ένας χώρος ζωντανής ανθρώπινης επικοινωνίας και έχει γίνει μια σκηνή ελεγχόμενη από αλγορίθμους. Οι πλατφόρμες έμοιαζαν περισσότερο με κλειστά οικοσυστήματα, όπου οι εταιρείες αποφάσιζαν τι θα δεις και τι όχι.

Σήμερα ζούμε σε μια ενδιάμεση εποχή. Από τη μία πλευρά, το διαδίκτυο εξακολουθεί να δίνει φωνή σε ανθρώπους που δεν είχαν ποτέ δημόσιο βήμα, να ενώνει κοινότητες και να δημιουργεί συνεργασίες σε κλίμακα που δεν υπήρχε ποτέ στο παρελθόν. Από την άλλη, η παρουσία των bots, η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης και οι αλγοριθμικές «φυσαλίδες» κάνουν τον χώρο όλο και πιο αποστειρωμένο.

Η αυθεντική ανθρώπινη φωνή υπάρχει ακόμα, αλλά μοιάζει να πνίγεται σε μια θάλασσα αυτοματοποιημένου περιεχομένου. Το ερώτημα που πλανάται είναι αν μπορούμε να ανακτήσουμε κάτι από την αίσθηση ελευθερίας που χαρακτήριζε τις πρώτες μέρες του διαδικτύου ή αν βαδίζουμε αναπόφευκτα σε μια πλήρως αλγοριθμική πραγματικότητα.

Η ιστορία δείχνει ότι το διαδίκτυο δεν είναι ποτέ στατικό· είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αλλάζει μαζί μας. Το μέλλον του θα εξαρτηθεί από το αν θα καταφέρουμε να βάλουμε ξανά στο κέντρο τον άνθρωπο ή αν θα παραδοθούμε σε ένα ψηφιακό τοπίο όπου η φωνή μας θα είναι απλώς ένας ψίθυρος ανάμεσα σε δισεκατομμύρια αυτοματοποιημένα μηνύματα.