Ζαρατούστρα και Ζωροαστρισμός
Ζαρατούστρα και Ζωροαστρισμός
Όταν σκεφτόμαστε τις μεγάλες θρησκείες του κόσμου, το μυαλό μας πάει συνήθως σε ονόματα όπως ο Χριστιανισμός, το Ισλάμ, ο Ιουδαϊσμός, ή ακόμα και στις ανατολικές παραδόσεις, τον Ινδουισμό και τον Βουδισμό. Κι όμως, πίσω από πολλές από αυτές, σε μια πιο αρχαία εποχή, υπάρχει μια θρησκεία που άφησε ίχνη παντού, ακόμα κι αν σήμερα την γνωρίζουν ελάχιστοι: ο Ζωροαστρισμός. Ιδρυτής του υπήρξε ο Ζαρατούστρα, ή Ζωροάστρης στα ελληνικά, μια μορφή που περιβάλλεται από θρύλους και ιστορικά ερωτηματικά. Σύμφωνα με την παράδοση, γύρω στον 6ο αιώνα π.Χ., στην περιοχή της αρχαίας Περσίας, έλαβε θεϊκή αποκάλυψη από τον Αχούρα Μάζντα τον Θεό της αλήθειας και της σοφίας. Η διδασκαλία του ήταν συγκλονιστικά απλή και συνάμα βαθιά: η ύπαρξη είναι ένας συνεχής αγώνας ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, στην αλήθεια (asha) και το ψεύδος (druj).
Ο Ζωροαστρισμός, μια από τις αρχαιότερες μονοθεϊστικές θρησκείες του κόσμου, γεννήθηκε στην περσική γη και διαμόρφωσε για αιώνες τον πολιτισμό της περιοχής. Ο Ζαρατούστρα υπήρξε μια μορφή που στάθηκε στο μεταίχμιο ανάμεσα στον μύθο και την ιστορία, ανάμεσα στο θρησκευτικό όραμα και τη φιλοσοφική στοχαστικότητα. Στα αρχαία ιερά κείμενα, τις Γάθες, αποτυπώνεται η διδασκαλία του, που περιστρέφεται γύρω από την αντίθεση του Καλού και του Κακού, της Αλήθειας και του Ψεύδους, του Αχούρα Μάζντα και του Ανγκρα Μάινιου. Η βασική του πρόταση είναι ότι ο κόσμος είναι πεδίο μάχης ανάμεσα σε αυτές τις δύο δυνάμεις, και ότι ο άνθρωπος, με τις επιλογές του, δεν είναι απλός θεατής αλλά ενεργός συμμέτοχος.
Η ηθική ουσία του Ζωροαστρισμού συνοψίζεται σε τρεις μόνο λέξεις: Καλή σκέψη, καλά λόγια, καλά έργα. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι αυτή η φράση, αν και ειπώθηκε πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, εξακολουθεί να μιλά στις συνειδήσεις μας. Γιατί όλοι καταλαβαίνουμε πως το να σκέφτεσαι καθαρά, να μιλάς με ειλικρίνεια και να πράττεις δίκαια, είναι ένας απλός αλλά παγκόσμιος κανόνας ζωής. Αυτό που διαφοροποιεί τον Ζωροαστρισμό από άλλες αρχαίες θρησκείες είναι ακριβώς αυτή η ηθική ευθύνη που φορτώνεται στον άνθρωπο. Δεν είναι πλέον έρμαιο των θεών ούτε υποχρεωμένος να αποδέχεται παθητικά τη μοίρα του. Αντίθετα, καλείται να συμμετέχει στη διαμόρφωση του κόσμου, να επιλέξει την Αλήθεια, την Τάξη και το Φως, και να στραφεί ενάντια στο Ψεύδος και στο Σκότος. Αυτή η κοσμοαντίληψη ήταν επαναστατική για την εποχή της και επηρέασε βαθιά μεταγενέστερες θρησκείες όπως τον Ιουδαϊσμό, τον Χριστιανισμό και το Ισλάμ, ιδιαίτερα στις έννοιες του παραδείσου, της κόλασης, του τελικού λογαριασμού και της ανάστασης των νεκρών.
Στο κέντρο της Ζωροαστρικής σκέψης βρίσκεται η ιδέα της ελεύθερης βούλησης. Ο άνθρωπος δεν σώζεται ή καταδικάζεται απλώς από τη μοίρα ή από μια αυθαίρετη θεϊκή απόφαση. Αντίθετα, έχει τη δυνατότητα και την ευθύνη να επιλέξει ποια πλευρά θα υπηρετήσει. Αυτή η ελευθερία, όμως, είναι και βάρος, καθώς συνεπάγεται ότι κάθε πράξη, κάθε σκέψη και κάθε λόγος συμμετέχουν σε έναν κοσμικό αγώνα. Το τρίπτυχο “καλές σκέψεις, καλά λόγια, καλές πράξεις” συνοψίζει με απλό τρόπο αυτή τη βαριά ηθική δέσμευση.
Η διδασκαλία του Ζαρατούστρα δεν περιορίζεται μόνο στη σφαίρα της ηθικής. Αγγίζει και την κοσμολογική διάσταση. Ο χρόνος, για τον Ζωροαστρισμό, είναι γραμμικός και οδηγεί σε ένα τέλος όπου το Καλό θα υπερισχύσει οριστικά. Αυτή η ιδέα του εσχατολογικού χρόνου, με μια τελική κρίση και αποκατάσταση, διαφέρει από τις κυκλικές αντιλήψεις που χαρακτήριζαν άλλους αρχαίους λαούς. Είναι μια έννοια που θα αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα στις τρεις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες της ανθρωπότητας.
Ο Ζαρατούστρα δεν έμεινε όμως μόνο ως θρησκευτικός προφήτης. Στη νεότερη εποχή η φιγούρα του απέκτησε και φιλοσοφική διάσταση, κυρίως μέσα από το έργο του Φρίντριχ Νίτσε. Ο Γερμανός φιλόσοφος επέλεξε τον Ζαρατούστρα ως φωνή για να εκφράσει τις πιο ριζοσπαστικές του ιδέες. Στο «Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα» ο αρχαίος προφήτης μετατρέπεται σε ποιητικό σύμβολο, που κηρύσσει τον θάνατο του Θεού, την ανατροπή των παλιών αξιών και την προοπτική του Υπερανθρώπου. Αν και ο Νίτσε δεν είχε πρόθεση να αναβιώσει τη θρησκεία του Ζωροαστρισμού, αναγνώρισε σε αυτόν μια μορφή που ενσάρκωνε την τολμηρή ρήξη με το παρελθόν, μια φωνή που μπορούσε να μιλήσει ξανά για νέες αξίες σε έναν κόσμο που είχε χάσει τα παλιά του στηρίγματα.
Αυτό το διπλό πρόσωπο του Ζαρατούστρα, ως θρησκευτικού δασκάλου και ως φιλοσοφικού συμβόλου, δείχνει τη διαχρονική δύναμη των ιδεών του. Από τη μία πλευρά, η διδασκαλία του Ζωροαστρισμού για την ηθική ευθύνη, τον αγώνα ανάμεσα στο Καλό και το Κακό και την τελική αποκατάσταση του κόσμου διαμόρφωσε ολόκληρες θρησκευτικές παραδόσεις. Από την άλλη, η λογοτεχνική και φιλοσοφική αναβίωση του από τον Νίτσε του έδωσε μια νέα ζωή, κάνοντάς τον επίκαιρο για τον σύγχρονο στοχασμό. Στον σημερινό κόσμο, όπου η έννοια της ελευθερίας συνυπάρχει με την αβεβαιότητα και την αγωνία για το μέλλον, η μορφή του Ζαρατούστρα παραμένει προκλητική. Μας θυμίζει ότι οι επιλογές μας έχουν βαρύτητα, ότι το να ζεις σημαίνει να παίρνεις θέση, και ότι κάθε εποχή, από την αρχαία Περσία μέχρι τον ψηφιακό αιώνα, χρειάζεται τις δικές της αφηγήσεις για το Καλό, το Κακό και το Νόημα της ύπαρξης.
