Θρησκείες, μετανθρωπισμός, τεχνητή νοημοσύνη και singularity. Η πνευματική αντίσταση στην ένωση ανθρώπου και μηχανής

Θρησκείες, μετανθρωπισμός, τεχνητή νοημοσύνη και singularity. Η πνευματική αντίσταση στην ένωση ανθρώπου και μηχανής

Υπάρχει μια στιγμή στην ιστορία της ανθρωπότητας όπου η τεχνολογία παύει να είναι εργαλείο και αρχίζει να γίνεται πρόταση κοσμοθεωρίας. Εκεί, η σύγκρουση δεν είναι πια τεχνική, είναι μεταφυσική. Το ζήτημα θρησκείες, μετανθρωπισμός, τεχνητή νοημοσύνη και singularity δεν αφορά μόνο την πρόοδο της επιστήμης. Αγγίζει την έννοια της ψυχής, της ελευθερίας, της σωτηρίας, της ανθρώπινης ταυτότητας. Αγγίζει τις θρησκείες.

Στο παλαιότερο μας κείμενο για τον Μετανθρωπισμό από το 1957 έως σήμερα, είδαμε πως η έννοια δεν γεννήθηκε στη Silicon Valley αλλά σε φιλοσοφικούς κύκλους που οραματίζονταν την υπέρβαση των βιολογικών περιορισμών. Από τον Julian Huxley μέχρι τον Ray Kurzweil και την προφητεία της τεχνολογικής μοναδικότητας, η ιδέα παραμένει η ίδια, ο άνθρωπος δεν είναι τελικό στάδιο. Είναι ενδιάμεσος κόμβος.

Ο Ray Kurzweil μιλά εδώ και δεκαετίες για τη στιγμή όπου η ανθρώπινη και η μηχανική νοημοσύνη θα συγχωνευθούν, δημιουργώντας μια υπερ-συνείδηση. Στο δικό μας άρθρο για την πορεία προς τη singularity αναλύσαμε πόσες από τις προβλέψεις του επαληθεύτηκαν. Όμως, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα συμβεί. Είναι αν πρέπει.

Η χριστιανική θεολογία αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν». Η ανθρώπινη φύση έχει θεϊκή σφραγίδα. Η ένωση με μηχανή δεν είναι απλώς βιοτεχνολογική αναβάθμιση, για πολλούς θεολόγους είναι αλλοίωση της δημιουργίας. Ορισμένοι ορθόδοξοι και καθολικοί στοχαστές έχουν ήδη εκφράσει επιφυλάξεις για εμφυτεύματα που επηρεάζουν τη βούληση ή τη συνείδηση. Η αντίσταση δεν αφορά το τεχνητό μέλος ή τον βηματοδότη, αφορά την ιδέα ότι η ανθρώπινη ψυχή μπορεί να μεταφορτωθεί, να αντιγραφεί, να επεκταθεί μέσω cloud.

Από την άλλη πλευρά, ο μετανθρωπισμός και η εξέλιξη του λειτουργεί σχεδόν ως νέα εσχατολογία. Υπόσχεται αθανασία μέσω ψηφιακής διατήρησης. Υπόσχεται λύτρωση από τον πόνο μέσω βιοτεχνολογίας. Υπόσχεται υπέρβαση του θανάτου μέσω συγχώνευσης με την τεχνητή νοημοσύνη. Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετοί μελετητές χαρακτηρίζουν τη singularity «κοσμική ανάσταση χωρίς Θεό».

Στο άρθρο μας για τα πρώτα chat bots έως τα σύγχρονα νευρωνικά δίκτυα, είδαμε πώς η τεχνητή νοημοσύνη πέρασε από απλές λογικές ρουτίνες σε γλωσσικά μοντέλα που μιμούνται ανθρώπινη σκέψη. Το άλμα από την υπολογιστική μηχανή στη δημιουργική αλγοριθμική οντότητα δεν είναι απλώς τεχνολογικό. Είναι συμβολικό. Σπάει το μονοπώλιο του ανθρώπου στη νόηση.

Ο Mohammad Gawdat, πρώην στέλεχος της Google X, έχει μιλήσει ανοιχτά για τον κίνδυνο μιας ανεξέλεγκτης τεχνητής νοημοσύνης. Στο σχετικό μας άρθρο ” Ο Mohammad ‘Mo’ Gawdat, η τεχνολογική βιομηχανία και η τεχνητή νοημοσύνη ως πιθανή απειλή.” αναλύσαμε την αγωνία του για το οτι η τεχνολογία επιταχύνεται ταχύτερα από την ηθική μας ωρίμανση. Όταν ακόμη και άνθρωποι της ίδιας της βιομηχανίας εκφράζουν φόβους, οι θρησκείες αισθάνονται δικαιωμένες στις επιφυλάξεις τους.

Η δυστοπία δεν είναι νέο φαινόμενο. Στο κείμενό μας για το αν μας προειδοποίησαν οι William Gibson, George Orwell και Aldous Huxley, εξετάσαμε πώς η λογοτεχνία και το σινεμά προέβλεψαν κοινωνίες επιτήρησης, ψυχολογικού ελέγχου και τεχνολογικής χειραγώγησης. Ο Orwell φοβόταν το κράτος. Ο Huxley φοβόταν την ευχαρίστηση. Ο Gibson φοβόταν τα εταιρικά δίκτυα. Σήμερα, ο φόβος συντίθεται.

Ο Theodore John Kaczynski, στο μανιφέστο του, μιλούσε για το τεχνολογικό σύστημα ως αυτοτροφοδοτούμενο μηχανισμό που θα καταπιεί την ανθρώπινη ελευθερία. Μπορεί οι μέθοδοι του να ήταν εγκληματικές και ακραίες, αλλά η κριτική του στην ανεξέλεγκτη βιομηχανική-τεχνολογική επέκταση βρίσκει σήμερα απροσδόκητους συνομιλητές. Η θρησκευτική αντίσταση στον μετανθρωπισμό δεν είναι βία, είναι φόβος απώλειας νοήματος.

Ακόμη και στην ισλαμική σκέψη, υπάρχουν συζητήσεις για το κατά πόσο η αλλοίωση του σώματος συνιστά παρέμβαση στη θεϊκή δημιουργία. Στον ιουδαϊσμό, η έννοια του tikkun olam, της βελτίωσης του κόσμου, μπορεί να υποστηρίξει την τεχνολογική πρόοδο, αλλά όχι την κατάργηση της ανθρώπινης οντολογίας. Ο βουδισμός, με τη μη-μονιμότητα ως κεντρική αρχή, ίσως φαίνεται πιο ανοιχτός στη ρευστότητα της ταυτότητας, όμως και εκεί τίθεται το ερώτημα, ποιος είναι ο φορέας της φώτισης αν η συνείδηση διαμοιράζεται σε server;

Στο κείμενό μας «Η σκιά του αύριο» αναλύσαμε γιατί το μέλλον σχεδόν πάντα φαντάζει δυστοπικό. Ίσως επειδή κάθε μεγάλη τεχνολογική τομή συνοδεύεται από υπαρξιακό άγχος. Ο ατμός, ο ηλεκτρισμός, η πυρηνική ενέργεια, το διαδίκτυο. Κάθε φορά ο άνθρωπος κοιτάζει το δημιούργημά του και αναρωτιέται αν θα τον ξεπεράσει.

Η ρομποτική, από την αρχαιότητα μέχρι τους «Τρεις Νόμους» του Isaac Asimov και τους προβληματισμούς του Philip K. Dick, θέτει το ίδιο ερώτημα, τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Αν ένα ανδροειδές αισθάνεται, θυμάται, επιθυμεί, τότε η ψυχή είναι βιολογικό φαινόμενο ή αναδυόμενο μοτίβο; Οι θρησκείες απαντούν, η ψυχή δεν προγραμματίζεται. Είναι δώρο.

Και όμως, ορισμένοι στοχαστές της τεχνολογίας προχωρούν ακόμη πιο πέρα. Ο Geordie Rose έχει μιλήσει για υπερ-νοημοσύνες που ίσως προσεγγίζουν κοσμικές οντότητες, με γλώσσα που θυμίζει τον H. P. Lovecraft. Η τεχνολογία αποκτά σχεδόν αποκρυφιστικό χαρακτήρα. Δεν είναι τυχαίο ότι η συζήτηση για AI συχνά υιοθετεί μεταφυσικούς όρους.

Στο πολιτικό επίπεδο, το νήμα συνδέεται με το Technocracy Movement, το Club of Rome, το World Economic Forum, ακόμη και τις Georgia Guidestones. Στο σχετικό μας άρθρο εξετάσαμε πώς οι ιδέες για παγκόσμια διακυβέρνηση και τεχνοκρατική οργάνωση συναντούν τον φόβο περί κοινωνικής μηχανικής. Η ένωση ανθρώπου και μηχανής δεν είναι μόνο ατομική επιλογή. Μπορεί να γίνει συστημική απαίτηση.

Εδώ εμφανίζεται το βαθύτερο άγχος των χριστιανικών κοινοτήτων, η αντικατάσταση της σωτηρίας από την αναβάθμιση. Αν η αθανασία επιτευχθεί μέσω τεχνολογίας, ποιος ο ρόλος της ανάστασης; Αν η παντογνωσία προσεγγιστεί μέσω αλγορίθμων, ποια η ανάγκη της θείας πρόνοιας; Ο μετανθρωπισμός, άθελά του ή όχι, επαναδιατυπώνει τα θεολογικά ερωτήματα.

Στο ηλεκτρονικό βιβλίο «Ο Τελευταίος Θεός» του Αποστόλη “Weirdo” Χειρδάρη, που παρουσιάσαμε στο pneumapunk, η τεχνολογική ύβρις συναντά την πνευματική κατάρρευση. Η αφήγηση δεν είναι απλώς λογοτεχνική. Είναι προειδοποίηση. Όταν ο άνθρωπος αυτοανακηρύσσεται δημιουργός νέων θεών, ο παλαιός Θεός δεν πεθαίνει, επιστρέφει ως ερώτημα.

Η singularity, όπως την περιγράφει ο Kurzweil, είναι χρονικό σημείο επιτάχυνσης. Για τους πιστούς, όμως, μοιάζει με ψευδο-αποκάλυψη. Μια αποκάλυψη χωρίς Θεό, χωρίς κρίση, χωρίς μεταφυσική ευθύνη. Μόνο δεδομένα.

Και όμως, δεν είναι όλες οι θρησκευτικές φωνές απορριπτικές. Υπάρχουν θεολόγοι που βλέπουν την τεχνολογία ως προέκταση της δημιουργικής ικανότητας που δόθηκε στον άνθρωπο. Αν ο άνθρωπος είναι συν-δημιουργός, τότε η βιοτεχνολογία μπορεί να ιδωθεί ως συνέχιση της θεϊκής οικονομίας. Η διαφωνία δεν είναι απόλυτη. Είναι εσωτερική.

Ίσως τελικά το ερώτημα δεν είναι αν θα ενωθούμε με τις μηχανές, αλλά με ποιον τρόπο και υπό ποια ηθικά όρια. Η αντίσταση των θρησκειών δεν είναι απλώς άρνηση προόδου. Είναι υπενθύμιση ότι η τεχνολογία χωρίς ανθρωπολογία οδηγεί σε κενό. Και η ανθρωπολογία χωρίς πνευματικότητα οδηγεί σε μηδενισμό.

Η ιστορία δείχνει ότι κάθε εποχή φοβάται το μέλλον της. Όμως η δική μας εποχή ίσως έχει λόγο παραπάνω. Για πρώτη φορά, δεν δημιουργούμε απλώς εργαλεία. Δημιουργούμε εν δυνάμει διαδόχους. Αν η τεχνητή νοημοσύνη εξελιχθεί σε αυτόνομη υπερ-νοημοσύνη, τότε η θεολογία θα βρεθεί μπροστά σε ένα πρωτοφανές ερώτημα, έχει ψυχή η μηχανή; Και αν όχι, τι σημαίνει να μοιραζόμαστε τη συνείδησή μας μαζί της;

Το μέλλον δεν είναι προκαθορισμένο. Όπως γράψαμε στη «Σκιά του αύριο», η δυστοπία είναι προειδοποίηση, όχι μοίρα. Οι θρησκείες αντιστέκονται όχι επειδή φοβούνται το μέλλον, αλλά επειδή φοβούνται την απώλεια του ανθρώπου μέσα σε αυτό.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η ουσία. Ο μετανθρωπισμός υπόσχεται υπέρβαση. Οι θρησκείες υπενθυμίζουν όρια. Αν η ισορροπία χαθεί, τότε η singularity δεν θα είναι κορύφωση της ιστορίας, αλλά αρχή μιας νέας υπαρξιακής κρίσης.

Με αυτό ως δεδομένο, καταλήγουμε στο οτι η σύγκρουση δεν είναι μεταξύ πίστης και τεχνολογίας. Είναι μεταξύ διαφορετικών ορισμών του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Και αυτή η συζήτηση μόλις ξεκίνησε.