Το Serapeum της Saqqara, ενα αγαπημένο μεγαλιθικό μυστήριο.
Το Serapeum της Saqqara, ενα αγαπημένο μεγαλιθικό μυστήριο.
Υπάρχουν αρχαιολογικοί χώροι που μοιάζουν να επιμένουν να παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα. Σαν να έχουν χτιστεί όχι για να τους κατανοήσουμε, αλλά για να μας θυμίζουν ότι η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι ένα γραμμικό αφήγημα, είναι περισσότερο ένα μωσαϊκό από απαντήσεις που λείπουν. Και αν υπάρχει ένα μέρος που το αποδεικνύει ξεκάθαρα, αυτό είναι το Serapeum της Saqqara.
Λίγα χιλιόμετρα μακριά από την εμβληματική πυραμίδα του Djoser, βαθιά κάτω από την επιφάνεια, απλώνεται ένας υπόγειος λαβύρινθος από στοές που φιλοξενούν μερικές από τις πιο αινιγματικές κατασκευές της αρχαίας Αιγύπτου, είκοσι τέσσερα γιγαντιαία γρανιτένια κιβώτια, τόσο εκλεπτυσμένα και τόσο μοντέρνα στην κατασκευή τους, που ακόμα και σήμερα προκαλούν απορίες σε μηχανικούς και αρχιτέκτονες. Εκεί, σε αυτό το τεχνητό υπόγειο τοπίο, το μυστήριο δεν λειτουργεί σαν διακόσμηση λειτουργεί ως αρχιτεκτονικό υλικό.
Η επίσημη εκδοχή και οι πρώτες αμφιβολίες
Η κλασική ερμηνεία της αιγυπτιολογίας είναι γνωστή, το Serapeum χτίστηκε για να στεγάσει τους ταύρους Άπις, ιερές ενσαρκώσεις του θεού Ptah. Οι ταύροι αυτοί λατρεύονταν εν ζωή και θεωρούνταν σύμβολα αναγέννησης, δύναμης και κοσμικής τάξης. Όταν πέθαιναν, θάβονταν με τιμές ανάλογες ενός φαραώ. Αργότερα, στους ελληνιστικούς χρόνους, η λατρεία αυτή συνδέθηκε με τον θεό Σεράπι, μια ελληνοαιγυπτιακή σύνθεση που στόχευε στην ενοποίηση των δύο πολιτισμών. Από αυτή τη σκοπιά, το Serapeum ήταν ένας εξεζητημένος χώρος ταφής ιερών ζώων, μια θρησκευτική εγκατάσταση που επεδίωκε να τιμήσει θεϊκές ενσαρκώσεις.
Ωστόσο, όσο περισσότερο εξετάζει κανείς το ίδιο το μνημείο, τόσο περισσότερο αυτή η επίσημη αφήγηση μοιάζει να «μην χωράει» στην πραγματικότητα. Τίποτα στη γεωμετρία των στοών και των κιβωτίων δεν θυμίζει ταφικό χώρο ζώων. Η κατασκευή είναι τόσο προσεγμένη, τόσο απαιτητική και τόσο ακριβής, που γεννά ένα νέο ερώτημα, γιατί να κατασκευάσεις τέτοια έργα μόνο και μόνο για ταφή;
Τα κιβώτια, η καρδιά του αινίγματος
Οι γιγαντιαίες πέτρινες θήκες του Serapeum αποτελούν το επίκεντρο της συζήτησης. Είναι φτιαγμένες από γρανίτη ή γάββρο, υλικά εξαιρετικά σκληρά, που απαιτούν εργαλεία και τεχνικές υψηλής ακρίβειας. Κάθε κιβώτιο ζυγίζει μεταξύ 70 και 100 τόνων, ενώ τα καπάκια τους μπορούν να φτάσουν τους 30 τόνους. Οι εσωτερικές επιφάνειες είναι γυαλισμένες σε απόλυτη λείανση, και οι γωνίες κόβονται με ακρίβεια που θυμίζει σύγχρονα μηχανουργεία. Τα καπάκια εφαρμόζουν τόσο τέλεια που μοιάζουν να έχουν τοποθετηθεί με τεχνολογία πολύ πέρα από απλές μοχλικές κατασκευές.
Κι όμως, παρά την προσπάθεια και τη δεξιοτεχνία που απαιτείται, κάποια από τα κιβώτια φαίνεται να μην χρησιμοποιήθηκαν ποτέ. Σε άλλα βρέθηκαν οστά, σε άλλα όχι. Σε μερικά υπάρχουν επιγραφές, σε άλλα απουσιάζουν. Η ασυνέπεια αυτή εντείνει την απορία, αν επρόκειτο για συστηματική λατρευτική πρακτική, γιατί οι κατασκευές δεν ακολουθούν ένα συνεπές μοτίβο χρήσης;
Η ανακάλυψη του Mariette και η πρώτη μεγάλη έκπληξη
Το Serapeum έγινε γνωστό όταν ο Auguste Mariette, Γάλλος αρχαιολόγος, ανακάλυψε το 1850 την είσοδό του. Οι στοές τότε ήταν θαμμένες κάτω από τόνους άμμου. Όταν τελικά έφτασε στα κιβώτια, τα περισσότερα ήταν σφραγισμένα. Όλα εκτός από ένα. Και αυτό το ένα… ήταν άδειο. Το μοναδικό κιβώτιο που είχε ανοιχτεί πριν από αιώνες δεν περιείχε τίποτα που να δικαιολογεί την ύπαρξή του. Κανένα αντικείμενο, κανένα οστό, καμία επιγραφή. Μόνο ένα τέλειο, γυαλισμένο εσωτερικό.
Από τότε, τα ερωτήματα έχουν πολλαπλασιαστεί αντί να μειωθούν. Γιατί υπάρχουν κιβώτια χωρίς χρήση; Γιατί η γεωμετρία είναι τόσο ακραία; Γιατί η τεχνική δεξιότητα μοιάζει να υπερβαίνει τη γνωστή τεχνολογία της εποχής; Και το κυριότερο, ποιος ήταν ο πραγματικός σκοπός τους;
Τεχνικές απορίες που δεν κλείνουν εύκολα
Η τεχνολογία των αρχαίων Αιγυπτίων ήταν εντυπωσιακή, αλλά το Serapeum δημιουργεί μια αμηχανία. Η εξόρυξη του γρανίτη στην Ασουάν, η μεταφορά 100 τόνων πέτρας σε εκατοντάδες χιλιόμετρα, η ακριβής κοπή εσωτερικών επιφανειών και η λείανση που θυμίζει σύγχρονη φινίρισμα όλα αυτά συνθέτουν μια εικόνα τεχνικής υπεροχής που δεν ταιριάζει απόλυτα με την υπόλοιπη αρχαιολογική τεκμηρίωση της περιόδου.
Ακόμα πιο παράξενο είναι το γεγονός ότι ολόκληρες οι στοές φαίνεται να έχουν διαμορφωθεί γύρω από τα κιβώτια, σαν τα κουτιά να μπήκαν πρώτα και οι σήραγγες να διανοίχθηκαν μετά. Αυτό όχι μόνο είναι τεχνικά δύσκολο, αλλά και ασυνήθιστο ως πρακτική. Είναι σχεδόν σαν το Serapeum να σχεδιάστηκε αποκλειστικά για την προστασία των κιβωτίων, όχι για την πρόσβαση σε αυτά.
Από τη θρησκεία στην τεχνολογία, οι θεωρίες για τον σκοπό των κατασκευών
Καθώς η επίσημη ερμηνεία δείχνει να καλύπτει μόνο ένα μέρος του φαινομένου, πολλοί ερευνητές έχουν προτείνει εναλλακτικές θεωρίες. Μερικές παραμένουν στο πλαίσιο της συμβατικής αρχαιολογίας, ενώ άλλες ανοίγουν την πόρτα σε περισσότερο τολμηρές ερμηνείες.
Μία ιδέα είναι ότι τα κιβώτια λειτουργούσαν ως θάλαμοι συγκράτησης ενέργειας, λόγω της γεωμετρίας και της μάζας τους. Άλλοι προτείνουν ότι χρησίμευαν ως συντονιστές συχνοτήτων, βασισμένοι στη γνώση ότι ο γρανίτης έχει εξαιρετικές ιδιότητες δόνησης. Μια πιο «εσωτερική» ανάγνωση υποστηρίζει ότι ο χώρος χρησιμοποιούνταν σε τελετουργίες μύησης ή πνευματικής μετάβασης, με το απόλυτο σκοτάδι και την απομόνωση των στοών να λειτουργούν ως μέρος της εμπειρίας.
Υπάρχει επίσης η θεωρία ότι το Serapeum ίσως αποτελεί μέρος μιας πολύ αρχαιότερης πολιτισμικής φάσης, προ-δυναστικής, της οποίας η τεχνολογία ή η τεχνική γνώση χάθηκε και επαναχρησιμοποιήθηκε αργότερα για άλλους σκοπούς. Αυτή η ιδέα, αν και επιστημονικά αμφιλεγόμενη, εξηγεί την αναντιστοιχία ανάμεσα στην τεχνική των κιβωτίων και στην υπόλοιπη υλική κουλτούρα της εποχής.
Το υπόγειο δίκτυο των στοών ένα περιβάλλον που δεν μοιάζει με ναό
Πέρα από τα κιβώτια, οι ίδιες οι στοές έχουν κάτι απόκοσμο. Λαξεμένες με αυστηρή παράλληλη διάταξη, με διαδρομές που θυμίζουν τεχνικές υπόγειες εγκαταστάσεις και όχι λατρευτικούς χώρους, δημιουργούν μια αίσθηση που εντυπωσιάζει ακόμη και τους πλέον δύσπιστους. Οι οροφές είναι ακατέργαστες, σαν όλη η προσοχή να δόθηκε αποκλειστικά στην εγκατάσταση των κιβωτίων. Το περιβάλλον μοιάζει περισσότερο βιομηχανικό παρά θρησκευτικό, και αυτό ενισχύει την υπόθεση ότι βρισκόμαστε μπροστά σε κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που περιγράφει η επίσημη παράδοση.
Ένας λαβύρινθος που επιμένει να μη μιλάει
Όποιος επισκεφθεί σήμερα το Serapeum θα αντιληφθεί αμέσως ότι δεν πρόκειται για ένα τυπικό αρχαίο μνημείο. Το σκοτάδι, η ησυχία, η γεωμετρική ακρίβεια των κουτιών και η παράξενη ενέργεια του χώρου δημιουργούν μια εμπειρία που δεν βρίσκεται εύκολα αλλού. Οι στοές μοιάζουν με εσωτερικά μονοπάτια ενός τεράστιου μηχανισμού που έχει πάψει να λειτουργεί. Τα κουτιά, με τη μαύρη επιβλητικότητά τους, θυμίζουν μηχανές σε ύπνωση.
Κάποιοι βλέπουν ταφές.
Άλλοι βλέπουν τεχνολογία.
Άλλοι βλέπουν μυστήρια που χάθηκαν.
Όλοι, όμως, νιώθουν ότι το Serapeum δεν λέει όλη του την αλήθεια.
Ένα μνημείο ανάμεσα σε δύο κόσμους
Ίσως τελικά η γοητεία του Serapeum να βρίσκεται στην ακριβή θέση που καταλαμβάνει, στο όριο ανάμεσα στο τεκμηριωμένο και στο άγνωστο. Ανάμεσα στη θρησκεία και την τεχνολογία. Στον χώρο όπου η ιστορία συναντά τον μύθο. Εκεί, βαθιά κάτω από την επιφάνεια, ο χρόνος μοιάζει να κυλάει διαφορετικά. Κι όποιος μπει στις στοές, νιώθει ότι συνδέεται με ένα παρελθόν που δεν είναι εντελώς δικό μας.
Το Serapeum δεν προσφέρει απαντήσεις. Αντίθετα, γεννά ερωτήματα και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο. Γιατί η ιστορία που δεν έχει λύσει όλα τα μυστήρια της είναι μια ιστορία που εξακολουθεί να προκαλεί, να εμπνέει και να μας υπενθυμίζει ότι ο κόσμος παραμένει μεγαλύτερος από τη γνώση μας.
