John C. Lilly. Ο γιατρός, ο ψυχοναύτης και οι συνομιλητές από τα βάθη της συνείδησης.

John C. Lilly. Ο γιατρός, ο ψυχοναύτης και οι συνομιλητές από τα βάθη της συνείδησης.

Υπάρχουν άνθρωποι που κινούνται στα όρια της επιστήμης και της φαντασίας. Σχήματα που αν τα έβλεπες σε ταινία, θα τα θεωρούσες ίσως υπερβολικά σχεδόν μυθικά. Ο John Cunningham Lilly είναι ακριβώς ένας τέτοιος άνθρωπος. Ένας γιατρός, νευροφυσιολόγος, ερευνητής, συγγραφέας και ψυχοναύτης, που ξεκίνησε από την ιατρική έρευνα και κατέληξε να θεωρείται προφήτης της εξερεύνησης της συνείδησης. Η ζωή του μοιάζει με περιπέτεια σε κεφάλαια, οι δεξαμενές απομόνωσης, τα δελφίνια, τα ψυχεδελικά πειράματα, τα βιβλία και οι παράξενες θεωρίες που επηρέασαν όχι μόνο την επιστήμη αλλά και την ποπ κουλτούρα.

Ας κάνουμε μαζί ένα ταξίδι στη ζωή και το έργο του John C. Lilly.

Ο John Lilly γεννήθηκε το 1915 στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε μια εποχή που η επιστήμη έκανε τεράστια βήματα, από τη φυσική του Αϊνστάιν ως την ιατρική. Από μικρός είχε μια ακατανίκητη περιέργεια για το πώς λειτουργεί το σώμα και ο εγκέφαλος. Οι συμμαθητές του τον θυμούνταν να διαβάζει περισσότερα για φυσικές επιστήμες απ’ ό,τι για οτιδήποτε άλλο, ενώ η οικογένειά του μιλούσε για την εμμονή του να φτιάχνει μικρά εργαστήρια στο σπίτι.

Η διαδρομή του τον οδήγησε στο California Institute of Technology και έπειτα στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια. Εκεί στράφηκε στη νευροφυσιολογία, χρησιμοποιώντας ηλεκτρόδια και πειράματα που για τη δεκαετία του ’40 ήταν σχεδόν αδιανόητα. Ήταν από τους πρώτους που προσπάθησαν να χαρτογραφήσουν συστηματικά τα νευρικά κυκλώματα του εγκεφάλου.

Ήδη όμως από τότε, ο Lilly ένιωθε ότι τα όρια της επιστήμης ήταν στενά. Η αληθινή κατανόηση της ανθρώπινης εμπειρίας δεν μπορούσε να περιοριστεί σε μετρήσεις και ηλεκτρικά σήματα. Έβλεπε τον εγκέφαλο όχι μόνο ως όργανο, αλλά ως πύλη σε κόσμους που ακόμα δεν γνωρίζαμε.

Η πιο διάσημη συμβολή του John C. Lilly ήταν η εφεύρεση της δεξαμενής αισθητηριακής απομόνωσης.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’50, βασανιζόταν από ένα ερώτημα. Τι συμβαίνει όταν ο εγκέφαλος σταματήσει να λαμβάνει εξωτερικά ερεθίσματα; Θα σβήσει; Θα καταρρεύσει; Ή μήπως θα αρχίσει να παράγει δικό του περιεχόμενο;

Για να απαντήσει, δημιούργησε μια δεξαμενή γεμάτη με αλατόνερο σε θερμοκρασία σώματος. Ο άνθρωπος που έμπαινε μέσα επέπλεε, χωρίς να ακούει, να βλέπει ή να νιώθει τίποτα. Η συνείδηση έμενε μόνη, απεκδυόμενη κάθε εξωτερικό ερέθισμα.

Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: οι συμμετέχοντες μιλούσαν για οράματα, έντονη ενδοσκόπηση, ακόμα και εμπειρίες έξω από το σώμα. Ο ίδιος ο Lilly έμεινε αμέτρητες ώρες κλεισμένος σε δεξαμενές, καταγράφοντας τα βιώματά του.

Σήμερα, η δεξαμενή απομόνωσης είναι εργαλείο χαλάρωσης, ψυχοθεραπείας, mindfulness, ακόμα και αθλητικής αποκατάστασης. Από wellness centers μέχρι νευροεπιστημονικά εργαστήρια, η κληρονομιά του Lilly συνεχίζει να επιπλέει ανάμεσά μας.

Όμως, το πάθος του Lilly δεν περιορίστηκε στη μελέτη της ανθρώπινης συνείδησης. Ένα άλλο μεγάλο του όνειρο ήταν η επικοινωνία με τα δελφίνια.

Στη δεκαετία του ’60, ίδρυσε το Dolphin House στη Φλόριντα ένα ερευνητικό κέντρο όπου οι άνθρωποι ζούσαν δίπλα δίπλα με δελφίνια. Ο Lilly θεωρούσε ότι τα δελφίνια ήταν ίσως τα πιο νοήμονα πλάσματα του πλανήτη, και πως η γλώσσα τους μπορούσε να αποτελέσει γέφυρα κατανόησης με τον άνθρωπο.

Η πιο γνωστή ιστορία είναι αυτή της Margaret Howe, μιας ερευνήτριας που πέρασε εβδομάδες στο ίδιο σπίτι με ένα δελφίνι, τον Peter. Η προσπάθεια να του διδάξει αγγλικά έμεινε στην ιστορία τόσο για την επιστημονική της τόλμη όσο και για τις αμφιλεγόμενες μεθόδους της.

Για τον Lilly, η έρευνα αυτή είχε διπλό στόχο, όχι μόνο την κατανόηση της νοημοσύνης άλλων ειδών, αλλά και την προετοιμασία για μια πιθανή επαφή με εξωγήινους πολιτισμούς. Δεν είναι τυχαίο ότι η NASA έδειξε ενδιαφέρον, βλέποντας στα δελφίνια ένα μοντέλο για διαπλανητική επικοινωνία.

Η δεκαετία του ’60 και του ’70 ήταν εποχή ψυχεδελικής άνθισης. Ο Lilly, πάντα ανήσυχος, βούτηξε βαθιά.

Πειραματίστηκε με LSD και αργότερα με κεταμίνη, πολλές φορές μέσα στη δεξαμενή απομόνωσης. Ήθελε να δει πώς αλλάζει η συνείδηση όταν αφαιρεθούν τα εξωτερικά ερεθίσματα και ταυτόχρονα ανοίξουν οι εσωτερικές πόρτες.

Οι εμπειρίες του ήταν καταιγιστικές, μίλησε για ταξίδια σε άλλες διαστάσεις, επαφές με οντότητες, ακόμη και για την Earth Coincidence Control Office (ECCO) – μια μυστηριώδη κοσμική υπηρεσία που, κατά τον ίδιο, κατηύθυνε τα γεγονότα της ζωής.

Για πολλούς επιστήμονες, αυτές οι δηλώσεις σήμαιναν ότι είχε ξεφύγει από τα όρια της λογικής. Για άλλους, ήταν τολμηρές εξερευνήσεις που έπρεπε να γίνουν, ακόμα κι αν ακούγονταν υπερβολικές.

Ο Lilly άφησε πίσω του μια σειρά έργων που κινούνται ανάμεσα στην επιστήμη και τη μυστικιστική αφήγηση:

– Man and Dolphin (1961): Η πρώτη του μεγάλη επιτυχία, για την επικοινωνία με τα δελφίνια.

– The Mind of the Dolphin (1967): Εμβάθυνση στις θεωρίες του για τη νοημοσύνη των θαλάσσιων θηλαστικών.

– Programming and Metaprogramming the Human Biocomputer (1968): Ο άνθρωπος ως «βιοϋπολογιστής» που μπορεί να προγραμματιστεί και να επαναπρογραμματιστεί.

– The Center of the Cyclone (1972): Το πιο προσωπικό του έργο, με αφήγηση ψυχεδελικών εμπειριών.

– The Scientist (1978): Αυτοβιογραφικό, μείγμα πειραμάτων και εσωτερικών ταξιδιών.

Τα βιβλία του διαβάστηκαν από επιστήμονες, καλλιτέχνες, συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας. Ο Philip K. Dick, η ταινία Altered States (1980), ακόμα και πολλοί cyberpunk δημιουργοί, εμπνεύστηκαν από το έργο του.

Οι ιδέες του Lilly συχνά προκάλεσαν αντιδράσεις.

– Ο άνθρωπος ως βιοϋπολογιστής: Ο εγκέφαλος λειτουργεί σαν μηχανή που προγραμματίζεται από εμπειρίες και κοινωνία. Μέσω μεταπρογραμματισμού μπορούμε να απελευθερωθούμε.

– Πολλαπλά επίπεδα συνείδησης: Διαλογισμός, απομόνωση, ψυχεδελικά ως εργαλεία μετάβασης.

– Επικοινωνία με άλλες νοημοσύνες: Από τα δελφίνια ως τα άστρα.

– ECCO: Μια κοσμική δύναμη που κατευθύνει τις συμπτώσεις της ζωής.

Για άλλους, όλα αυτά ήταν επιστημονική φαντασία. Για κάποιους, όμως, ήταν τολμηρές προφητείες που έδειχναν έναν νέο τρόπο να αντιλαμβανόμαστε τη συνείδηση.

Ο John C. Lilly έφυγε από τη ζωή το 2001, αφήνοντας πίσω του μια κληρονομιά γεμάτη αντιφάσεις.

Οι δεξαμενές απομόνωσης σήμερα είναι mainstream. Τα βιβλία του συνεχίζουν να εμπνέουν συγγραφείς, καλλιτέχνες, μουσικούς. Η σχέση του με τα δελφίνια άνοιξε δρόμους στην επιστημονική μελέτη της νοημοσύνης των ζώων.

Ήταν επιστήμονας; Ψυχοναύτης; Οραματιστής; Ίσως όλα μαζί.

Ο John C. Lilly ήταν μια φιγούρα που δεν χωρά εύκολα σε κατηγορίες. Για κάποιους, ιδιοφυής επιστήμονας. Για άλλους, επικίνδυνα ακραίος. Μα πάνω απ’ όλα, ένας άνθρωπος που δεν φοβήθηκε να δοκιμάσει, να εξερευνήσει, να αμφισβητήσει.

Η ζωή του μας θυμίζει ότι η εξερεύνηση της συνείδησης δεν είναι μόνο θέμα εργαστηρίων, αλλά και προσωπικών ταξιδιών. Και ίσως, τελικά, αυτό είναι το μεγαλύτερο μάθημά του: να μην περιοριζόμαστε στα γνωστά, αλλά να βουτάμε στο άγνωστο, ακόμα κι αν μας πουν τρελούς.