Ο Hermann Hesse και το Siddhartha.

Ο Hermann Hesse και το Siddhartha.

Υπάρχουν φράσεις που σε πρώτη ανάγνωση μοιάζουν απλές, σχεδόν αυτονόητες, αλλά όσο περισσότερο τις σκέφτεσαι, τόσο περισσότερο ξεδιπλώνουν τα στρώματα της σημασίας τους. Μία από αυτές είναι η περίφημη πρόταση του Siddhartha (Σιντάρτα) του Hermann Hesse (Χέρμαν Έσσε): «Nothing was, nothing will be. Everything has reality and presence.» («Τίποτα δεν υπήρξε, τίποτα δεν θα υπάρξει. Όλα έχουν πραγματικότητα και παρουσία.»)

Πρόκειται για μια σύντομη φράση, κι όμως πίσω της κρύβεται μια ολόκληρη φιλοσοφία ζωής. Όχι μόνο φιλοσοφία με την ακαδημαϊκή έννοια, αλλά ένας τρόπος να δεις διαφορετικά τον εαυτό σου, τις σχέσεις σου, την καθημερινότητα και τελικά την ίδια σου την ύπαρξη.

Ο Hermann Hesse, Γερμανός συγγραφέας του 20ού αιώνα, έζησε σε μια εποχή βαθιών κρίσεων. Οι Παγκόσμιοι Πόλεμοι, οι κοινωνικές αναταραχές και οι αλλαγές στη φιλοσοφία και την τέχνη τον ώθησαν σε μια προσωπική αναζήτηση νοήματος. Στη δική του πορεία στράφηκε συχνά προς την Ανατολή. Το Siddhartha, που δημοσιεύθηκε το 1922, είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό του έργο, εμπνευσμένο από τον βουδισμό και τις ιδέες της ινδικής φιλοσοφίας.

Το βιβλίο αφηγείται το ταξίδι ενός ανθρώπου, του Siddhartha (Σιντάρτα), που αναζητά τη φώτιση. Δεν ακολουθεί τυφλά δόγματα ούτε θρησκευτικές εντολές. Δοκιμάζει, αποτυγχάνει, μαθαίνει. Και εκεί, μέσα στις εμπειρίες, ανακαλύπτει την αλήθεια: ότι το παρόν είναι το μόνο που υπάρχει. Η φράση που εξετάζουμε έρχεται σαν συμπύκνωση αυτής της διαδρομής. Είναι η στιγμή που ο Siddhartha (Σιντάρτα) συνειδητοποιεί πως ούτε το παρελθόν ούτε το μέλλον έχουν πραγματική ύπαρξη. Μόνο η στιγμή, το τώρα, έχει ουσία.

Το πρώτο σκέλος της φράσης, «Nothing was», μπορεί να ακούγεται σκληρό. Πώς γίνεται να λέμε ότι τίποτα δεν υπήρξε, όταν η μνήμη μας είναι γεμάτη εικόνες, εμπειρίες, χαρές και τραύματα; Η απάντηση βρίσκεται στη φύση του χρόνου. Το παρελθόν είναι αναμφίβολα αυτό που μας διαμόρφωσε, αλλά δεν υπάρχει πια. Είναι απλώς ανάμνηση, αποτύπωμα στο μυαλό μας. Όσο κι αν προσπαθούμε να κρατηθούμε από αυτό, η ουσία του έχει χαθεί. Δεν μπορούμε να το ζήσουμε ξανά. Ακόμη κι όταν επιστρέφουμε σε ένα αγαπημένο μέρος ή ξανασυναντάμε ένα πρόσωπο, η στιγμή δεν είναι ίδια. Είναι καινούρια.

Όταν ο Hesse βάζει τον Σιντάρτα να λέει «Nothing was», δεν θέλει να ακυρώσει την ιστορία μας. Θέλει να μας δείξει ότι αν μένουμε εγκλωβισμένοι σε αναμνήσεις, είτε καλές είτε κακές, χάνουμε την αληθινή ζωή που βρίσκεται στο παρόν. Πόσες φορές αναμασάμε λάθη, απώλειες, λόγια που ειπώθηκαν ή δεν ειπώθηκαν; Είναι σαν να ζούμε σε μια ταινία που παίζει ξανά και ξανά, ενώ γύρω μας η πραγματικότητα προχωράει.

Το δεύτερο σκέλος, «Nothing will be», μοιάζει εξίσου προκλητικό. Το μέλλον δεν υπάρχει ακόμα. Ό,τι φανταζόμαστε είναι σενάρια, άλλες φορές γεμάτα προσδοκία, άλλες γεμάτα φόβο. Κανείς δεν μπορεί να ζήσει στο αύριο. Μπορούμε μόνο να σχεδιάζουμε, να ελπίζουμε, να ανησυχούμε. Το μέλλον είναι σαν ένα λευκό χαρτί πάνω στο οποίο προβάλλουμε τα όνειρα και τις φοβίες μας. Όμως όσο απορροφόμαστε σε αυτό, ξεχνάμε ότι η μόνη στιγμή στην οποία μπορούμε να δράσουμε είναι το παρόν.

Πόσο συχνά ζούμε με το βλέμμα στραμμένο στο αύριο; «Θα είμαι ευτυχισμένος όταν…», «Θα ξεκουραστώ μόλις…», «Θα ξεκινήσω τη ζωή που θέλω αφού…». Αυτή η διαρκής αναβολή μας κλέβει την αίσθηση της παρουσίας. Με το «Nothing will be», ο Σιντάρτα μας υπενθυμίζει ότι το αύριο είναι πάντα φανταστικό. Δεν έχει ακόμα υλικότητα. Δεν έχει παρουσία.

Και τότε έρχεται το τρίτο μέρος, το καταληκτικό: «Everything has reality and presence». Εδώ είναι η ουσία. Η μόνη πραγματικότητα είναι το παρόν. Ό,τι ζούμε αυτή τη στιγμή, εδώ και τώρα. Το παρελθόν είναι μνήμη, το μέλλον είναι προσδοκία, μόνο το παρόν είναι εμπειρία. Η αίσθηση της αναπνοής, το φως που πέφτει από το παράθυρο, η μουσική που ακούς, η κουβέντα που διαβάζεις αυτή τη στιγμή. Αυτά είναι η παρουσία. Δεν είναι τυχαίο ότι η λέξη presence σημαίνει ταυτόχρονα «παρουσία» και «δώρο». Το παρόν είναι πραγματικά το δώρο της ύπαρξης.

Η σκέψη αυτή βρίσκεται στον πυρήνα του βουδισμού και των ανατολικών φιλοσοφιών. Ο Βούδας δίδαξε ότι η προσκόλληση στο παρελθόν και το μέλλον φέρνει πόνο. Η φώτιση δεν είναι κάτι που θα έρθει κάποτε, αλλά η επίγνωση του τώρα. Ο διαλογισμός, η ενσυνειδητότητα, όλες αυτές οι πρακτικές έχουν έναν κοινό στόχο, να μας επαναφέρουν στην παρούσα στιγμή. Ο Hesse, μέσα από τον Σιντάρτα, δεν μας μιλάει απλώς για μια θρησκεία ή μια παράδοση. Μας δείχνει μια στάση ζωής που μπορούμε να εφαρμόσουμε καθημερινά, ανεξάρτητα από το τι πιστεύουμε.

Αν αναρωτιέστε αν όλα αυτά είναι κάπως αφηρημένα, αρκεί να σκεφτείτε τον σημερινό κόσμο. Ζούμε σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, συνεχούς άγχους και διαρκούς προσμονής. Κοιτάμε ασταμάτητα τις ειδοποιήσεις στα κινητά μας, σχεδιάζουμε τη δουλειά της επόμενης μέρας ενώ δεν έχουμε ολοκληρώσει ακόμα τη σημερινή, αναμασάμε συζητήσεις που έγιναν ή που θα γίνουν. Η καθημερινότητά μας είναι γεμάτη παρελθόν και μέλλον, αλλά συχνά φτωχή σε παρόν. Εδώ είναι που η φράση του Siddhartha αποκτά ξανά δύναμη. Μας προσκαλεί να σταθούμε, να αναπνεύσουμε, να δούμε γύρω μας. Να θυμηθούμε ότι η ζωή δεν είναι ούτε η χθεσινή ανάμνηση ούτε το αυριανό σχέδιο. Είναι αυτό που ζούμε τώρα.

Η φράση του Hesse μπορεί να λειτουργήσει σαν προσωπική υπενθύμιση. Όταν νιώθουμε ότι χανόμαστε σε σκέψεις για το παρελθόν ή σε άγχος για το μέλλον, μπορούμε να θυμόμαστε: τίποτα δεν υπήρξε πια, τίποτα δεν θα υπάρξει ακόμα, όλα βρίσκονται εδώ. Αυτή η υπενθύμιση δεν λύνει όλα μας τα προβλήματα, αλλά μας βοηθάει να γειωθούμε. Να βρούμε μια στιγμή ηρεμίας και καθαρότητας.

Τελικά, η φράση του Hesse δεν είναι απλώς μια φιλοσοφική θέση. Είναι πρόσκληση. Πρόσκληση να αφήσουμε πίσω τα βάρη του παρελθόντος. Πρόσκληση να μην τρέχουμε αγχωμένοι πίσω από το μέλλον. Πρόσκληση να ζήσουμε πλήρως τη στιγμή, με όλη μας την προσοχή και την ψυχή.

«Nothing was, nothing will be. Everything has reality and presence.» Μια πρόταση που χωράει μέσα της έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Ένα κάλεσμα να θυμόμαστε ότι η ζωή δεν είναι κάτι που χάθηκε, ούτε κάτι που θα έρθει. Είναι εδώ. Είναι τώρα. Κι ίσως, αν τολμήσουμε να ζήσουμε στο παρόν με ανοιχτά μάτια, να βρούμε εκείνη την αίσθηση πληρότητας που ψάχνουμε συνεχώς αλλού.