Όταν η αλήθεια σοκάρει. Πέντε σημαντικές ”θεωρίες συνωμοσίας”που αποδείχθηκαν αληθινές.

Όταν η αλήθεια σοκάρει. Πέντε σημαντικές ”θεωρίες συνωμοσίας”που αποδείχθηκαν αληθινές.

Οι θεωρίες συνωμοσίας αποτελούν εδώ και δεκαετίες αναπόσπαστο κομμάτι του δημόσιου διαλόγου. Από τις πιο απίθανες και ακραίες, μέχρι εκείνες που βασίζονται σε μισές αλήθειες, έχουν τη δύναμη να τροφοδοτούν φόβους, να διεγείρουν τη φαντασία και να γεννούν δυσπιστία απέναντι σε θεσμούς και εξουσίες. Τις περισσότερες φορές απορρίπτονται ως υπερβολές, φήμες ή φαντασιώσεις που διαδίδονται σε περιθωριακούς κύκλους. Ωστόσο, η ιστορία μάς έχει αποδείξει ότι δεν είναι όλες οι θεωρίες συνωμοσίας ψευδείς. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η «παρανοϊκή φήμη» αποδείχθηκε ότι είχε πυρήνα αλήθειας, και μάλιστα με ντοκουμέντα που συγκλόνισαν την κοινή γνώμη.

Ακολουθούν πέντε χαρακτηριστικά παραδείγματα που δείχνουν πως η πραγματικότητα μπορεί να ξεπεράσει και την πιο σκοτεινή φαντασία.

 

Το MK Ultra. Ο έλεγχος του νου δεν ήταν σενάριο επιστημονικής φαντασίας

Το πρόγραμμα MK Ultra της CIA ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του ’50, σε μια περίοδο που ο Ψυχρός Πόλεμος έφτανε στο απόγειό του. Ο φόβος ότι η Σοβιετική Ένωση και η Κίνα είχαν αναπτύξει τεχνικές πλύσης εγκεφάλου οδήγησε την αμερικανική υπηρεσία να ξεκινήσει ένα δικό της πείραμα με στόχο τον έλεγχο της ανθρώπινης συνείδησης.

Χιλιάδες άνθρωποι πολλοί από αυτούς χωρίς καμία ενημέρωση ή συγκατάθεση εκτέθηκαν σε ψυχοδραστικές ουσίες όπως LSD, μεθοδολογίες ύπνωσης, αισθητηριακή απομόνωση, ακόμα και ηλεκτροσόκ. Οι συμμετέχοντες περιλάμβαναν στρατιώτες, φοιτητές, φυλακισμένους, ψυχιατρικούς ασθενείς αλλά και απλούς πολίτες που δεν είχαν καμία επίγνωση ότι αποτελούσαν πειραματόζωα.

Για χρόνια, οι φήμες για τα μυστικά πειράματα του MK Ultra κυκλοφορούσαν στο περιθώριο και συχνά απορρίπτονταν ως επιστημονική φαντασία. Όμως το 1973, μετά το σκάνδαλο Watergate, η CIA διέταξε την καταστροφή μεγάλου μέρους των αρχείων. Παρά ταύτα, μερικά έγγραφα επέζησαν και παρουσιάστηκαν σε επιτροπές του Κογκρέσου. Εκεί αποκαλύφθηκε η πλήρης έκταση των πειραμάτων, προκαλώντας σοκ στην κοινή γνώμη.

Ένα από τα πιο γνωστά θύματα ήταν ο επιστήμονας Φρανκ Όλσον, που μετά από μυστική χορήγηση LSD– κατέληξε να πέσει από τον 13ο όροφο ξενοδοχείου το 1953. Για δεκαετίες η υπόθεσή του θεωρούνταν ατύχημα, αργότερα χαρακτηρίστηκε πιθανή συγκάλυψη δολοφονίας.

Το MK Ultra αποτέλεσε ένα από τα σπάνια παραδείγματα θεωρίας συνωμοσίας που αναγνωρίστηκε επισήμως, με τις ΗΠΑ να ζητούν συγγνώμη για την παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων.

 

Η μελέτη Tuskegee. Όταν η ιατρική θυσίασε την ηθική

Το 1932, στην Αλαμπάμα, ξεκίνησε μια μελέτη που θα κατέληγε σε ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της αμερικανικής ιατρικής. Το πρόγραμμα Tuskegee Syphilis Study είχε στόχο να παρακολουθήσει την εξέλιξη της σύφιλης σε αφροαμερικανούς άνδρες χωρίς να τους δοθεί θεραπεία.

Περίπου 600 άνδρες στρατολογήθηκαν  399 με σύφιλη και 201 υγιείς ως ομάδα ελέγχου. Οι συμμετέχοντες δεν ενημερώθηκαν ποτέ για την ασθένεια ούτε για το ότι τους στέρησαν τη θεραπεία. Αντίθετα, τους έλεγαν πως πάσχουν από κακό αίμα. Ακόμη και μετά το 1947, όταν η πενικιλίνη είχε αναγνωριστεί ως αποτελεσματική θεραπεία, οι ερευνητές κράτησαν την αγωγή μακριά από τους ασθενείς.

Για δεκαετίες κυκλοφορούσαν φήμες ότι οι γιατροί αφήνουν τους αφροαμερικανούς να πεθαίνουν από σύφιλη για χάρη της επιστήμης. Οι αρχές τις διέψευδαν συστηματικά. Το 1972, χάρη σε αποκαλύψεις ερευνητικών δημοσιογράφων, η φρικτή αλήθεια βγήκε στο φως. Τουλάχιστον 100 άνδρες είχαν πεθάνει, πολλές γυναίκες είχαν μολυνθεί και παιδιά είχαν γεννηθεί με συγγενή σύφιλη.

Το 1997, ο τότε πρόεδρος Μπιλ Κλίντον ζήτησε επίσημη συγγνώμη για το έγκλημα. Το Tuskegee έμεινε στην ιστορία ως μια ζωντανή απόδειξη ότι ακόμα και οι πιο αδιανόητες θεωρίες μπορεί να αποκαλύπτουν ένα τραγικό κομμάτι της πραγματικότητας.

 

Το COINTELPRO. Όταν το FBI κήρυξε πόλεμο στους πολίτες

Στη δεκαετία του ’50, το FBI εγκαινίασε το πρόγραμμα COINTELPRO (Counter Intelligence Program), με στόχο να παρακολουθεί, να αποσταθεροποιεί και να εξουδετερώνει εσωτερικούς εχθρούς. Επίσημα, στόχος ήταν κομμουνιστικές οργανώσεις. Στην πράξη όμως, το πρόγραμμα επεκτάθηκε σε πλήθος κοινωνικών κινημάτων: από το Κίνημα Πολιτικών Δικαιωμάτων και τα φοιτητικά κινήματα, μέχρι αντιπολεμικούς ακτιβιστές και τις φεμινιστικές οργανώσεις.

Για χρόνια, οι ακτιβιστές κατήγγειλαν παρεμβάσεις, προβοκάτσιες και παρενοχλήσεις. Όμως οι ισχυρισμοί τους χαρακτηρίζονταν παρανοϊκοί. Η αλήθεια βγήκε στο φως το 1971, όταν μια ομάδα πολιτών διέρρηξε τα γραφεία του FBI στην Πενσυλβάνια και αποκάλυψε έγγραφα που περιέγραφαν λεπτομερώς το πρόγραμμα.

Μεταξύ των στόχων ήταν ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, στον οποίο το FBI είχε στείλει ανώνυμη επιστολή προτρέποντάς τον να αυτοκτονήσει. Το πρόγραμμα περιλάμβανε ψυχολογικές επιχειρήσεις, διαρροές ψευδών ειδήσεων και απόπειρες διάλυσης οργανώσεων εκ των έσω.

Η επιβεβαίωση του COINTELPRO έδειξε ότι ακόμη και μέσα στη «ναυαρχίδα της δημοκρατίας», οι πολίτες μπορούσαν να μετατραπούν σε στόχους των ίδιων των αρχών.

 

Η Μαζική παρακολούθηση. Η ψηφιακή δυστοπία αποκαλύφθηκε

Η ιδέα ότι «μας παρακολουθούν» υπήρχε εδώ και χρόνια ως λαϊκή φοβία. Στην εποχή του διαδικτύου όμως, έγινε αντικείμενο φημών για δίκτυα κατασκοπείας και συνεργασίες εταιρειών κολοσσών με κυβερνήσεις. Για πολλούς, όλα αυτά φάνταζαν υπερβολικά.

Το 2013, ο πρώην σύμβουλος της NSA, Έντουαρντ Σνόουντεν, αποκάλυψε χιλιάδες απόρρητα έγγραφα που επιβεβαίωσαν την ύπαρξη προγραμμάτων μαζικής παρακολούθησης, όπως το PRISM και το XKeyscore. Οι αποκαλύψεις έδειξαν ότι οι αμερικανικές και βρετανικές υπηρεσίες παρακολουθούσαν τηλεπικοινωνίες, email, social media και δεδομένα πολιτών σε παγκόσμια κλίμακα.

Η συνεργασία με τεχνολογικές εταιρείες, που παρείχαν «πίσω πόρτες» για πρόσβαση σε δεδομένα, προκάλεσε παγκόσμιο σοκ. Η θεωρία ότι «οι κυβερνήσεις και οι εταιρείες ξέρουν τα πάντα για εμάς» δεν ήταν πια θεωρία ήταν τεκμηριωμένο γεγονός.

Οι αποκαλύψεις του Σνόουντεν προκάλεσαν τεράστιες πολιτικές συζητήσεις, ενώ ο ίδιος έμεινε εξόριστος. Μέχρι σήμερα, η υπόθεση αποτελεί σημείο αναφοράς για το πώς μια «παράνοια του διαδικτύου» μετατράπηκε σε ιστορική αλήθεια.

 

Το Σώμα 731. Η φρίκη που έμεινε κρυφή

Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στην κατεχόμενη Μαντζουρία, η Ιαπωνία δημιούργησε το Σώμα 731, μια μυστική μονάδα του στρατού που διεξήγαγε πειράματα βιολογικού πολέμου. Για χρόνια, οι ιστορίες που κυκλοφορούσαν για βασανιστήρια και πειράματα σε αιχμαλώτους πολέμου θεωρούνταν προπαγάνδα.

Όμως με το πέρασμα των δεκαετιών, μαρτυρίες πρώην μελών και θυμάτων αποκάλυψαν την αλήθεια: ζωντανές ανατομές χωρίς αναισθησία, μόλυνση κρατουμένων με παθογόνα όπως πανούκλα και άνθρακα, πειράματα σε εγκύους γυναίκες, έκθεση σε ακραία ψύχη. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους.

Η μεγαλύτερη ειρωνεία; Πολλοί από τους επιστήμονες του Σώματος 731 εξασφάλισαν ατιμωρησία, προσφέροντας τα «δεδομένα» τους στις ΗΠΑ, που τα αξιοποίησαν στον Ψυχρό Πόλεμο. Έτσι, για χρόνια, η αλήθεια αποσιωπήθηκε. Σήμερα, το Σώμα 731 αναγνωρίζεται ως ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα πολέμου, απόδειξη ότι οι θεωρίες για φρικαλεότητες που «δεν γίνονται να έχουν συμβεί» μερικές φορές είναι οδυνηρά αληθινές.

 

Κοιτάζοντας όλες αυτές τις ιστορίες, από το MK Ultra μέχρι το Tuskegee, και από το COINTELPRO μέχρι τις αποκαλύψεις του Σνόουντεν και το Σώμα 731, συνειδητοποιεί κανείς κάτι απλό, οι θεωρίες συνωμοσίας δεν είναι πάντα σενάρια φαντασίας. Μερικές φορές είναι οι πρώτες, ασαφείς αφηγήσεις μιας αλήθειας που θα αποκαλυφθεί αργότερα. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φήμη ή σενάριο που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο είναι αξιόπιστο. Οι περισσότερες θεωρίες συνωμοσίας παραμένουν ψευδείς, αβάσιμες ή επικίνδυνες. Όμως, οι περιπτώσεις αυτές μας θυμίζουν ότι η καχυποψία δεν είναι πάντα παράνοια μπορεί να είναι το πρώτο βήμα προς την αποκάλυψη.

Ίσως λοιπόν η καλύτερη στάση να είναι ο υγιής σκεπτικισμός, να μην καταπίνουμε άκριτα όσα μας λένε, αλλά ούτε να πιστεύουμε κάθε φανταστική ιστορία. Γιατί, όπως δείχνει η ιστορία, η πραγματικότητα έχει έναν τρόπο να μας εκπλήσσει, και πολλές φορές να ξεπερνά και την πιο σκοτεινή θεωρία.