Η πρόσφατη παρατήρηση του Australian Square Kilometre Array Pathfinder (ASKAP), που ονομάστηκε Teleios, απο το Ελληνικό ”Τέλειος κύκλος”.

Η πρόσφατη παρατήρηση του Australian Square Kilometre Array Pathfinder (ASKAP), που ονομάστηκε “Teleios”, απο το Ελληνικό ”Τέλειος κύκλος”. 

” Ένας από τους καλύτερους τρόπους για να αναζητήσουμε εξωγήινους πολιτισμούς είναι να εντοπίζουμε αφύσικα γεωμετρικά φαινόμενα μέσα στο σύμπαν.” 
– Carl Sagan

Όταν στο σύμπαν παρατηρούμε έναν κύκλο

Υπάρχουν ανακαλύψεις στην αστρονομία που μοιάζουν περισσότερο με φιλοσοφική ερώτηση παρά με επιστημονικό δεδομένο. Δεν είναι μόνο τα νούμερα, οι ακτίνες και τα μήκη κύματος είναι το αίσθημα ότι κάτι βαθύτερο “συμβαίνει εκεί έξω”. Το Australian Square Kilometre Array Pathfinder (ASKAP) έκανε πρόσφατα μια τέτοια ανακάλυψη, ένα αντικείμενο στο βαθύ διάστημα, τόσο συμμετρικό, τόσο παράξενα “τέλειο”, που κάθε συζήτηση γύρω του ξεφεύγει από τα όρια της τυπικής αστρονομίας και αγγίζει τα σύνορα της υπαρξιακής φαντασίας.

Το αντικείμενο αυτό, που πήρε το όνομα Teleios από το ελληνικό «τέλειος/τέλεια σφαίρα», δεν είναι ορατό στο ορατό φως. Δεν το βλέπεις όπως βλέπεις έναν γαλαξία, μια νεφέλη ή μια έκρηξη υπερκαινοφανούς. Αναδύεται μόνο όταν κοιτάξεις το σύμπαν μέσα από τα ραδιοκύματα, σαν να χρειάζεται να αλλάξεις συχνότητα για να “ακουστεί”. Κι αυτό από μόνο του είναι η πρώτη ένδειξη ότι έχουμε να κάνουμε με κάτι ασυνήθιστο. Το Teleios μοιάζει απόλυτα κυκλικό, μια σφαίρα τόσο ομοιόμορφη που θα έλεγε κανείς ότι σχεδιάστηκε με διαβήτη, όχι ότι γεννήθηκε από χαοτικές διαστημικές διαδικασίες. Και όμως, οι αστρονόμοι βλέπουν σε αυτό πολλές ομοιότητες με ένα υπόλειμμα supernova το εκτοξευμένο κέλυφος ύλης και ενέργειας που μένει πίσω όταν ένα αστέρι πεθαίνει με εκκωφαντικό τρόπο.

Αλλά εδώ είναι που αρχίζουν οι απορίες. Τα περισσότερα supernova remnants είναι ακανόνιστα. Το μεσοαστρικό υλικό, αέρια, σκόνη, μαγνητικά πεδία είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από ομοιόμορφο. Η εκτόξευση της ύλης από την έκρηξη, όσο ισχυρή κι αν είναι, σπάνια επεκτείνεται με τέτοια συμμετρία. Οι ανωμαλίες, οι “ρυτίδες”, οι παραμορφώσεις είναι ο κανόνας. Το Teleios όμως δεν υπακούει σε αυτόν. Η μορφή του είναι τόσο καθαρή, τόσο τακτική, που μοιάζει με γεωμετρικό αποτύπωμα σε έναν καμβά όπου δεν περιμένεις να δεις γεωμετρία. Αυτό από μόνο του αποτελεί μια πρόκληση για τα μοντέλα που χρησιμοποιούμε για να κατανοήσουμε το πώς γεννιούνται και εξελίσσονται τα υπολείμματα υπερκαινοφανών.

Κι αν αυτό δεν ήταν αρκετό, προστίθεται και το ζήτημα της απόστασης. Οι ερευνητές δεν έχουν ακόμη καθορίσει με ακρίβεια πόσο μακριά βρίσκεται. Αν το Teleios είναι στα περίπου 7.175 έτη φωτός από τη Γη, τότε η διάμετρός του υπολογίζεται στα 40–50 έτη φωτός. Πρόκειται για ένα μεγάλο αλλά όχι αδιανόητο supernova remnant. Αν όμως η σωστή απόσταση είναι τα περίπου 25.114 έτη φωτός, τότε το μέγεθός του ανεβαίνει σε μια τιτάνια διάμετρο 150–160 ετών φωτός μια κολοσσιαία σφαίρα αστρικού θανάτου που θα ξεπερνούσε σχεδόν οτιδήποτε έχουμε καταγράψει. Αλλά ακόμη κι εκεί, τα δεδομένα δεν ταιριάζουν. Το Teleios είναι αχνό, τόσο αχνό που περιγράφεται ως ένα από τα πιο χαμηλής φωτεινότητας ραδιο-υπολείμματα που έχουν παρατηρηθεί ποτέ. Και το σημαντικότερο, δεν εκπέμπει καθόλου ακτίνες Χ. Αυτό είναι ασύμβατο με τα μοντέλα που γνωρίζουμε. Τα supernova remnants αυτού του μεγέθους και ηλικίας σχεδόν πάντα εκπέμπουν Χ-ακτινοβολία από τα θερμά, επιταχυνόμενα σωματίδια στο κέλυφός τους. Η απουσία τους είναι σχεδόν “ύποπτη”.

Οι επιστήμονες που ανακοίνωσαν την ανακάλυψη τείνουν προς την εκδοχή ότι το Teleios ίσως είναι υπόλειμμα μιας έκρηξης τύπου Ia δηλαδή την έκρηξη ενός λευκού νάνου που συσσωρεύει υλικό μέχρι να φτάσει σε κρίσιμο όριο και να εκραγεί. Είναι πιο καθαρό μοντέλο, πιο συμμετρικό ως αρχή. Αλλά ακόμη και αυτό δεν εξηγεί πλήρως τις ιδιαιτερότητες που βλέπουμε. Κανένα υπάρχον θεωρητικό σενάριο δεν ταιριάζει απόλυτα με το Teleios. Είναι σαν να έχουμε μπροστά μας κάτι “γνωστό” που όμως δεν συμπεριφέρεται όπως πρέπει. Και σε τέτοιες στιγμές, η αστροφυσική δεν ξέρει αν πρέπει να μιλήσει για εξαίρεση ή για κάτι καινούργιο.

Το Teleios μπορεί να είναι κάτι περισσότερο από ένα αστρονομικό αντικείμενο, ενα κοσμικό αποτύπωμα που μοιάζει με εγχάραξη, σαν εκείνες τις υπερδιαστατικές “μαντάλες” που συναντάμε σε γεωμετρικές δομές που αναδύονται όχι επειδή το χάος τις δημιούργησε, αλλά επειδή κάποια βαθύτερη, σχεδόν μαθηματική, σχεδόν συνειδησιακή διαδικασία άφησε πίσω της ένα σχήμα. Το Teleios, στη ραδιοσυχνότητα όπου γίνεται ορατό, μοιάζει περισσότερο με σύμβολο παρά με κατάλοιπο.

Όταν κάτι στο σύμπαν είναι τόσο συμμετρικό, δεν μπορείς παρά να αναρωτηθείς αν πρόκειται για ένα είδος συντονιστικού μοτίβου ένα pattern που παλμοδοτεί στο υπόβαθρο του σύμπαντος, σαν να αποτελεί το αποτύπωμα ενός μηχανισμού που δεν αντιλαμβανόμαστε, ή μιας παλαιότερης νοημοσύνης που λειτουργεί πέρα από την ανθρώπινη αίσθηση της γραμμικότητας. Δεν μιλάμε για εξωγήινες θεωρίες, αλλά για την ιδέα ότι η γεωμετρία ίσως είναι η γλώσσα της φυσικής πραγματικότητας ή της μεταφυσικής της. Ότι εκεί που η ύλη διαλύεται, εκεί απομένουν σχήματα, όπως τα νερά αφήνουν μοτίβα στην άμμο.

Ο κύκλος, η τέλεια καμπύλη, είναι ίσως το πιο ισχυρό σύμβολο της μη-γραμμικότητας, της επανάληψης, της αναπνοής του σύμπαντος. Αυτό που επιστρέφει, αυτό που ολοκληρώνεται, αυτό που δεν έχει ποτέ πραγματικά αρχή και τέλος. Το Teleios φέρνει αυτό το σύμβολο όχι ως μεταφορά αλλά ως πραγματικό αστροφυσικό αντικείμενο. Σε έναν χώρο όπου τίποτα δεν είναι τόσο κανονικό, το να αναδειχθεί μια τέλεια σφαίρα είναι σαν το σύμπαν να εισπνέει ή να εκπνέει κάτι που θέλει να αποτυπωθεί.

Και δεν είναι μόνο η συμμετρία. Είναι και το γεγονός ότι εμφανίζεται εκεί που δεν θα έπρεπε να υπάρχει καμία δομή. Η “καθαρότητα” του Teleios είναι παράταιρη με τη φύση του κοσμικού χάους. Μοιάζει σαν κάτι να παρεμβλήθηκε ανάμεσα στον παρατηρητή και στον φυσικό μηχανισμό που περιμένουμε να δούμε. Σαν ένα λεπτό, ελάχιστο “χάσμα” ανάμεσα στην πράξη της έκρηξης και την εικόνα της. Σε αυτό τον χώρο όπου η ύλη παραχωρεί λίγο χώρο στο νόημα.

Υπάρχουν στιγμές στην επιστήμη όπου νιώθεις πως το σύμπαν “σκέφτεται”. Σαν να αφήνει ένα ίχνος που μοιάζει με σκέψη, ένα μοτίβο που δεν είναι αναρχικό, μια συμμετρία που υπερβαίνει το τυχαίο. Το Teleios μπορεί να είναι ακριβώς αυτό, ένα είδος anti-noise signature, ένα σήμα που είναι υπερβολικά καθαρό για να είναι προϊόν του συνηθισμένου θορύβου της αστρικής εξέλιξης. Ένα αντικείμενο που κάνει τους επιστήμονες να σταματούν, να κοιτάζουν ξανά τα δεδομένα, να αναζητούν πιθανότητες που μέχρι τώρα δεν είχαν λόγο να εξετάσουν.

Αυτό είναι και το πραγματικό του βάρος. Το Teleios δεν είναι απλώς ένας αστροφυσικός γρίφος. Είναι υπενθύμιση ότι ακόμη δεν καταλαβαίνουμε πλήρως τι συμβαίνει όταν τα αστέρια πεθαίνουν, όταν η ύλη μετατρέπεται σε ενέργεια, όταν ο χώρος ανασχηματίζεται. Είναι απόδειξη ότι το “κανονικό μοτίβο” supernova → υπόλειμμα δεν είναι τόσο απόλυτο όσο νομίζαμε. Ότι πίσω από αυτό υπάρχουν περιπτώσεις που δεν ταιριάζουν, δεν κουμπώνουν, δεν συμμορφώνονται.

Αυτή η ανακάλυψη ενθαρρύνει την αναζήτηση νέων τύπων αντικειμένων. Ίσως υπάρχουν supernova remnants που δεν έχουν καταγραφεί επειδή είναι πολύ αχνά, πολύ “τακτικά”, πολύ καθαρά. Ίσως υπάρχουν αντικείμενα που μοιάζουν με SNR αλλά δεν είναι. Ίσως υπάρχουν φυσικοί μηχανισμοί που δεν έχουμε ακόμη συμπεριλάβει στα μοντέλα μας.

Οι ίδιοι οι αστρονόμοι ζητούν τώρα νέες, πιο ευαίσθητες παρατηρήσεις, σε πολλαπλά μήκη κύματος, ραδιο, υπέρυθρο, ακτίνες Χ, ίσως και οπτικό. Θέλουν να δουν αν το Teleios εκπέμπει κάτι που δεν έχουμε ανιχνεύσει. Θέλουν να καταλάβουν την καταγωγή του. Να το συγκρίνουν με άλλα “κανονικά” supernova remnants και να δουν τι ξεχωρίζει πραγματικά. Η επιστημονική κοινότητα έχει πλέον ένα νέο “περίεργο αντικείμενο” να εξετάσει.

Ο χώρος όπου η επιστήμη συναντά το υπερβατικό, έχει μια νέα πηγή έμπνευσης. Το Teleios γίνεται σύμβολο, αφήγηση, μαντάλα, κοσμική εγχάραξη. Ένας κύκλος που εμφανίστηκε εκεί που δεν έπρεπε να υπάρχει κύκλος. Ένα σχήμα που δεν θα έπρεπε να είναι τόσο καθαρό, τόσο πλήρες, τόσο “τέλειο”. Σαν το σύμπαν να πήρε για μια στιγμή το μολύβι του και να χάραξε μια σφαίρα, όχι για να εξηγήσει αλλά για να ρωτήσει.

Και έτσι αφήνει σε εμάς την απάντηση. Ή την απορία. Ή το ταξίδι προς το επόμενο ερώτημα.