Η υπόθεση του φανταστικού χρόνου: Ο Heribert Illig και τα 300 χρόνια που ίσως δεν υπήρξαν ποτέ
Η υπόθεση του φανταστικού χρόνου: Ο Heribert Illig και τα 300 χρόνια που ίσως δεν υπήρξαν ποτέ
Το 1991 ο Γερμανός ιστορικός Heribert Illig, πρότεινε κάτι που εκ πρώτης όψεως μοιάζει αδιανόητο, ότι περίπου τρεις αιώνες της ιστορίας μας, συγκεκριμένα η περίοδος από το 614 έως το 911 μ.Χ. πιθανόν δεν συνέβησαν ποτέ. Η λεγόμενη «Υπόθεση του φανταστικού χρόνου» δεν είναι απλώς μια ακόμη περιθωριακή θεωρία, αποτελεί μια πρόκληση προς τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο, την ιστορία και, κατ’ επέκταση, την ίδια την πραγματικότητα. Διότι αν ο χρόνος, όχι ως φυσική διάσταση, αλλά ως καταγεγραμμένη και αποδεκτή ακολουθία γεγονότων, μπορεί να αλλοιωθεί, τότε το σύνολο της ανθρώπινης αφήγησης καθίσταται δυνητικά ρευστό.
Η θέση του Heribert Illig στηρίζεται σε μια φαινομενικά τεχνική, αλλά ουσιαστικά κρίσιμη παρατήρηση, τη μετάβαση από το Ιουλιανό στο Γρηγοριανό ημερολόγιο. Το Ιουλιανό ημερολόγιο, που εισήχθη από τον Ιούλιο Καίσαρα το 45 π.Χ., περιείχε μια μικρή απόκλιση από το πραγματικό ηλιακό έτος, περίπου έντεκα λεπτά και δεκατέσσερα δευτερόλεπτα ετησίως. Μια απόκλιση αμελητέα σε μικρές χρονικές κλίμακες, αλλά συσσωρευτική σε βάθος αιώνων. Μέχρι τον 16ο αιώνα, η απόκλιση αυτή είχε φτάσει σε τέτοιο βαθμό ώστε οι εποχές είχαν μετατοπιστεί αισθητά σε σχέση με τις ημερομηνίες του ημερολογίου. Το 1582, ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄ εισήγαγε το νέο ημερολόγιο, αφαιρώντας δέκα ημέρες ώστε να επαναφέρει την ευθυγράμμιση με τις ισημερίες.
Ωστόσο, εδώ εντοπίζεται το σημείο εκκίνησης της θεωρίας. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Heribert Illig, η απόκλιση αυτή δεν αντιστοιχεί πλήρως στον αριθμό των ετών που υποτίθεται ότι είχαν παρέλθει από την εισαγωγή του Ιουλιανού ημερολογίου. Αν είχαν όντως περάσει περίπου δεκαέξι αιώνες, η διαφορά θα έπρεπε να είναι μεγαλύτερη. Το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε ήταν ότι η χρονολογική ακολουθία έχει διογκωθεί τεχνητά, με την προσθήκη περίπου τριακοσίων ετών που δεν αντανακλούν πραγματικά ιστορικά γεγονότα.
Η υπόθεση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα όταν εξετάζεται σε συνδυασμό με ένα ήδη προβληματικό τμήμα της ευρωπαϊκής ιστορίας, τη λεγόμενη Σκοτεινή Εποχή. Η περίοδος που ακολουθεί την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 476 μ.Χ. χαρακτηρίζεται από αισθητή μείωση γραπτών πηγών, περιορισμένη αρχαιολογική δραστηριότητα και φαινομενική επιβράδυνση της τεχνολογικής και πολιτισμικής εξέλιξης. Σε πολλά πεδία της έρευνας, από την αρχιτεκτονική έως την κεραμική, παρατηρούνται ασυνέχειες που δημιουργούν την εντύπωση ενός ιστορικού κενού.
Οι υποστηρικτές της θεωρίας δεν περιορίζονται σε γενικές παρατηρήσεις, αλλά εντοπίζουν συγκεκριμένες ενδείξεις. Στην αρχιτεκτονική, για παράδειγμα, ορισμένα κτίρια εμφανίζουν χαρακτηριστικά που δεν αντιστοιχούν στην εποχή στην οποία τοποθετούνται. Στην ιστορία της τέχνης, τεχνοτροπίες φαίνεται να εμφανίζονται χωρίς σαφή εξελικτική διαδρομή. Ακόμη και η δενδροχρονολόγηση, η μέθοδος που βασίζεται στην ανάλυση των δακτυλίων των δέντρων για τη χρονολόγηση ξύλινων αντικειμένων, παρουσίαζε ιδίως στις πρώτες της εφαρμογές, σημαντικά κενά δεδομένων για τη συγκεκριμένη περίοδο. Το αποτέλεσμα ήταν μια κατάσταση όπου διαφορετικοί επιστημονικοί κλάδοι προσπαθούσαν να καλύψουν τα κενά τους βασιζόμενοι ο ένας στον άλλον, δημιουργώντας ένα σύστημα τεκμηρίωσης που, κατά τους υποστηρικτές της θεωρίας, έμοιαζε περισσότερο με κυκλική επιβεβαίωση παρά με ανεξάρτητη απόδειξη.
Σε αυτό το πλαίσιο, η υπόθεση του Illig προχωρά ένα βήμα παραπέρα, προτείνοντας ένα σενάριο συνειδητής ιστορικής παρέμβασης. Στο επίκεντρο αυτής της υποτιθέμενης παραποίησης τοποθετούνται ο αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Όθων Γ΄ και ο Πάπας Συλβέστρος Β΄. Σύμφωνα με τη θεωρία, οι δύο ηγέτες επιδίωξαν να μεταφέρουν την εποχή τους στο συμβολικό έτος 1000 μ.Χ., ένα χρονικό σημείο με έντονη θεολογική και πολιτική σημασία. Η μετάβαση αυτή θα ενίσχυε τη νομιμοποίηση της εξουσίας τους, τοποθετώντας τους στην αυγή μιας νέας χιλιετίας με εσχατολογικές προεκτάσεις.
Η υπόθεση αυτή έχει και περαιτέρω συνέπειες. Αν πράγματι «προστέθηκαν» τρεις αιώνες, τότε ένα μεγάλο μέρος των γεγονότων και των προσώπων που θεωρούμε ιστορικά ενδέχεται να είναι προϊόντα μεταγενέστερης κατασκευής. Η μορφή του Καρλομάγνου, για παράδειγμα, έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση από ορισμένους υποστηρικτές της θεωρίας, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι οι επιτυχίες και η επιρροή του είναι δυσανάλογες σε σχέση με τα διαθέσιμα τεκμήρια και ενδέχεται να αποτελούν αφηγηματική κατασκευή που εξυπηρετεί τη γεφύρωση ενός ανύπαρκτου παρελθόντος.
Ωστόσο, παρά τη φαινομενική συνοχή της, η υπόθεση του φανταστικού χρόνου συναντά σοβαρές αντιρρήσεις όταν εξετάζεται σε ευρύτερο, παγκόσμιο πλαίσιο. Η βασικότερη από αυτές αφορά το γεγονός ότι η ιστορία δεν αποτελεί αποκλειστικά ευρωπαϊκό φαινόμενο. Κατά τη διάρκεια της περιόδου που ο Heribert Illig θεωρεί ανύπαρκτη, άλλοι πολιτισμοί διατηρούσαν συνεχείς και λεπτομερείς καταγραφές γεγονότων. Η Κίνα, για παράδειγμα, διαθέτει εκτεταμένα χρονικά που περιλαμβάνουν αστρονομικές παρατηρήσεις, πολιτικές εξελίξεις και φυσικά φαινόμενα. Ο ισλαμικός κόσμος, από τον 7ο αιώνα και μετά, παρήγαγε πλούσια ιστοριογραφία, επιστημονικά έργα και διοικητικά αρχεία. Αντίστοιχα, η Περσία και το Βυζάντιο κατέγραφαν με συνέπεια τα γεγονότα της εποχής.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η σύγκριση αστρονομικών καταγραφών. Φαινόμενα όπως η εμφάνιση του κομήτη του Halley έχουν καταγραφεί ανεξάρτητα σε πολλούς πολιτισμούς, σε χρονικά σημεία που ευθυγραμμίζονται μεταξύ τους. Οι καταγραφές αυτές λειτουργούν ως ένα είδος φυσικού ρολογιού, ανεξάρτητου από ανθρώπινες παρεμβάσεις. Αν υπήρχε πράγματι μια προσθήκη τριακοσίων ετών, θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να εναρμονιστούν όλες αυτές οι ανεξάρτητες παρατηρήσεις χωρίς εμφανείς αντιφάσεις.
Επιπλέον, μεγάλης κλίμακας φυσικά γεγονότα, όπως η ηφαιστειακή δραστηριότητα του 6ου αιώνα που προκάλεσε μια παρατεταμένη περίοδο ψύξης στο βόρειο ημισφαίριο, καταγράφονται ταυτόχρονα σε πηγές από την Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Ασία. Οι περιγραφές αυτές παρουσιάζουν αξιοσημείωτη συνέπεια ως προς τον χρόνο και τις επιπτώσεις, γεγονός που καθιστά εξαιρετικά απίθανη την ύπαρξη ενός εκτεταμένου κενoύ στην παγκόσμια χρονολογία.
Ένα ακόμη σημαντικό σημείο αφορά την ίδια τη βάση των υπολογισμών του Heribert Illig. Μεταγενέστερες αναλύσεις έδειξαν ότι η εκτίμησή του για την απόκλιση του ημερολογίου βασίστηκε σε εσφαλμένες παραδοχές σχετικά με τη χρονική στιγμή της εαρινής ισημερίας κατά την αρχαιότητα. Η διαφορά μεταξύ των υπολογισμών και της πραγματικής απόκλισης μπορεί να εξηγηθεί χωρίς την ανάγκη προσφυγής σε μια θεωρία μαζικής ιστορικής παραποίησης.
Παράλληλα, η εξέλιξη των επιστημονικών μεθόδων τα τελευταία χρόνια έχει συμβάλει σημαντικά στη γεφύρωση των υποτιθέμενων κενών. Η βελτίωση της δενδροχρονολόγησης, η ανάπτυξη της ισοτοπικής ανάλυσης και η πρόοδος στην αρχαιομετρία επιτρέπουν πλέον ακριβέστερη χρονολόγηση αντικειμένων και κατασκευών. Πολλά από τα κενά που εντοπίστηκαν τη δεκαετία του 1990 έχουν σταδιακά καλυφθεί, όχι μέσω θεωρητικών υποθέσεων, αλλά μέσω εμπειρικών δεδομένων.
Ωστόσο, η σημασία της υπόθεσης του φανταστικού χρόνου δεν εξαντλείται στην αλήθεια ή το ψεύδος της. Ακόμη και αν απορριφθεί ως ιστορικά αβάσιμη, εξακολουθεί να λειτουργεί ως ένα ισχυρό εργαλείο κριτικής σκέψης. Υπενθυμίζει ότι η ιστορία δεν είναι μια ουδέτερη καταγραφή γεγονότων, αλλά ένα σύνθετο αποτέλεσμα επιλογών, ερμηνειών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σφαλμάτων ή σκοπιμοτήτων.
Στον σημερινό κόσμο όπου η πληροφορία μπορεί να παραχθεί, να αλλοιωθεί και να διαδοθεί με πρωτοφανή ταχύτητα, η ιδέα ότι το παρελθόν μπορεί να επηρεαστεί από την εξουσία δεν φαίνεται πλέον τόσο μακρινή. Η υπόθεση του φανταστικού χρόνου, ανεξάρτητα από την εγκυρότητά της, θέτει ένα διαχρονικό ερώτημα, σε ποιο βαθμό μπορούμε να εμπιστευτούμε τις αφηγήσεις που συγκροτούν την κατανόησή μας για τον κόσμο;
Πιθανότατα το πιο ουσιαστικό στοιχείο αυτής της θεωρίας, δεν είναι η πρόταση ότι τριακόσια χρόνια δεν υπήρξαν, αλλά η υπενθύμιση ότι η ιστορία, όπως και ο χρόνος, δεν είναι μόνο κάτι που βιώνουμε, είναι και κάτι που αφηγούμαστε. Και κάθε αφήγηση, όσο τεκμηριωμένη κι αν φαίνεται, παραμένει ανοιχτή σε επανερμηνεία.
Σε αυτή την προοπτική, το ερώτημα μετατοπίζεται. Δεν αφορά πλέον το αν χάθηκαν τρεις αιώνες στο παρελθόν, αλλά το πόσο σταθερό είναι το έδαφος πάνω στο οποίο οικοδομούμε την αίσθηση της συνέχειας. Διότι, αν η ιστορία είναι ένα μωσαϊκό, τότε τα κενά του πέρα απο ελλείψεις είναι χώροι όπου η πραγματικότητα και η αφήγηση συναντώνται, και ενίοτε, η μία μετασχηματίζει την άλλη.
